Е.Трифонов: Халх голын түүхийг тодруулахуй

 

Screen Shot 2019-09-11 at 3.22.47 PM

ТРИФОНОВ  Евгений Ефимович

1962 онд Москва хотод төрсөн.  1988 онд Москвагийн түүх архивын институтийг төгссөн. 1979-1990 онд Зөвлөлтийн армийн Улсын төв Архивт ажиллаж байсан. 1990-1996 онд хараат бус сэтгүүлч, 1996 оноос төрөл бүрийн байгууллагад хэвлэл мэдээлэл хариуцсан ажлууд хийж байсан. Нийтдээ 400 гаруй өгүүлэл, нийтлэл бичжээ. 

“Боловсрол төвтэй Улс төр” ТББ-ийн урилгаар дээрх эрхэм “Халх голын түүхийг тодруулахуй” сэдвийн хүрээнд Орос, Монголын ээдрээт харилцааны талаар сонирхолтой лекц хийв. Түүний ярьсан олон зүйлээс цөөн хэдэн санаануудыг нь тэмдэглэж авснаа Та бүгдэд хүргэж байна.

Түүний хэлсэн үгийг хэрхэн ойлгосноо буулгасан тул алдаа байвал тэр алдаа нь минийх гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байхаа.

  • Оросын ард түмэн монголчуудын талаар хэрхэн төсөөлөл гаргадаг тухай 

Монголчуудын тухай Оросын ард түмэн тун дулимагхан мэдээлэлтэй байдаг . Монголчуудыг төсөөлөхдөө цөөхөн хэдэн томоохон түүхийн үйл явдлаар сэтгэдэг гэв.  Чингис хаан, Бат хааны аян дайнаар монголчуудыг төсөөлөх ажил нь эхэлдэг. Дараа нь хэдэн зууны тухай монголчуудын тухай огтын ойлголтгүй явж байгаад ХХ зууны эхэнд гэнэт л тээр алс бөглүү нутагт малчин ард түмэн Хувьсгалт Нам зохион байгуулж, Ардын хувьсгал хийсэн тухай алаг цоог мэдээлэлтэй болсон. Тэгснээ 1939 онд Халх голд зөвлөлтийн цэргүүдтэй мөр зэрэгцэн байлдсан тухайгаар, Дэлхийн П дайнд монголчууд Зөвлөлтийн ард түмний бат ар тал нь байснаар монголчуудыг төсөөлдөг. Дараа нь монголчууд социализм байгуулж байгаа Зөвлөлт орон том том тусламж үзүүлдэг гэсэн ойлголттой болсон гэнэ. Эдгээр түүхэн үйл явдлууд нь цаг хугацааны хувьд өөр хоорондоо алс, бутархай мэдээллүүд учир Монголын талаар бүтэн зураглал гаргаж чаддаггүй хэмээв.

  • Монгол обьект уу, субьект үү?

Зөвлөлт Орос 1921 онд Монголыг зөвшөөрсөн мэт боловч тэр нь зөвхөн хоёр талын шинжтэй, олон улсын тавцан дээр 1945 он хүртэл хэзээ ч тусгаар улс гэдгийг нь хүлээн зөвшөөрдөггүй  байсан байна.

Тиймээс Зөвлөлтийн коммунист удирдагчид Монголыг обьект болгон ашиглаж байсан болохоос Монголыг эн тэнцүү эрх бүхий субьект гэж үздэггүй байсан гэнэ.

Дэлхийн П дайнд зөвлөлтийн ард түмэнд монголчууд “Хувьсгалт Монгол” танкийн цуваа, “Монгол ард” нисэх эскадриль бэлэглэж байсан. Түүнээс илүүтэй нь дулаан хувцас, оймс бээлий, хоол, хүнсийг хэрэгтэй хэн нэгнээс нь аваад нийлүүлж байсан нь Оросын ард түмний хувьд сэтгэл зүйн аугаа дэмжлэг болж байсан. Монголчууд бидний найдвартай ар тал юм байна гэсэн сэтгэгдэл Оросын ард түмэнд төдийгүй, Зөвлөлтийн удирдагчдад бий болж байсан нь Монгол эн тэнцүү субьект мөн юм байна гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд тустай байсан гэнэ.

  • Халх гол

Халх гол тухайн үеийн том гүрнүүдийн геополитикийн мөргөлдөөн байсан. Зөвлөлт улс Японтой байлдсан. Монгол мөн Японтой байлдсан гэж ойлгож болно. Хамгийн хожсон орон бол Монгол. Монголыг дэлхий мэддэг болсон, Монгол тусгаар улс гэдгээ олон улсын тавцанд зөвшөөрүүлэхэд хэрэгтэй болсон. Зөвлөлтийн удирдагчид ч Монголыг хүлээн зөвшөөрсөн гэнэ. Энэ зуур хэлмэгдүүлэлт аймшигтай байсан. Хар цагаан аль нэг өнгөөр нь түүхийг будахад хэцүү хэмээв

  • Орос Монголын харилцааны тухай

Монгол социализм байгуулж Зөвлөлт Орос асар их тусламж өгдөг гэсэн ойлголт дээр Монголчуудыг төсөөлдөг төсөөлөл гацсан. Мэдээж ийм биш, Хоёр ард түмэн эрх тэгш харьцаж мэдээлэл солилцдог байх явдал чухал хэмээв.

Тэгш болон тэгш бус нийгмийн тухай. Сонгууль-2020 (The New Yorker)

 

Screen Shot 2019-08-30 at 12.07.38 PM

1830-аад он. Америкийн нийгэм залуу байж. Хамгийн тэгш нийгэм байжээ. Цалин хөлс Европтой харьцуулбал өндөр, Барууныхантай харьцуулбал хамгийн хямд, сул чөлөөтэй  газар нутагтай орон байлаа. Европт, Их Британд  хүн амын 1 хувь болсон аристократууд нийт орлогын 20 хувийг эзэмшдэг байсан бол АНУ-д энэ үзүүлэлт 10 хүрэхгүй хувь байлаа. Гол үзэл суртал нь тэгш нийгмийн тухай байв. Яг үнэнийг хэлэхэд энэ үзэл суртал цагаан арьстнуудын дунд ноёлж байсан ч тэдний бахархал болсон сэдэв нь баян, ядуугийн ялгаа бага байсан явдал юм. Томас Жефферсон “ Аль ч нийгэмд үүнээс илүү сайхан зүйл гэж байх уу?” гэж гайхуулж байсан байдаг.

Өнөөдөр Америкийн нийгэмд 1 хувь нь нийт орлогын 20 хувийг эзэмшдэг болж. Яаж яваад Тэгш гэгдэж байсан нийгэм Тэгш бус болчихов? Энэ талаар эдийн засагчид, улс төрчид бодож эхэлжээ.

Өнгөрсөн 200 жилд орлого болон тэгш бус байдал яг л “галзуу хулгана” дээр давхиж байгаа шиг нэг уруудаж, нэг өгсөх болсон байна. Эдийн засаг өсөөд тэгш бус байдал нэмэгдэж байсан мөчлөг байхад тэгш бус байдал багасаж Эдийн засаг өсч байсан мөчлөгүүд байна. Янз бүрийн тайлбарууд бий. Тухайлбал, Капиталист нийгэмд баян нь баян болж, ядуу нь улам ядуу болдог гэсэн дүгнэлт хийх эдийн засагчид олноор байна. Гэвч энэ нь хөгжлийн, ялангуяа үйлдвэржилтийн эхэн шатанд байгаа орнуудын хувьд үнэн гэдгийг сүүлийн үеийн судалгаа харуулжээ.

Тэгш бус байдлыг бууруулахад 2 гол хүчин зүйл голлох үүрэгтэй байж. Нэг нь БОЛОВСРОЛ, нөгөө нь АРДЧИЛАЛ буюу сонгогчдын санал өгөх эрх гэнэ.

Үйлдвэржилт тодорхой түвшинд хүрээд ирэхээр мэргэшсэн, мэргэжлийн ажиллах хүч үнэ цэнэтэй капитал болж хувирдаг. Мэдлэгийн эдийн засаг, технологи хөгжиж байгаа үед массын боловсрол өсөх хэрээр орлогын тэгш бус  байдал буурдаг байна.

Өөр нэгэн хүчин зүйл нь ардчилсан сонгуулиар орлого ихтэйгээс илүү татвар авах талд сонгогчид санал өгдөг нь нөлөө үзүүлж байна гэж эдийн засагчид үзжээ.

Тэгш бус байдлыг сайн гэж үзэх хүмүүс ч байна. Залхуу хойрго улсуудад тэр нь хөшүүрэг болдог гэсэн тайлбар сонсогдоно.

Тэгш байдал, тэгш бус байдал хаа сайгүй улс төрийн онцгой сэдэв болох хандлагатай байна.

