“Эзэнт гүрний бяцхан туслах”

Монгол судлал миний сонирхдог сэдэв боловч энэ талаар өөртөө цаг гаргаж чадахгүй уджээ. Ковид хэмээх зовлонт сэдвээс түр холдох санаатай  жаал зугаа юм түүвэрлэн унших гэсэн боловч Яалт ч үгүй пандемик хэмээх сэдвээр дамжаад манай их түүхэнд холбогдох “Empire’s Little Helper” гэсэн өгүүлэлтэй таарчихлаа. Түүнийг бичигч нь Елийн Их сургуулийн профессор PETER C. PERDUE юм. Тэрбээр “Төв Евроазийг Манж эзэлсэн нь” нэртэй номын зохиогч бөлгөө.

Түүний бичсэн өгүүлэлэл бэсрэгхэн ч агуулга том тул утга хөөж буулгаснаа Та бүгдэд толилуулья.

Empire’s Little Helper

Эзэнт гүрэн том, микроб жижигхэн. Гэвч хоёулаа түүхийг бүтээж хүн болон газар нутгийг эзэлж, үхэл хагацал, өвчин зовлонг тарьж ирсэн байдаг.

Ром, Британи, Монголчуудын аян дайнаас  өмнө вирус, бактери, микробууд шинэ газар нутаг, хүн ардыг эзэлж байлаа.  Нутгийн иргэд дунд өвчин тарж тэд  их хэмжээгээр нас барж туйлдан доройтож байсан байдаг. Өвчинд “дархлаа”-гүй нь  үхэж үрэгдэж байсан нь шинэ эздэд шинэ дэг журам алба гувчуур тогтооход нь тусалж байсан биз.

Өвчин зовлон болон эзэнт гүрэн хамт л хөл нийлүүлэн алхаж байсан байдаг.  Энэ талаарх түүхэн баримтууд их байдаг аж.

17 дугаар зуун хүртэл Төв Ази болон Хятадад цагаан цэцэг өвчин маш их байсан байна. Манжууд энэ талаарх мэдлэг өндөр байсан бөгөөд өөрийн холбоотон монголчуудыг урьж уулзахдаа Бээжинд биш Манжуур дахь зуны ордонд уулзаж. Хэрэндээ зай барих ёс журамтай байсан байна.

Түвдүүд, монголчууд энэ өвчний эсрэг дархлаагүй байлаа. Түвдийн Далай лам мөн энэ өвчний талаар мэдлэгтэй байсан тул Бээжинд очсон лам нарыг сүм хийддээ тусгаарладаг байсан гэнэ.

Манж гүрний эсрэг тэмцэгч Амарсанаа 1757 онд өвчний улмаас нас барсан бөгөөд нэгэн түүхчийн тэмдэглэснээр түүний харьяат ардуудын 40 хувь нь цагаан цэцэг өвчнөөр нас баржээ. Энэ нь дайн тулаанд алдсан хүний тооноос нь их аж. Газар нутаг нь эзгүйрсэн нь манж хятадууд  тэнд орж ирэх бололцоог бий болгож байж дээ.

Европд үхэл тарьсан Хар тахал 18 дугаар зуун хүртэл Хятад Бирмийн хил орчмын уулархаг нутагт их байсан байна.

1910 онд Манж улсад халдварт өвчин дэгдэхэд Малайз гаралтай Wu Lienteh гэгч эмч даавуун маск анх удаа зүүхийг санал болгож байсан байдаг. Хожмоо ДЭМБ үүнийг хөгжүүлжээ.

Нян бактеритай холбоотой мэдлэг хүний амь насыг аврахад ч,  эзэнт гүрнийг бэхжүүлэхэд ч хэрэглэгдэж байсан байна. Түүхээс харахад зарим орон пандемикийг эрх баригчдын ноёлох байр суурийг бэхжүүлэхэд ашиглаж байсан бол зарим нь өөр хоорондоо хамтарч ажиллах нөхцөл гэж үзэж байж.

Түүх давтагддаг л юм байна.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s