Колонийн сэтгэлгээ

 

“Колони орнууд тусгаар боллоо гээд колони биш болчихгүй” – Британы Ерөнхий сайд Бенжамин Дисраели (1804-1881)

“Бидний аз болоход хүмүүс юм боддоггүй” –  

Адольф Гитлер

 

Screen Shot 2019-07-13 at 12.03.29 PM

Монголчууд хөршүүдийнхээ нөмөр нөөлөг, оюун санааны нөлөөн дор хараат байдлаар аж төрж  байсан нь саяхан. Колоничлолд байсан гэж ойлгож болно.

Харин 1990 оны Цагаан морин жил Монголчуудад биеэ дааж, тусгаар улс шиг амьдрах, хүний эрхээр “жаргаж зовж” байсныг өөрийн эрхээр “зовж жаргах” бололцоог авчирсан юм.

1911 онд монголчууд Манж гүрэн сулран унах тэрхэн түүхэн мөчид туурга тусгаар улсаа тунхагласан байдаг. Төдий л удалгүй гадаад талаас дарамталсаар, дотооддоо нэгдэл нягтралгүй байсаар “автономит” хэмжээнд хүртэл жижгэрч удалгүй бүрэн эрхээ алдаж билээ.

Тусгаар улсаа байгуулах, тусгаар улс шиг сэтгэх нь тун ялгаатай.

Колончлолоос мултарлаа гээд колонийн сэтгэлгээнээс тийм ч амархан салчихгүй. Ямар сайндаа л Британы цэргийг бут цохисон Сэнгэринчин жанжин, олон монголчууд 1917 онд Манжийн төрийг эргэн байгуулах гэж оролдож байсан тухай түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. Тэр үед колонийн сэтгэлгээнээс ангижирах хангалттай хугацаа байгаагүй юм.

1921 онд ардын хувьсгал мандаж Богд хаант засагаа байгуулсан боловч үнэн хэрэгтээ 1924 он гэхэд Зөвлөлт Оросын мэдэлд очсон байлаа. Манжийн колонийн бодлого Зөвлөлт Оросын колонийн сэтгэлгээгээр аажмаар солигдож эхлэв. Колонийн сэтгэлгээг монголчуудад хоногшуулахын тулд зүүнтэн, баруунтан болгож хооронд нь тэмцэлдүүлж, сүүлд нь 1937 оны Их хэлмэгдүүлэлтээр сэхээтнүүдээ устгуулж, Монголчуудын үндэсний ухамсар Орос маягийн ангич эх оронч үзлээр солигдсон байдаг. Ингэхдээ энэ бодлогыг монголчуудаар өөрөөр нь гүйцэлдүүлсэн байдаг нь харамсалтай. Энэ зуур өвөр монголчууд, буриад, халимаг монголчууд, казак, киргиз болон бусад монгол эсгий туургатнууд бидний зовлонт түүхийг өөр өөр цаг хугацаанд мөн л давтсан байдаг.

  • Орос сэтгэлгээнд “Улаан ба Цагаан” гэсэн загварчлал бий. Манай нэн орчин үеийн түүх улаантан, цагаантны түүх байдаг. Түүхэн үйл явдлын цаана ямар утга байсныг ердөө л өнгөөр ялган  энгийнчилж ирсэн.

Ардчилсан өөрчлөлт “Хөх” өнгийг сонгосон нь колонийн сэтгэлгээг эсэргүүцэх мэдрэмж төдий байлаа. “Хөх Судар” Инжиннашийн ном, “Харийг дууриавал Хөх Монгол гутмой” гэсэн өвөг дээдсийн өвийн үргэлжлэл байсан байж магадгүй. Өнөөдөр хөх өнгө нь гуулин толгойт популистуудын оролцоотойгоор гутаагдан буй учир нийгэмд Улаан өнгө давамгайлаад байх шиг. Өнгөө дагаад колонийн сэтгэлгээ хурдан арилах шинжгүй байх шиг санагдана.