1980-аад онд АНУ, Их Британи, Австрали, Канад, Европын ихэнх оронд, тэр ч байтугай Японд тэгш бус байдал эрс нэмэгджээ. Франц, Нидерланд зэрэг орнуудад энэ үзүүлэлт харьцангуй бага байсан байна. Гол шалтгаан нь Хятад, Зүүн Европ нээлттэй болж санхүүгийн зах зээл либеральчлагдсантай холбоотой гэдэг дээр ихэнх эдийн засагчид санал нэгдэж байгаа.  Өрсөлдөөн ажиллах хүчний цалин хөлсийг доош чангааж байгаа гэж үзсэн байна.

Манай хөрш орнуудад ч тэгш бус байдал гаарсан. Оросын олигархиудыг ярихаа больё гэхэд Хятадад хувийн хэвшил нь нийт орлогын 80 хувийг бүтээж байгаа боловч тэдгээр нь сахилга бат сайтай коммунист намын элитүүдэд очиж байгаа.

Юутай ч Америкт 2020 оны сонгуульд нэр дэвшигчдийн ярих сэдэв нь ахиу орлоготойгоос илүү татвар авах, өв залгамжлалын татварыг өндрөөр тогтоох, нийгмийн хамгаалын тогтолцоог боловсронгуй болгох явдал болно гэж үзэж байна.

Энэ нь түүхийн хүрдийг эргүүлэх салхи болохыг хэн байг гэлээ.

Энэ салхи Монголыг тойрохгүй байхаа

 

 

Рашид ад-Дин: Чингис хааныг залгамжлагчид

 

Screen Shot 2019-07-20 at 5.54.59 PM Иранд байгаа Рашид ад-дины (1247-1318) хөшөө

Монголын түүхийг олон орны түүхээс, олон янзын  хэл дээрээс чимх чимхээр цуглуулах шаардлагатай байдаг.

Ялангуяа Перс хэл дээр бишгүй их материал байдаг хэмээнэ. Аз тохиоход глобальчлалын эринд  эх түүхээ англи хэл рүү хөрвүүлсэн Ираны болон исламын орнуудын түүхээс үзэж болдог болжээ.

Энэ удаа перс хэл дээр бичсэн Рашид ад-Дины ” Чингис хааныг залгамжлагчид” номын англи хэл дээрх хувийг уншигч Танд дөхүүлж өгч байна.

Уг ном нь

  1. Чингис хааны хүү Өгөөдэй хааны тухай
  2. Чингис хааны хүү Зүчи хааны тухай
  3. Чингис хааны хүү Цагаадай хааны тухай
  4. Чингис хааны хүү Толуй хааны тухай
  5. Өгөөдэй хааны хүү Гүюг хааны тухай
  6. Толуй хааны хүү Мөнх хааны тухай
  7. Толуй хааны хүү Хубилай хааны тухай
  8. Хубилай хааны ач Төмөр (Өлзийт) хааны тухай

өгүүлэх бөгөөд хаан тус бүрээр нь гурван дэд хэсэг болгон эхний хэсэгт хэн хичнээн эхнэр, татвар эмстэй байсан, хэдэн хүүхэдтэй зэргээр ургийн хэлхээ гаргаж, хэн хэнд хамаарах гэдгийг бичиж, удаахь хэсэгт хаанчлах үедээ хийсэн дайн тулаан, гол ажлыг нь дурдаж, сүүлчийн хэсэгт нь хаадын зан чанар, билэг ухаан, хэлж ярьж байсан үгнүүдээс нь  дүрслэн бичсэн байна.

Номд орсон олон баримтуудыг  Илхадын үед цөөхөн тооны өндөр зэргийн монголчуудад хадгалагдаж ирсэн монголын түүхийн “Алтан дэвтэр”-ээс авсан гэж Рашид ад-Дин ярьж байсан тухай тэмдэглэсэн байна. Рашид ад-Дин монголчуудын шүтээн номд хүрэх эрхгүй байсан байх түүнд Болад ага ярьж өгсөн бизээ гэж. Хубилай хааны тухайд ч гэсэн хятадын гэхээсээ монгол эх сурвалжид тулгуурласан хэмээж.

Чингис хааны дараахь үеийн хаадын талаар Түүхэн талаасаа үүнээс өөр баталгаат эх үүсвэр олдохгүй гэдгээрээ энэ ном чухал юм.

Номыг сонирхох явцад Чингис хаан хэдэн оны хэдний өдөр өвдөж, хэзээ тэнгэрт хальсан гэдгийг хэлсэн байсан шүү.

Амралтаараа сонирхоно бизээ. Амжилт хүсье

Дараахь холбоосоор үзнэ үү

The successors of Genghis khan

Колонийн сэтгэлгээ

 

“Колони орнууд тусгаар боллоо гээд колони биш болчихгүй” – Британы Ерөнхий сайд Бенжамин Дисраели (1804-1881)

“Бидний аз болоход хүмүүс юм боддоггүй” –  

Адольф Гитлер

 

Screen Shot 2019-07-13 at 12.03.29 PM

Монголчууд хөршүүдийнхээ нөмөр нөөлөг, оюун санааны нөлөөн дор хараат байдлаар аж төрж  байсан нь саяхан. Колоничлолд байсан гэж ойлгож болно.

Харин 1990 оны Цагаан морин жил Монголчуудад биеэ дааж, тусгаар улс шиг амьдрах, хүний эрхээр “жаргаж зовж” байсныг өөрийн эрхээр “зовж жаргах” бололцоог авчирсан юм.

1911 онд монголчууд Манж гүрэн сулран унах тэрхэн түүхэн мөчид туурга тусгаар улсаа тунхагласан байдаг. Төдий л удалгүй гадаад талаас дарамталсаар, дотооддоо нэгдэл нягтралгүй байсаар “автономит” хэмжээнд хүртэл жижгэрч удалгүй бүрэн эрхээ алдаж билээ.

Тусгаар улсаа байгуулах, тусгаар улс шиг сэтгэх нь тун ялгаатай.

Колончлолоос мултарлаа гээд колонийн сэтгэлгээнээс тийм ч амархан салчихгүй. Ямар сайндаа л Британы цэргийг бут цохисон Сэнгэринчин жанжин, олон монголчууд 1917 онд Манжийн төрийг эргэн байгуулах гэж оролдож байсан тухай түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. Тэр үед колонийн сэтгэлгээнээс ангижирах хангалттай хугацаа байгаагүй юм.

1921 онд ардын хувьсгал мандаж Богд хаант засагаа байгуулсан боловч үнэн хэрэгтээ 1924 он гэхэд Зөвлөлт Оросын мэдэлд очсон байлаа. Манжийн колонийн бодлого Зөвлөлт Оросын колонийн сэтгэлгээгээр аажмаар солигдож эхлэв. Колонийн сэтгэлгээг монголчуудад хоногшуулахын тулд зүүнтэн, баруунтан болгож хооронд нь тэмцэлдүүлж, сүүлд нь 1937 оны Их хэлмэгдүүлэлтээр сэхээтнүүдээ устгуулж, Монголчуудын үндэсний ухамсар Орос маягийн ангич эх оронч үзлээр солигдсон байдаг. Ингэхдээ энэ бодлогыг монголчуудаар өөрөөр нь гүйцэлдүүлсэн байдаг нь харамсалтай. Энэ зуур өвөр монголчууд, буриад, халимаг монголчууд, казак, киргиз болон бусад монгол эсгий туургатнууд бидний зовлонт түүхийг өөр өөр цаг хугацаанд мөн л давтсан байдаг.

  • Орос сэтгэлгээнд “Улаан ба Цагаан” гэсэн загварчлал бий. Манай нэн орчин үеийн түүх улаантан, цагаантны түүх байдаг. Түүхэн үйл явдлын цаана ямар утга байсныг ердөө л өнгөөр ялган  энгийнчилж ирсэн.

Ардчилсан өөрчлөлт “Хөх” өнгийг сонгосон нь колонийн сэтгэлгээг эсэргүүцэх мэдрэмж төдий байлаа. “Хөх Судар” Инжиннашийн ном, “Харийг дууриавал Хөх Монгол гутмой” гэсэн өвөг дээдсийн өвийн үргэлжлэл байсан байж магадгүй. Өнөөдөр хөх өнгө нь гуулин толгойт популистуудын оролцоотойгоор гутаагдан буй учир нийгэмд Улаан өнгө давамгайлаад байх шиг. Өнгөө дагаад колонийн сэтгэлгээ хурдан арилах шинжгүй байх шиг санагдана.

  • Орос сэтгэлгээнд “Төрийг ямагт хүнд суртал хэмээх бөгөөд тэр нь авилгал шударга бус байдал, бурангуйн илэрхийлэл” гэж үзэж ирсэн байдаг. Тиймдээ ч Орос оронд ардчилал нутагшихад туйлын хэцүү, ардчилагдах гэж оролдохдоо авилгал, хээл хахууль цэцэглэж, олигархижсан тогтолцоо бий болж, авторитарь дэглэм рүү гулсан орсон.

Орос оронд болж байгаа шиг үйл явдал  Монголд болоогүй. Гэвч  колонийн сэтгэлгээ оршин  байснаас  эрх мэдэлтэнгүүд өөрсдийгөө яамбад умбуулж, төр, ард түмний холбоог сулруулж, Монголын ардчиллыг гажуудуулсан явдал гарсан нь мэр сэр бий. “Монголын Нууц Товчоо”-нд гардаг “өнчдийн авилга” ( ядарсныг асрах тэтгэмж утгатай) үгний ” авилга” орос маягийн сэтгэлгээгээр орчин цагийн Монголд эсрэгээр эргэлдэж хээл хахууль гэж ойлгогддог болж.

Манай алдарт АТГ байгуулагдангуутаа хийсэн анхны ажил нь хамгийн өргөн фронтоор багш, эмч нартай хийх тэмцэл болж байсан нь мөн л колонийн сэтгэлгээний үр дагавар байлаа.

  • Орос сэтгэлгээнд “ардчилал бол харь үзэл, оросын соёл болон аристократуудад дайсагнасан хэрэг” явдал мэт буудаг.

Монголчууд ардчиллыг өөрийн юм шиг хүлээж авсан шалтгаан нь хэдийгээр алсарсан ч буурал түүхийн ой санамж байсан явдал юм. Их Хуралдай хэмээх цэргийн ардчиллаар Их Хаанаа сонгодог улс орон Монголоос өөр байсангүй. Цэргийн ардчилалтай явсан монголчуудад Нийтийг хамарсан Ардчилал руу шилжихэд колонийн сэтгэлгээнээс өөрөөр оюун санааны том бэрхшээл байгаагүй байх гэж боддог юм.

Үндэстнийг мөхөөе гэвэл сэхээтнүүдийг нь устга

Үндэсний ухамсар,оюун санааг тээгч нь сэхээтнүүд байдаг. Сэхээтэн гэдэг нь боловсролоор ялгаварласан хэрэг огт биш юм. Боловсролын диплом чиний сэхээтэн гэдгийг баталсан баримт бичиг биш. Гэхдээ сэхээтэн байхын тулд боловсролыг үгүйсгэж хэрхэвч болохгүй. Сэхээтэн гэдэг нь үндэстнийхээ Язгуур эрх ашгаа мэдэрсэн хүн амын хэсэг юм. Зарим судалгаанд “эрт ухаарсан” гэсэн байнлээ. Харамсалтай нь сэхээтнүүдийг бутаргах, “эрт ухаарсан” -ыг устгах бодлогод монголчууд автаж байсан. Тэр нь колончлогчдын хийж байсан санаатай бодлого байсан юм.

1937 оны их Хэлмэгдүүлэлт нь “Үндэстнийг мөхөөе гэвэл  сэхээтнүүдийг нь устга” гэсэн  бодлого байсан. Угтаа лам, хуврагуудын эсрэг биш монголчуудын үндэсний оюун санааг нь колончлох бодлого байлаа. Лам хуврагуудыг хэлмэгдүүлсэн гэхээсээ илүүтэй Монгол үндэстний сэхээлэг хэсгийг аймаглан устгасан явдал байсан. Их Хэлмэгдүүлэлт дараа нь зогсоогүй.

Коммунизмын эрхшээлд байхдаа Монгол улс үе үе нэгэн арван жилийн мөчлөгтэйгээр Сэхээтний төөрөгдөлтэй тэмцэх улс төрийн соёлтой болсон байлаа.

Олон ч хүн колонийн сэтгэлгээний золиос болж ирсэн. Их бага нь хамаагүй бүгд л хэлмэгдүүлэлт гэдэг ангилалд хамаарна.

Цагаан морин жил Монголд ардчиллыг авчирчээ. Гэвч олон жилийн дараа Монголчуудын нэлээд хэсэг колонийн сэтгэлгээнээс салаагүй л яваа юм байна гэдгийг Ерөнхий сайд асан С.Баяр “Манийгаа шоронгийн үзүүлэн болгочихоод Орост таалагдана гэж бодож байгаа бол…. эндүүрэл” гэсэн санаагаар  анхаарууллаа.

Колонийн сэтгэлгээнд автахгүйгээр Монголчууд өөрийнхөө оюун санааг системчилэн төгөлдөржүүлж, томьёолоход хангалттай хугацаа (1990-2019) өнгөрсөн ч түүнийгээ хийгээгүй л байна. Баримтлал болж бичигдээгүй ч олон түмний сэтгэл оюунд байгаа гэдэгт итгэлтэй байна. Нэг бүтэн үе солигдож, дараачийн үе нь бүр ч зөв үе ирж байгаа. Үүнтэй харьцуулбал Манжаас тусгаар болсон Монголчуудад (1911-1915), Оросын тусламжтайгаар Ардын хувьсгал хийсэн монголчуудад (1921-1924) үндэсний ухамсарыг сэрээхэд, колонийн сэтгэлгээг эсэргүүцэх дархлаа тогтооход тун бага хугацаа байж дээ.

Юу хийж болох талаар хэдэн санаа хөндөе.

Монгол хүн монгол хүндээ эх орон

Дээрх томьёолол нь еврей хүмүүсийн баримталдаг баримтлалыг монгол ахуйд буулгасан хэрэг юм. Еврейчүүд энэ томьёоллоо гаргахдаа Их Монгол Улсын монголчуудаас авсан ч юм билүү хэн мэдлээ. Түүхэнд тэмдэглэснээр эртний монголчууд нэг нь нөгөөгийнхөө төлөө үхэн хатан тэмцэлдэж тулааны талбар дээр орхидоггүй, хүчинд автаж ухарсан бол буцаж ирж хүнээ заавал нэхдэг байлаа хэмээн тэмдэглэсэн байдаг.

Эртний монголчуудын тэр сайхан чанар  олон зууны колончлолын үр дагавар болж бидний монголчуудаас холдсон бололтойдог.

Монгол улс бол бидний Эх орон. Амьд бие. Бидний монголчууд бол ердөө л эд эс нь. Эд эс нь архинд, хар тамхинд хордоод дээр нь харийнхны бодлогоор хорт хавдрын эс болон  хувираад байвал Эх Орон хэмээх амьд бие өвдөх нь ойлгомжтой.

Орк болон Мояа овгийн тухай

Манайхан боловсрол нимгэн нэгнээ Орк гэх юм. Эхэндээ би ойлгодоггүй байлаа. Гэтэл тэр нь кинонд гардаг хүн сүрэг юм байна.

Боловсрол мэдлэгт орой гэж байхгүй л дээ. Хурдан өөрчлөгдөж байгаа дэлхий ертөнцтэй харьцуулбал Бид бүгдээрээ л орк. Боловсрол мэдлэгээ хуваалцах явдал чухал байна. Өөрийгөө голохгүй хүн бүр мэдье би чаднаа гэсэн эрмэлзэлтэй байх хэрэгтэй байна.

Бусдыг орк гэж өргөмжилснөөр өөрөө Та ухаантай болчихгүй гэдгийг бидний монголчууд гадарлахтайгаа гэж итгэж байна.

Харин мояа овгийнхний хувьд би хатуу бодолтой байна. Тэд бол коммунизмын сэтгэлгээтэйгээ үлдсэн, магадгүй харийнханд таалагдах гэж хөдөлж байгаа колони орны сэтгэлгээтэй цөөнх. “Монгол ялна” гэж миний 2011 онд бичиж байсан нийтлэл 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хамгийн том популистын уриа болчихно гэж би зүүдлээгүй.

Монгол ялна гэдэг нь монголчуудын аливаа зан үйлд хэрэглэгддэг Хоржилло гэсэн үгний орчуулга юм. Монголын төлөө хэлмэгдэж буудуулахдаа лам хуврага, сэхээтнүүд  маань амандаа Хоржилло гэж шивнэж байсан. Өнөөдөр популизмын уриа болчихсонд би үнэхээр харамсаж байна. Колонийн сэтгэлгээ популизмд орон зай авчирсан гэдэгт би эргэлзэхгүй байна. Колонийн сэтгэлгээнээс ангижирах хэмжээгээр популизм хумигдана.

Хүн бол “амьтан” биш

Балар эртний үед хүн бараг л амьтан шиг байсан. Манай түүхийн номд хүний “Хижи гөрөөс” “адгуус” үе байсан тухай тэмдэглэсэн байдаг. Ахуй амьдрал дээшлэх хэмжээгээр овог аймаг болж, үндэстэн болж, азтай нь төр улсаа байгуулсан бололтой юм. Хаа ч газар байдаг л зүй тогтол бололтой.

Хүний эрх, эрх чөлөөг 30 жил ярьлаа. Тэглээ гээд аливаа хүн амин хувиа хичээсэн “амьтан” болж хувирч болохгүй гэдгийг хэлэх гээд дээрхийг дурдлаа. Хөгжил балар эртний амьтны чиглэлд явж болохгүй. Ядаж өрх гэр дээрээ төвлөрсөн амьтан байх нь чухал. Цаашлаад том улс төрийг сонирх. Бид цөөхүүлээ, жижигхэн. Монгол хоёр том гүрний хавчуурга дунд оршин байгаа тул том улс төрийг сонирхох хэрэгтэй байна. Үндэсний ухамсарыг олж авах хэцүү ээдрээтэй, урт хугацааны асуудал ч хүн бүр хичээх л хэрэгтэй байна.