  • Орос сэтгэлгээнд “Төрийг ямагт хүнд суртал хэмээх бөгөөд тэр нь авилгал шударга бус байдал, бурангуйн илэрхийлэл” гэж үзэж ирсэн байдаг. Тиймдээ ч Орос оронд ардчилал нутагшихад туйлын хэцүү, ардчилагдах гэж оролдохдоо авилгал, хээл хахууль цэцэглэж, олигархижсан тогтолцоо бий болж, авторитарь дэглэм рүү гулсан орсон.

Орос оронд болж байгаа шиг үйл явдал  Монголд болоогүй. Гэвч  колонийн сэтгэлгээ оршин  байснаас  эрх мэдэлтэнгүүд өөрсдийгөө яамбад умбуулж, төр, ард түмний холбоог сулруулж, Монголын ардчиллыг гажуудуулсан явдал гарсан нь мэр сэр бий. “Монголын Нууц Товчоо”-нд гардаг “өнчдийн авилга” ( ядарсныг асрах тэтгэмж утгатай) үгний ” авилга” орос маягийн сэтгэлгээгээр орчин цагийн Монголд эсрэгээр эргэлдэж хээл хахууль гэж ойлгогддог болж.

Манай алдарт АТГ байгуулагдангуутаа хийсэн анхны ажил нь хамгийн өргөн фронтоор багш, эмч нартай хийх тэмцэл болж байсан нь мөн л колонийн сэтгэлгээний үр дагавар байлаа.

  • Орос сэтгэлгээнд “ардчилал бол харь үзэл, оросын соёл болон аристократуудад дайсагнасан хэрэг” явдал мэт буудаг.

Монголчууд ардчиллыг өөрийн юм шиг хүлээж авсан шалтгаан нь хэдийгээр алсарсан ч буурал түүхийн ой санамж байсан явдал юм. Их Хуралдай хэмээх цэргийн ардчиллаар Их Хаанаа сонгодог улс орон Монголоос өөр байсангүй. Цэргийн ардчилалтай явсан монголчуудад Нийтийг хамарсан Ардчилал руу шилжихэд колонийн сэтгэлгээнээс өөрөөр оюун санааны том бэрхшээл байгаагүй байх гэж боддог юм.

Үндэстнийг мөхөөе гэвэл сэхээтнүүдийг нь устга

Үндэсний ухамсар,оюун санааг тээгч нь сэхээтнүүд байдаг. Сэхээтэн гэдэг нь боловсролоор ялгаварласан хэрэг огт биш юм. Боловсролын диплом чиний сэхээтэн гэдгийг баталсан баримт бичиг биш. Гэхдээ сэхээтэн байхын тулд боловсролыг үгүйсгэж хэрхэвч болохгүй. Сэхээтэн гэдэг нь үндэстнийхээ Язгуур эрх ашгаа мэдэрсэн хүн амын хэсэг юм. Зарим судалгаанд “эрт ухаарсан” гэсэн байнлээ. Харамсалтай нь сэхээтнүүдийг бутаргах, “эрт ухаарсан” -ыг устгах бодлогод монголчууд автаж байсан. Тэр нь колончлогчдын хийж байсан санаатай бодлого байсан юм.

1937 оны их Хэлмэгдүүлэлт нь “Үндэстнийг мөхөөе гэвэл  сэхээтнүүдийг нь устга” гэсэн  бодлого байсан. Угтаа лам, хуврагуудын эсрэг биш монголчуудын үндэсний оюун санааг нь колончлох бодлого байлаа. Лам хуврагуудыг хэлмэгдүүлсэн гэхээсээ илүүтэй Монгол үндэстний сэхээлэг хэсгийг аймаглан устгасан явдал байсан. Их Хэлмэгдүүлэлт дараа нь зогсоогүй.

Коммунизмын эрхшээлд байхдаа Монгол улс үе үе нэгэн арван жилийн мөчлөгтэйгээр Сэхээтний төөрөгдөлтэй тэмцэх улс төрийн соёлтой болсон байлаа.

Олон ч хүн колонийн сэтгэлгээний золиос болж ирсэн. Их бага нь хамаагүй бүгд л хэлмэгдүүлэлт гэдэг ангилалд хамаарна.

Цагаан морин жил Монголд ардчиллыг авчирчээ. Гэвч олон жилийн дараа Монголчуудын нэлээд хэсэг колонийн сэтгэлгээнээс салаагүй л яваа юм байна гэдгийг Ерөнхий сайд асан С.Баяр “Манийгаа шоронгийн үзүүлэн болгочихоод Орост таалагдана гэж бодож байгаа бол…. эндүүрэл” гэсэн санаагаар  анхаарууллаа.