Бидний нийтлэг сул тал бол сахилга бат маш сул, залхуу. Цаг нартай өрсөлдөж байж Танд болон өрх гэрт чинь, улс оронд чинь дэвшил, хөгжил ирнэ. Биднийг залуу байхад бичгийн их хүн Түдэв гуай “залуу хүн 5 хүний ажлыг ганцаараа амжуулдаг бай” гэж сургадаг байсан Би мартаагүй, мөрдлөг болгох гэж хичээсээр байна.

Өөр нэгэн дутагдал нь Аливаа ажлыг эхнээс нь эцсийн хүртэл төгс боддоггүй, дутуу хагас эхлүүлээд замд нь зовлон тоочиж эхлүүлсэн ажлаа хаядаг. Тэгэж чадаагүй эхэлсэн том ажил хий хоосон үрэлгэн зардал болно. Үр ашгийг шүтэх нь зах зээлд өрсөлдөх гол хөшүүрэг юм.

Аймгуудын засаг дарга нарын нэгэн зөвлөлгөөн дээр надаас Төмөр зам барихаар овоолсон шорооны хувь заяаны тухай асуусан юм. Түүхийн дурсгал болж үлдэх бизээ, жуулчдад үзүүлэх үзүүлэн хэлбэрээр ашиглаж болох тухай хариулт өгч байсан. Нэг эхлүүлсэн ТЗ-аа дуусгалгүй өөр чиглэлд ТЗ барина гэж зүтгүүлэх нь ямар ч байсан Монголын эрх ашиг биш. Гадны нөлөө нөөлөг байнаа. Энэ бол бас л колони орны сэтгэлгээнээс ангижираагүйн нотолгоо. Цаг хугацаа харуулна гэсээр нэгэн үеийнхний амьдралаар тоглоод өнгөрмөөргүй байна.

Ардчилсан нийгэм, зах зээлийн нийгэм идэвхи, бүтээлч байдлыг шаарддаг. Үр ашиггүй төсөл, ядуурал, хүний наад захын эрхийн зөрчилд мэдрэмж сул байдлаа засмаар. 17 шүүгчийг ганц зарлиг гаргаад халчих юм. Аюултай чиглэлд Монгол улс явж байна шүү гэдгийг Транспаренси Интернэшнл анхааруулж мэдэгдэл хийжээ. Бид найр наадамдаа умбаад мэдрэхгүй байна. Бие даасан шүүхгүй болчихвол авилгал хээл хахууль улам л нэмэгдэнэ үү гэхээс буурахгүй гэдгийг анхааруулсан байнлээ.

Колонийн сэтгэлгээ ба Халх гол -80

Одоогоос 20 гаруй жилийн өмнө Ардчиллын анхны Ерөнхий сайд байхдаа Япон цэргийн булшинд очиж билээ. Төрийн түвшинд анх болж байгаа үзэгдэл байсан. Империалист, милитарист бодлогод цэрэг хүн ямар хамаатай юм гэсэн бодлоор очсон. Дайсныхаа булшин дээр очсон гээд коммунист сэтгэлгээтэй хүмүүст мөн ч их адлуулж билээ.

Коммунист Монгол Ардчилсан Монгол болчихоод байдаг. Милитарист Япон Ардчилсан Япон болчихоод байна. Зөвлөлт гүрэн задарч Хятад хөрш дэлхийн том орон болчихоод байна. Түүхийн ээдрээтэй үйл явдлыг шинэлэг өнцгөөр харах цаг үе ирсэн байна.

Энэ жил Халх голын ялалтын 80 жилийн ойн жил. Миний эцгийн төрсөн нутаг нь. Бөмбөг дэлбэрч  газар доргиход нь эмээ маань шанагаа бариад гэрээ тойроод гүйж байсан тухай аав минь ярьж өгдөг байж билээ. За тэр яахав. Аавынхаа нутгийг энэ өдрүүдэд эргэх бодолтой л сууна.

Халх голын тулааны талаар асуудалд хандахдаа Колони орны сэтгэлгээгээр битгий хандаасай гэж хэлэх гээд л энэ тухай яриад байгаа юм. Тээр жил Хэн нь хичнээн самурай устгасан тухай уралдаад ч байгаа юм шиг яриа телевизээр яваад байсан нь санаанаас гардаггүй юм. Ухаандаа Ангич эх оронч үзлийг бадрааж байсан байх л даа. Гэвч иймэрхүү үйл явдал Үндэстэнд тус болдоггүй. Харин Колонийн сэтгэлгээг гааруулна.

Халх голын ялалтын арга хэмжээнд Оросууд 10 сая евро хандивлаж гэнэ, Оросын Ерөнхийлөгч Путин ирэх юм шиг яриа сонсогдоно. Хөрш орны тэргүүн ирвэл Тавтай морилно уу гэж монголчууд угтах нь гарцаагүй. Харин колони орны сэтгэлгээнээс бидний монголчууд салж чадсан эсэхийг сорьсон үйл явдал болж магадгүй.

Олон улсын байдал түвэгтэй болжээ. Монголыг нөлөөлөлдөө байлгах сонирхол хаа хаанаа хүчтэй болж. Том ах, том ах гэдэг Колонийн сэтгэлгээ сэдэрвэл Том ах нь бүр том Ахтай  болсон хорвоод бид амьдарч байна.

Харж л байя.

Screen Shot 2019-07-13 at 11.57.18 AM

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Р.К. Дуглас: “Чингис хааны амьдрал” 1877 он

 

 

Screen Shot 2019-07-11 at 10.15.50 PM

 

Их Британы дорно дахины судлаач Дуглас хэмээх эрдэмтэн “Юань гүрний түүх” нэртэй хятад хэл дээрх номыг орчуулж, түүнийгээ “Чингис хааны амьдрал” нэртэйгээр 1877 онд хэвлүүлсэн байна.

Энэхүү Ном нь 142 жилийн өмнө англи хэл  гарсан гэдгээрээ ихэд сонирхолтой санагдав.  Мэдээж хятад хэлнээс англи хэл рүү орчуулахад зарим монгол нэр, газар усны нэрийг томьёолоход алдаа байгаа боловч Монголыг дэлхийд таниулахад ихэд хувь нэмэр оруулсан, ховорхон ном юм.

Чингис хаан болон монголчуудад холбогдох түүхэн том эх сурвалж нь “Монголын Нууц Товчоо” билээ. “Монголын Нууц Товчоо”-г Барууныхан англи хэл дээр 1930-1940-өөд онд л олж үзэх бололцоотой болсон гэхээр дээрх номын ач холбогдол бүр ихээр ойлгогдох бизээ.

1206 онд Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулж дараа жилээс нь эхлээд 1227 онд 66 насандаа нас барах хүртэл хугацаанд олон жил өмнө зүгт аян дайн хэрхэн хийж байсан тухай энэхүү номд нэлээд нарийвчлан бичжээ.

Номын төгсгөлд ” Чингис хаан бол үлэмж чадвартай, өөрийн армийг яг л Бурхан шиг удирдаж байсан. Тэрбээр 40 улсыг эрхшээж, Өрнөдийн Хиа улсыг номхотгож чадсан.  Тийм аугаа хүч бол гайхамшигтай хийгээд түүний нас барсан нь юутай харамсалтай” хэмээж.

Буурал түүхээ сонирхдог монголчуудад энэхүү номыг дөхүүлж өгөх санаа өвөртлөв.

Дараахь холбоосоор үзнэ үү.

life of chinggis

М.Энхсайхан : Олон түмэн яагаад буруу бодлого сонгодог вэ?

Үнэт зүйлс ба Баабар, Бат-Үүлийн тухай

“Боловсрол төвтэй Улс Төр” нэртэй ТББ байгуулж туулсан замаа, хуримтлуулсан туршлагаа шинэ үеийнхэндээ хэлж, зааж, сургая гэсэн санааг Бат-үүл маань санаачилсан юм. Дуншиж дуншиж өнөөдөр энэ байгууллага мэндэллээ.

 

screen-shot-2019-07-01-at-7.06.40-pm.png

 

Бат-Үүл бид хоёр утсаар л ярилцаад байсан болохоос уулзалдаад байсангүй. Энд сууж байгаа ардчиллын анхдагчид болсон эрхэмүүдтэй ч  мөн адил уулзалдаад байсангүй.

Биднийг үнэт зүйл нэгтгэх ёстой хэмээсээр Бат-Үүл биднийг уулзалдуулж байгаа хэрэг юм. Уулзалдуулахаар барахгүй нийгэм рүү гээ хандсан ажил явуулах эхлэлийг тавьж байна.

Би саяхан 461-р ангид АТГ-ын “томилолт”-оор 24 цаг ажиллаад ирсэн.

Намайг тэнд байх зуур Бат-Үүл, Баабар гээд олон хүмүүс өөрсдийн байр суурийг илэрхийлсэн байдаг.

Хорихоос гаруутаа Бат-Үүл рүү утастдлаа. “Халуунаар дэмжиж нийтлэл бичсэнд талархаж байнаа” гэлээ. Гэтэл Бат-үүл “Би уурлаад хатуухан үгээр бичсэн юм. Чамайг хамгаалах гэсэн юм бишээ. Чиний тухай ч бичих гэсэн юм биш. Би зарчим хамгаалж байна” гэдэг байгаа. Намайг гэж бичээгүйд нь гомдмоор, үнэт зүйлсээ хамгаалсан гэхээр нь баярламаар ацан байдалд би орж билээ.

Манай дүү сандраад Баабар луу утастдсан гэнэ. Манай ахыг бариад явлаа л гэсэн бололтой. Баабар хариуд нь аваачаад буудчихгүй юм чинь гэж цочирдуулжээ. Цагийн дараа Баабар манай дүү рүү өөрөө залгаад За юу болж байна? гэж асуусан байдаг. Түүний үнэт зүйлсийн төлөө дуу хоолой олон түмэнд хүрч чадсан.

Энэ бүгдийг би хэлэхийн учир нь энэ хүмүүс зарчим, үнэт зүйлсийг хамгаалахыг урьтал болгодог хүмүүс гэдгийг хэлэхийг хүссэн хэрэг юм шүү.

Би ч мөн адил ардчилсан үнэт зүйлсийг хамгаалагч. Энд цугласан Та бүгд ч мөн адил гэж бодож байна.

Тэмцлийн гол фронт Эдийн Засаг байсан тухай

 

screen-shot-2019-07-01-at-7.06.54-pm.png

Би 461 гэсэн тэмдэглэлдээ хуучин тогтолцооны үеийн Ганц худагт нэгэн удаа Шүүхийн хуралд оролцсон гэдгээ хэлсэн. Ямар хуралд гэдгийг хэлэх нь зүйтэй санагдав.

 

Анхны ардчиллын Засгийн газар байгуулагдсан цаг үе байсан юм.

“Засгийн газрыг хуйвалдаанаар огцруулах гэлээ гэж тэр үеийн Ерөнхий сайд миний бие нэгэн улстөрчийг гүтгэсэн хэрэгт буруутгагдаж торгуулах ялын тогтоол” уншуулсан байдаг.

Тэр үед Хууль шүүхийнхэнтэй маргаан дэгдээх цаг зав алга байлаа.

Хуучин Эрүүгийн хуульд “хүн гүтгэх” гэсэн заалт байсан. Үнэндээ тэрхүү заалт коммунист угшилтай улс төрчдөд дөнгөж үүсч байсан ардчиллын Чөлөөт дуу хоолойг боймлоход хэрэглэгдэж байсан.

 

Хожмоо тэрхүү “гүтгэх” гэдэг заалтыг Эрүүгийн хуулиас гаргаж Зөрчлийн хуульд оруулсан нь ардчиллын ололт юм. Өнөөдөр энэхүү заалтыг буцаагаад Эрүүгийн хуульд оруулья гэх санаархал гарч байгаа. Хэрэв ийм юм болбол хамгийн түрүүнд хохирох хүмүүс нь Сэтгүүлчид, улс төрийн тэрс үзэлтэнгүүд гэдгийг хэлэхийг хүсч байна.

Миний хувьд Нийтийн эрх ашгийн төлөө ажиллах ёстой Улс төрчийг буруу зөв нь хамаагүй шүүмжилж, тэр ч байтугай доромжлон хараахыг зөвшөөрдөг хүн. Энэ асуудлаар Монгол улс ухарч болохгүй л гэж бодож байна.

Ганц Худагт ялын тогтоол уншуулж байхдаа  би Шүүхийн шийдвэрийг дуулиан болгож, улс төр хийгээгүй. Тийм цаг зав байсангүй.

Монгол орныг Зах зээл рүү шилжих олон арга хэмжээг түргэн шуурхай авч хамаг хүчээ тийш нь чиглүүлэх шаардлагатай цаг үе байлаа.

Ардчиллын анхны Засгийн газар, дараа дараачийн Засгийн газрууд

  • Үнэ чөлөөллөө,
  • Өмчийг хувьчилж хувийн хэвшлээ тэргүүлэх чиглэл болгон дэмжлээ,
  • Банк, санхүүг дампуурлын ирмэгт байсныг зайлууллаа,
  • Импортын татварыг тэглэж чөлөөт худалдааг тэллээ,
  • Ашигт малтмалын хууль гаргаж гадны хөрөнгө оруулалтыг дуудлаа,
  • Донорын зөвлөлгөөнийг Хөрөнгө оруулагчдын уулзалт болгох ажил өрнүүллээ,
  • Орон сууцыг хувьчиллаа
  • Ажлын 6 өдөртэй долоо хоногоос 5 өдөртэй долоо хоногт шилжлээ,
  • Жилийн 60 хувь хүрч байсан үнэ, ханшны уналтыг хазаарлан барьлаа,
  • Өөр олон олон ажил хийсэн байдаг.

Миний хувьд гаргасан шийдвэрүүд маань үр дүнгээ өгч байгаа эсэхийг байн байн шалгахыг хүсдэг байв. Нэг өглөө зөвлөхүүд маань Тасганы овоо хогоор дүүрсэн байна гэв. Бид бүгдээрээ баярлалдаж билээ. Хог хүртэл зах зээлийн хэмжүүр болж байсан юм.

 

Төдий л удалгүй миний тэргүүлсэн Ардчиллын анхны Засгийн газар огцорсон юм. Монголд анх Засгийн газар огцорч байгаа нь тэр л дээ.

Удаахь ардчиллын Засгийн газруудын хувь тавилан миний тэргүүлсэн Засгийн газартай адилхан байсан.

Гэвч бүгдээрээ Монголын эдийн засгийг зах зээл рүү шилжүүлэхийн төлөө чармайж ажилласан байдаг.

Тэр цагаас хойш Засгийн газрууд ойр ойрхон огцордог үйл явдал бараг л манай улс төрийн соёл болж хэвшсэн нь туйлын харамсалтай. Өнгөрсөн 30 жилд Монгол улс бараг 20 орчим Засгийн газрын нүүр үзэж байгаа.

Хамгийн гол нь Засгийн газар солигдох болгонд мэргэжлийн чадамж нь бүхэлдээ доройтож байдаг бололтой юм билээ. Түүхээсээ авах том сургамж гэлтэй.

Өнөөдөр ардчиллын алтан хараацайнуудыг хараад Та бүгд өөрийн эрхгүй Цагаан морин жилийн ардчилсан үйл явдлыг эргэн дурсаж байгаа байх.

1990 оноос хойш олон нааштай өөрчлөлт хийгдсэн. Ардчиллын анхны Засгийн газрын үетэй харьцуулбал Монголын эдийн засаг 10 дахин өсчээ. Нэг хүнд ногдох ДНБ гэсэн үзүүлэлтээр ядуу Монгол орон дунд орлоготой орны зэрэглэлд хүрснийг мартаж болохгүй.

Зах зээлд шилжих бодлого зөрчил тэмцэл дундуур туулж байж хэрэгжсэн. Тэмцлийн гол фронт ардчилагчдын хувьд Эдийн Засаг байсан юм. Ардчилагчид гэдэг үгийг би зөвхөн АН биш мөн МАН, бусад ардчилагчдад хамааруулан хэлж байгаа шүү.

Шинэ, хуучны зөрчил өнөөг хүртэл оршсоор л байна.

Энэ цаг үед Шүүх, хууль хяналтын тогтолцоо өөрийн итгэл үнэмшилтэй, улс төрчдөөс хараат бус ажилладаг байлгах талаар хийсэн өөрчлөлтийг хадгалан хамгаалах асуудал томоохон сорилттой учирч байна.

Ардчилал, Зах зээл -Нэг ойлголт биш

Screen Shot 2019-07-01 at 7.07.17 PM

Монгол орон 1990 онд ардчилал руу ч, зах зээл рүү ч шилжих том алхам хийсэн. Ардчиллын хувьд бяцхан арал болчихсон байгааг дээрх зургаас харж болно. 1997 онд шиг санагдаж байна Монгол улс хоёр хөршөөсөө олон жилээр түрүүлж ДХБ-ын гишүүн болсон байдаг.

Монгол орон хөгжлийн хувьд урагш ахихын хэмжээгээр шинэ шинэ асуудлууд бий болсон. Түүний нэг нь баян, хоосны ялгаа нэмэгдэж, орлогыг нийтэд хүртээмжтэй шударга хуваарилах явдал чухал болж байлаа. Тиймээс миний бие АН-ыг тэргүүлж байхдаа “Хүүхдийн мөнгө” өгөх асуудлыг босгон тавьж байсан. Хүүхдээр нь дамжиж олсон орлогыг хуваарилах нь хамгийн шударга байлаа. Энэ санаачилгыг хэрэгжүүлэгч нь МАН олонхи болсон Засгийн газар байсан байдаг.

Цагаан морин жилээс хойших Монголын нийгэмд болсон олон үйл явдлаас хоёр том асуудлыг би онцолмоор байдаг.

Нэг нь ардчилал, Нөгөөх нь зах зээл. Энэ хоёр ойлголт өөр хоорондоо уялдаатай ч ижилхэн зүйл биш юм. Үүнийг олон хүмүүс нэг л ойлголт юм шиг ойлгодог.

 

Шилжилтийн эхэн үед олон түмэн ардчиллаас өөр сонголт байхгүй гэдгийг ойлгодог байсан учир болж бүтэхгүй байгаа болгоноо “зах зээлийн ороо бусгаа цагт” гэж ярьдаг, Нийгэмд зах зээл рүүгээ шилжиж байгааг эсэргүүцсэн дуу хоолой ихэд сонсогддог байв.  “Зах зээл бидний хүүхдүүдээс мөхөөлдсийг нь булаав” гэсэн нийтлэл гарч миний бие өмнөх нийгэмд нэг л төрлийн мөхөөлдөс иддэг байсан бол зах зээлд мөхөөлдөсний төрөл нь олширч амт нь сонголттой болсныг хэлэхэд хүрч байлаа. Өнөөдрийн өндөрлөгөөс инээдэмтэй сонсогдож байж магадгүй.

Хэлэх гээд байгаа санаа нь Зовлон бэрхшээл дундуур туулж байж Зах зээл гэдэг ойлголт Монголд нутагшсан юм. Зах зээлийн сэтгэлгээ Хэр баттай нутагшсныг өнөөдөр харах үлдэж байна.

Өнөөдөр зах зээлийн ороо бусгаа гэхээ больж. Болж бүтэхгүй байгаа зүйлээ Ардчиллаас боллоо гэх дуу хоолой сонсогдож байна.

Ардчилал, Зах зээл хүйн холбоотой ч ижилхэн эд биш юм.

  • Хойт хөрш Орос оронд ардчилал байхгүй, Зах зээл байхгүй. Тиймдээ ч эдийн засгийнх нь өсөлтийн хурдац 1-2 хувиас хэтэрдэггүй.
  • Өмнөт хөрш Хятадад ардчилал байхгүй. Гэвч хүний олонлогийн хүчээр тэнд зах зээлийн сэтгэлгээ давамгайлж байдаг. Тиймдээ ч эдийн засгийн өсөлтийн хурдац нь өнгөрсөн он жилүүдэд 7-8 хувьтай байлаа.
  • Монгол ардчилалтай, зах зээлийн сэтгэлгээтэй явах цагт манай ЭЗ-ийн өсөлт 17 хувь хүрч байлаа.

Монгол бол Орос биш, Монгол бол Хятад биш. Тэднийг хуулбарлан дууриах шаардлага огтоос байхгүй. Ардчиллыг дарангуйлал руу чирснээр хөгжил ирэхгүй, харин Монгол оронд зах зээлийн сэтгэлгээг гүнзгий нутагшуулбал хөгжил хурдасах болно.

Жад ба Худ

 

 

Сонгогчид өөрийн тойргоос хэн хэн УИХ-д сонгодсон бэ гэдэг асуултад ихэвчлэн бүдэрдэг. УИХ-ын гишүүн Таны төлөө юу хийсэн бэ гэвэл энэ асуултад бүр ихээр бүдэрч ойчино.

Сонгосон УИХГ нь юу хийж байгааг мэдэхгүй, хянахгүй байгаа бол Тэд амин хувийнхаа асуудлыг урьтал болгож довоо шарлуулах эрхтэй л гэсэн үг юм. Тиймдээ ч ЖДҮ сангийн хулгай бий болдог. Тиймдээ ч хээл хахууль задгайрдаг.

 

Ардчилал бол шашин биш. Ардчилал бол зөвхөн санал өгөх төдийгөөр хязгаарлагдах ёсгүй юм. Сонгогдсон гишүүд нийтийн эрх ашгийн төлөө хариуцлагатай ажиллаж байна уу гэдэг асуулт чухал болж байна. Энэ асуултад зөв хариу олохын тулд сонгогчид яагаад буруу хүмүүсийг олноор нь сонгодог вэ гэдэг асуулт шинжлэх ухааны ч, мөн практик ач холбогдолтой асуулт болж хувирдаг.

Энэ талаар олон зүйл ярьж болох боловч арай хялбаршуулсан хариулт өгөхийг оролдье.

Хүн угтаа бол амьтан нэг талаас, нөгөө талаас оюун ухаантай учир өөр хоорондоо харилцаанд орж нийгэмшсэн амьтан болохыг зорьдог.

Хүний эрх, эрх чөлөөг хангахын хэрээр хүн “амьтан” болтлоо хувиа хичээгч болчихоо юу даа гэж бодох үе заримдаа гарах юм. Хүн дандаа л “амьтан” байж чадахгүй учир найз нөхөд, санаа нэгтнээ хайж овог аймаглах шаардлагатай болдог. Хамгийн анхдагч томхондуу хэлбэр нь Нутгийн Зөвлөл байсан юм боловуу гэсэн бодол орж ирж байна. Увс, Ховд, Архангайн… цаашлаад том том жалга довны сэтгэлгээ өрнөсөн байдаг. Би овог, аймгаараа нэгдэхийг буруушаагаагүй шүү. Энэ бол байгалийн жам ёсны үзэгдэл гэдгийг хэлэх гээд байна. Сонирхлын бүлгээрээ овог аймаг болох нь ардчилсан нийгэмд байх ёстой үзэгдэл юм. Харамсалтай нь энэхүү сэтгэлгээ нам дамнасан МАНАН үзэгдлийн сэтгэлгээний суурь дэвсгэр байсан юм.

Өнөөдөр Монголын нийгэм улс төрийн намууд гэхээсээ илүүтэй нутгийн зөвлөл, бөх, уяачид, хошин шог, МУСТА, мото, мотоцикл, сүүлд сошиал дээрх нэгэн зургийг хараад туяалзуур жад зэрэг овог аймагт задарсан юм шиг санагдсан. Бүгдээрээ улс төрийн өнгө аястай учир төрөл бүрийн улс төрийн овог аймаг болсон юм шиг .

Монголчууд эртнээс өөрийн овог аймагт харьяалагдахгүй хүмүүсээ Жад гэдэг байсан. Ураг барилдвал Худ гээд нэрлэчихдэг. Энэ сэтгэлгээ Монголд давамгайлсан юм боловуу гэж бодож байна.

Монголын ардчиллаас суралцах гээд Африкаас бишгүй л хүмүүс ирдэг байлаа. Тэд биднээс Та нар овог аймгийнхаа зөрчлийг хэрхэн шийддэг вэ гэж асуухаар нь дотроо инээж манайд овог аймаг байдаггүй, энэ асуудлаа бараг 12-13р зуунд шийдчихсэн юм шиг бардам хариулт өгдөг байсан. Одоо бодохнээ ичмээр дамшиг. Бид хүний мөн чанар болох овог аймгархдаг сэтгэлгээг таньж мэдээгүй л явсан юм байна гэж бодох боллоо.

Овгийн сэтгэлгээ давамгайлж буй нийгэмд юун том улс төр ярих. Тийм юм ярьж байгаа хүмүүс бүгд тэнэг, сэтгэлгээний өвчтэй болж харагддаг. Баабар, Бат-үүл гээд том улс төрчид мэдрэлийн өвчтэй хүмүүс болж хувирдаг.

 

Бидэнд бас алдаа байнаа байна. Миний бодоход улс төрөөс хойш суух эрх энэ хүмүүст байхгүй. Өөрсдөө гар бие оролцож манлайллыг бий болгох хэрэгтэй. Энэ зуур шинэ залуу үеэ бэлтгэх хэрэгтэй гэж санагдаж байна.

 

Ардчилсан нийгэмд Сонгогчид Яагаад буруу бодлого сонгодог вэ?

Screen Shot 2019-07-01 at 8.45.19 PM

Овог аймаг болон задарсан нийгэмд Сонгогчид Том улс төрийг сонирхохоо больдог.

Сонгогчид нийгэмд тулгамдаж байгаа шийдлийг дэндүү хялбаршуулан харах хандлагатай байдаг.

  • Нийгэмд гэмт хэрэг гарлаа, хүүхдээ хүчирхийлсэн гэмт хэрэг гарлаа. Ямар шийдэл байна вэ гэсэн асуудал тулгарахад Цаазаар авья гэсэн популист хариулт хамгийн амархан зөв юм шиг сонсогддог.
  • Миний амьдрал бусдынхаас илүү болж чадахгүй байна ямар шийдэл байна вэ гэсэн асуудалтай тулгарахад Баячуудын хөрөнгийг хураая гэх популист хариулт чихэнд чимэгтэй сонсогддог.
  • Яагаад бусад тэргүүний хөгжилтэй орнуудын иргэд шиг амьдарч болохгүй байнаа гэсэн асуултад гадаадынханд бид мөлжүүлж байна, соруулж байна гэсэн хариулт зүрхэнд ойрхон хортой тусдаг.
  • Дээр нь үүх түүхээ үзээгүй, мэдээгүй, Их Монгол улсын үеийн монголчуудын байлдан дагууллын хэсгээс сураг сонсож цээж балбадагаас бие биенээ Цагаан хэрэм дээгүүр давуулж шидэх, гадаадынхныг хөөж туух хэнээрхэлд автдаг. Тэд цөөнх. Гэхдээ л бидний монголчууд.

Энэ бүгд нийлбэр дүнгээрээ аугаа том төөрөгдөл рүү, харанхуй ангал руу Монголыг минь чирчихвий гэж санаа зовж байна.

Боловсрол нимгэн хүмүүс хөрш орноос хоосон айж эмээдэг бөгөөд тэр нь бараг өвчин хэлбэрт шилжих нь бий. Хөршөө бид сонгохгүй. Хэн хэнтэйгээ хөрш байхыг Тэнгэр зохицуулдаг. Тэдэнтэй найрсаг харилцаж, нөлөөлөлд нь автахгүй байх болгоомжлол байх учиртай ч түүнийгээ өвчин эмгэг болтол хөгжүүлбэл буруу болно. Хоосон айдасыг эмчлэх арга бол боловсрол, мэдлэг байх учиртай билээ.

Өнөөдөр Монголд популизм оройн дээд Очирваань болчихоод байна.

 

Популизм бол цэгцэрсэн үзэл баримтлал биш. Тун нимгэн хөрстэй хийрхэл.

 

Тиймдээ ч популистууд фашизмаас зээлдэж цэргийн коммунизм байгуулах маягийн үйлдлүүд хийдэг. Энэ бүгд Монголд тус болохгүй, түр зуурын үзэгдэл.

Популистууд худалч. Худал ярихдаа сэтгэл нь ч өвдөхгүй. Энэ нь “худал хэрэг зохиож худал гэрчийн Шууд зааснаар баривчилдэг” жишэг болчихвол улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн шуургыг эхлүүлэх аюултай.

Популизм өндөр өртөгтэй, тэр нь улс үндэстнийг талцуулж хагалж бутаргадаг.

“Оспаныг казак түмний аугаа баатар” болгон өргөмжилж байгаа үйлдэл нь улс үндэстнээ хагалан бутаргах зорилготой үйлдэл. Тэнэг солиотой гэж популистуудыг зөвтгөх хэрэггүй. Монголыг бутаргах ноцтой ажил  эхэлчихээд байна. Популист  удирдагчид энэ асуудалд үйлдэл, эс үйлдлээрээ улс нийгмээ хагалан бутаргах замыг нь засч байна.

Популизм улс орны бие даасан байдлыг алдагдуулах хэмжээнд хүрэхээс сэргийлэх явдал чухал байна.

Хууль хяналтынхан ч популистуудын гар хөл болж салхилдаггүй, хууль номыг хатуу баримталж, бие даасан байдлаа хадгалж чадвал Монголын ирээдүйд ихэд тус болохоор байна.

Зах зээлийн нийгэмд Сонгогчид Яагаад буруу бодлого сонгодог вэ?

Онолын хувьд сонгогчид өөрийнхөө эрх ашгийг хамгаалахын тулд буруу бодлого сонгох учиргүй хэмээдэг. Гэвч амьдрал дээр тийм биш.

Орчин үеийн төрийн үндсэн үүрэг бол Эдийн засгийн бодлого байдаг. Харамсалтай нь жирийн Сонгогчид зах зээл, чөлөөт худалдааны талаар тун өнгөц ойлголттой байдаг. Тэд зах зээлийн “үл үзэгдэх” гарыг олж харж чаддаггүй.

Нүүдэлчин Монголчуудын хувьд аливаа зүйлийг тэмтэрч үзэхээс нааш юмсыг ойлгодоггүй байдал нь нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлж буй.

Бүхэлдээ 3 төрлийн буруу ойлголт байх шиг байна. 3 төрлийн Төөрөгдөл гэж нэрлэсэн ч болох юм.

 

○ Гутранги үзэлд автах Төөрөгдөл

Зах зээл улс орны эдийн засаг болон нийгэмд маш их хурдтай өөрчлөлт авчирдаг. Тэрхүү өөрчлөлтөд түргэн дасан зохицох явдал ямар ч хүнд бэрхшээл дагуулдаг бөгөөд үндсэндээ өөрчлөлтөд дургүйцэх маягтай байдаг. Ажлын байртай нь ажлын байраа битгий өөрчлөгдөөсэй гэх, жижиг бизнес хийж байгаа нь өрсөлдөөнд унахгүй хэвээр байгаасай гэх, том компаниуд дэлхийн зах зээлээс ирэх эрсдлийг тооцож чадахгүй болох зэрэг нь бүхэлдээ нийгэмд тодорхойгүй байдал бий болгож, дээр нь худал мэдээлэл ихээр гарах үед нийгэмд Ирээдүйдээ үл итгэх уур амьсгал бий болдог.

Популизм газар авснаар хүмүүсийн өөдрөг үзэл бөхөх аюул бий болдог.

Техник, технологи хөгжиж уламжлалт ажлын байрнууд хэрэггүй болж шинэ ажлын байрнууд шинэ боловсрол, мэдлэг, мэргэшил шаарддаг тул олон түмэн эдийн засагт болж байгаа үзэгдлийг сөрөг талаас нь харах хандлагатай болдог.

Энэ нь эдийн засгийн бодит байдлыг доогуур үнэлэх үзэгдэл бий болгодог. Ихэнх нь эдийн засгийг муу гэж үнэлдэг.

Үүнийг бүхэлд нь ​Гутранги үзэлд автагдах Төөрөгдөл гэж нэрийдэж болох юм.

○ Зах зээлд дургүйцэх Төөрөгдөл

Энэ төөрөгдөл нь Хувийн хэвшлийн компаниудын эсрэг уулгалан дайрах хэлбэрээр илэрдэг. Зах зээл бол юуны өмнө эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэр дээр үнэ тогтохыг хэлэх бөгөөд жирийн иргэд компаниудыг үнэ ханш хөөрөгдөж байна гэж хялбаршуулан ойлгодог.

Хувийн хэвшлийн компаниуд аливаа шинэ бизнесийг хийхийн тулд том эрсдэл гаргаж, ихээхэн өртөг зардал чирэгдэл болж байж үр дүнд хүрэх нэг нь байхад нөгөө хэсэг нь дампуурч байдаг. Харамсалтай нь тэдний нөр их хичээл зүтгэлийг энгийн ухамсарт ойлгон хүлээж авч чаддаггүй, хувийн хэвшлийн компаниуд нэг өдөр л том томоор ашиг хийж байгаа мэт гэнэн төсөөлөл төөрөгдөлтэй байдаг. Тиймээс хувийн хэвшлийг буруушаах, бизнес эрхэлж л байгаа бол хулгайч гэж харах буруу хэвшмэл ойлголт нийгэмд бий болдог.

Түүнийг нь популистууд хөрөнгөтэй хүнийг үзэн ядах үзэл болгох гэ оролддог.

Өөр нэг том зөрүүтэй ойлголт бол Монополийн тухай юм. Түлш шатахууны үнэ өсөхөд эрэлт, нийлүүлт гэхээсээ илүүтэй, компаниуд монополь байдлаа ашиглаж байна гэж Сонгогчид хялбаршуулдаг.

Бүхэлд нь энэ бүгдийг Зах зээлд дургүйцэх Төөрөгдөл гэж нэрлэж болох юм.

 

Гэтэл үнэн хэрэгтээ Хувийн хэвшлийг гадуурхаж боовол эдийн засаг хурдан доройтно.

Хувийн хэвшлийнхний оюуны болон санхүүгийн эрсдэл гаргадаг чадавхи оршин байхуй дор Монгол орон алхам алхамаар шинчлэгдэж байгаа гэдгийг ойлгох, ойлгуулах хэрэгтэй байна.

○ Гадаадынхныг эсэргүүцэх Төөрөгдөл

Дундаж иргэд Гадаад худалдаа, гадаад хөрөнгө оруулалтыг дутуу үнэлдэгээс Гадаадынхныг эсэргүүцэх Төөрөгдөл бий болдог.

Монголчуудын хувьд Хятадаас айх айдас хүүдэс нь энэ төөрөгдлийг улам хүч оруулж буй.

Энэ төөрөгдөл гадаадын компаниудыг хавчих, хөөх өнгө аясаар илэрдэг.

Нэгэн сэтгүүлч ОТ хүрэх замд замын нэг дэлгүүрт ороод Ажил төрөл, бизнесийг нь сайн уу? гэж асууж. Нөгөөдөх нь нутгийнхаа баялгийг гадныханд алдаад их л хэцүү байгаа тухай ярьсан байдаг. Та ч сардаа нэг бараагаа татчихаж байгаа биз дээ гэсэн асуултад Юу ярина вэ 2 долоо хоногтоо нэг шаланзаар бараагаа татаж байна гэж. Юунаас хаанаас тэр замын дэлгүүрийн барааг худалдан авах чадамж иргэдэд бий болсон тухай ойлголт алга.

Өөрсдөө хийж чадахгүй ажил мэргэжлээр гадны ажиллах хүч орж ирэхэд сураад авах хэрэгтэй гэж бодохын оронд миний ажлын байрыг булаачихлаа гэж сэтгэх нь энүүхэнд. Монголдоо барилга барих нь зөвхөн цалингийн тухай асуудал биш хүний доор орчих юм шиг сэтгэж Солонгос руу явах ажилчдын жагсаалтад бүртгүүлэх нь энүүхэнд гэсэн учир мэдэх хүний үгийг сонсож байлаа.

Дээр дурдсан болон олон шалтгаанаар ​Сонгогчдын эдийн засгийн буруу ойлголт системлэг чанартай бөгөөд түүнийхээ дагуу буруу бодлогын сонголт хийдэг.

Нэг нэгээрээ сонгуулийн хайрцаганд хийсэн санал нь нийлбэр дүнгээрээ нийтийн эрх ашгийн эсрэг болчихдог асуудлыг Үндсэн хуулиа хийж байхдаа, Сонгуулийн хуулийг хийж байхдаа, Улс төрийн үйл ажиллагаа хийж байхдаа ер нь тал талдаа анхаарах хэрэгтэй болсон байна.

 

Юу хийх ёстой вэ

 

screen-shot-2019-07-01-at-7.07.59-pm.png

  1. Популизмыг буруушааж Сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх асуудал чухал байна.
  2. Их дээд сургуульд политэкономийн үндэс заах сургалтын хөтөлбөртэй болмоор байна.
  3. Намууд үзэл баримтлалдаа анхаарч Улстөрийг зах зээлтэй нь номолдог болох хэрэгтэй байна.

Монголын нийгмийн арай боддог, уншдаг хэсгийн төлөөлөл болсон хүмүүс
“Бид Та нарыг дэмжиж байгаа шүү” л гэх юм. Тийм үгийг сонсоод баярланаа баярлана.

Гэвч бидний үнэт зүйлс Сонгогчдын олонхийн санал болох шаардлагатай.

 

 

ТТ Зохиомол хэрэгт баримт түшсэн Хариу -1

Прокурорын байгууллагын Удирдах Ажилтны Зөвлөлгөөн дээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Баттулга ” ТТ ордыг гэрээгээр халхавчлан 60 жилээр дараа нь автоматаар 40 жил сунгаж бүр 100 жилээр үнэгүй өгөх гэж байсан” худал гүтгэлэг зохион байгуулсан билээ.

Эл асуудлаар Ерөнхий  Прокурор “миний үед хэн нэгний захиалгаар хэрэг хийсэн гэж үзэхгүй, бие даасан байдлаар ажиллаж хэнийг ч хариуцлагаас мултлахгүй” гэсэн утгатай  зарчимч хариуг Ерөнхийлөгчид өгсөн  байдаг. ТТ асуудлаар жил орчим шалгалтын ажил хийгдсэн учир Ерөнхий Прокурор бүрэн мэдээлэлтэй, тиймээс ч зоригтой дуугарсан байх гэж боддог.

Төдий л удалгүй Ерөнхийлөгч Ерөнхий Прокурорыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн билээ.

Болсон явдлын товчийг дорхи бичлэгээс үзнэ үү.

 

Энэ нь Ерөнхийлөгчийн зүгээс Нийтийн эрх ашгийн төлөө ажиллаж буй албан тушаалтан хүний хувьд албан тушаалаа урвуулан ашиглаж Прокурорын Удирдах Ажилтны Зөвлөлгөөнийг бусдыг худал гүтгэх, хувийн өс хонзонгоо гүйцэлдүүлэх үйл явдалдаа ашигласан хэрэг байсан бөгөөд Ерөнхий Прокурорын шулуухан хариултад бантахдаа хувь хүний хувьд гомдол гаргаж байгаа юм гэсэн нь дээрх бичлэгийн төгсгөлд байгаа. Хувь хүн ч прокурорт хэрхэн гомдол гаргах вэ гэдэг нь дүрэм, журамтай байдаг юм билээ.

100 жил гэдэг худлаа

Ерөнхийлөгч Баттулга 100 жил гэж хаанаас олж яриад байгаа юм бэ гэж сэтгүүлчид надаас асуудаг. Уул нь асуудал босгосон Ерөнхийлөгч өөрөө хариултаа өгөх ёстой л доо. Миний бодоход Ерөнхийлөгч гэрээний төслийг уншиж үзээгүй. Ер нь унших дадал эзэмшинэ гэдэг бөх барилдахаас дутахгүй их хөдөлмөр шаарддаг гэсэн хариуг миний бие хэлж байгаа.

100 жил гэж ТТ гэрээний төсөлд хаана ч байхгүй. Хятадууд Хонконгийг Их Британид 100 жилээр түрээслүүлж байснаас өөр 100 жил дэлхийн практикаас олдохгүй юм. Түүнтэй андуураагүй байгаа даа гэж бодогдох.

ТТ гэрээний хугацаа 30 жил

Засгийн газраас боловсруулсан Гэрээний төслөөр “Гэрээний хугацаа” гэсэн гарчиг өгч байгаад хугацааг 30 жил гээд тов тодорхой заасан байгаа. Дахин сунгах асуудал нь 30 жилийн дараа үйл ажиллагаа явуулж байгаа ирээдүйн Засгийн газрын асуудал байхаар, ингэхдээ

  • 30 сая тонн нүүрс боловсруулах баяжуулах үйлдзвэртэй болсон байх
  • Баяжмалаа Хятадаас гадна Япон, Солонгос зэрэг гуравдагч зах зээлд гаргадаг болсон байх
  • Монголд татварын өргүй байх
  • ТТ-ГС чиглэлд төмөр зам барьсан байх гээд хатуу нөхцлүүдийг Хөрөнгө оруулагчид ногдуулсан байлаа.

Гэрээний хугацаа, сунгах тохиолдолд тавих шаардлага хэрхэн төсөлд орсныг  ингэж тусгажээ.

 

Screen Shot 2019-06-29 at 7.28.40 PM

Үнэгүй өгөх гэж байсан тухайд

Гэрээнээс “үнэгүй” гэсэн үг олдохгүй. Ямар ч тэнэг монгол хүн байгалийн баялагаа зүв зүгээр байж байгаад  хүнд үнэгүй өгнө гэж байхгүй нь мэдээж. Үнэгүй өгөх гэж байсан гэдэг үгний учрыг сэтгэл судлалын эмч нар хариулах ёстой гэж бодож байна.

 

ТТ Гэрээний төсөл

Ерөнхийлөгчийн шадарлагч З.Энхболд УИХ-ын дарга байхдаа Засгийн газраас хөрөнгө оруулагчидтай үзэглэхээр бэлтгэсэн Төслийг УИХ-ын албан ёсны сайтад байрлуулж, худал мэдээллээр ниймийг цочирдуулж байсан нь мартагдаагүй байна. Тэр үед хүмүүс уншаагүй, худал яриа, худал үгэнд итгэчихсэн шиг байгаа юм.

Одоо тэрхүү төслийг бүтэн эхээр нь интернэт орчноос олж үзье гэхээр олдохгүй байгаа юм байна. УИХ-ын сайтад ил байсан гэрээний төсөл нь миний эсрэг “хэрэг зохиох”-д хэрэггүй болоод сайтаасаа авчихсан бизээ гэж бодож байна.

Мегатөсөл том гэдгээсээ илүүтэй, ярвигтай олон асуудлыг багтаадаг, олон сонирхлын уулзвар, огтолцлыг олох шаардлагатай, улс төрчдийн болон олон түмний зүгээс хардлага, сэрдлэг ихээр дагуулдаг гэдгийг тухайн үед хэлж ярьж байсан маань интернэт орчинд бичлэг хэлбэрээр олноор үлдсэн байгаа.

Тиймдээ ч төслийг хийхдээ ил тод байлгасан маань хожмоо надад болон олон хүнд хэрэг болж байгаа, цаашид ийм байх учиртай юм. Ил тод хийгдээгүй төсөл болгон хардлага сэрдлэг дагуулна. Тийм төсөл бүтэмжтэй байх үндэсгүй болдог.

Энэ төслийг бүтээчих гээд зүтгэж байсан олон залуусыг хараад Монгол өөрийн чадамжтай болж байгаа юм байна гэж баярлаж байсан юмсан. Харамсалтай нь ТТ Төсөл бүтээгүй. Шил мэт хагаран унасан.

Бүтэлгүй төсөлтэй байж билээ гэж муу дурсамжаар цаашид ажлаа явуулдаг дэлхийн компани гэж байдаггүй. Дотоод гадаадын компаниудын нэр хүндэд сэв суулгахгүй гэдэг үүднээс миний хувьд Гэрээний төслийг ил тавихаас өнөөг хүртэл түдгэлзсээр ирсэн.

Үнэнийг хэлж худлыг баримт түшэж няцаах үүднээс ТТ-той холбогдолтой мэдээллийг ээлж дараатай нээлттэй болгоноо. Энэ нь нийтийн боловсролд ч хэрэгтэй байна. Монгол, Хятад, Японы тал намайг уучилна бизээ.

Эхний удаад хамгийн гол гэгдэх Хөрөнгө оруулалтын гэрээний төслийг бүрэн эхээр нь дараахь холбоосоор авч үзэж болно.

IA_full_mon (1)