Колонийн сэтгэлгээнд автахгүйгээр Монголчууд өөрийнхөө оюун санааг системчилэн төгөлдөржүүлж, томьёолоход хангалттай хугацаа (1990-2019) өнгөрсөн ч түүнийгээ хийгээгүй л байна. Баримтлал болж бичигдээгүй ч олон түмний сэтгэл оюунд байгаа гэдэгт итгэлтэй байна. Нэг бүтэн үе солигдож, дараачийн үе нь бүр ч зөв үе ирж байгаа. Үүнтэй харьцуулбал Манжаас тусгаар болсон Монголчуудад (1911-1915), Оросын тусламжтайгаар Ардын хувьсгал хийсэн монголчуудад (1921-1924) үндэсний ухамсарыг сэрээхэд, колонийн сэтгэлгээг эсэргүүцэх дархлаа тогтооход тун бага хугацаа байж дээ.

Юу хийж болох талаар хэдэн санаа хөндөе.

Монгол хүн монгол хүндээ эх орон

Дээрх томьёолол нь еврей хүмүүсийн баримталдаг баримтлалыг монгол ахуйд буулгасан хэрэг юм. Еврейчүүд энэ томьёоллоо гаргахдаа Их Монгол Улсын монголчуудаас авсан ч юм билүү хэн мэдлээ. Түүхэнд тэмдэглэснээр эртний монголчууд нэг нь нөгөөгийнхөө төлөө үхэн хатан тэмцэлдэж тулааны талбар дээр орхидоггүй, хүчинд автаж ухарсан бол буцаж ирж хүнээ заавал нэхдэг байлаа хэмээн тэмдэглэсэн байдаг.

Эртний монголчуудын тэр сайхан чанар  олон зууны колончлолын үр дагавар болж бидний монголчуудаас холдсон бололтойдог.

Монгол улс бол бидний Эх орон. Амьд бие. Бидний монголчууд бол ердөө л эд эс нь. Эд эс нь архинд, хар тамхинд хордоод дээр нь харийнхны бодлогоор хорт хавдрын эс болон  хувираад байвал Эх Орон хэмээх амьд бие өвдөх нь ойлгомжтой.

Орк болон Мояа овгийн тухай

Манайхан боловсрол нимгэн нэгнээ Орк гэх юм. Эхэндээ би ойлгодоггүй байлаа. Гэтэл тэр нь кинонд гардаг хүн сүрэг юм байна.

Боловсрол мэдлэгт орой гэж байхгүй л дээ. Хурдан өөрчлөгдөж байгаа дэлхий ертөнцтэй харьцуулбал Бид бүгдээрээ л орк. Боловсрол мэдлэгээ хуваалцах явдал чухал байна. Өөрийгөө голохгүй хүн бүр мэдье би чаднаа гэсэн эрмэлзэлтэй байх хэрэгтэй байна.

Бусдыг орк гэж өргөмжилснөөр өөрөө Та ухаантай болчихгүй гэдгийг бидний монголчууд гадарлахтайгаа гэж итгэж байна.

Харин мояа овгийнхний хувьд би хатуу бодолтой байна. Тэд бол коммунизмын сэтгэлгээтэйгээ үлдсэн, магадгүй харийнханд таалагдах гэж хөдөлж байгаа колони орны сэтгэлгээтэй цөөнх. “Монгол ялна” гэж миний 2011 онд бичиж байсан нийтлэл 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хамгийн том популистын уриа болчихно гэж би зүүдлээгүй.

Монгол ялна гэдэг нь монголчуудын аливаа зан үйлд хэрэглэгддэг Хоржилло гэсэн үгний орчуулга юм. Монголын төлөө хэлмэгдэж буудуулахдаа лам хуврага, сэхээтнүүд  маань амандаа Хоржилло гэж шивнэж байсан. Өнөөдөр популизмын уриа болчихсонд би үнэхээр харамсаж байна. Колонийн сэтгэлгээ популизмд орон зай авчирсан гэдэгт би эргэлзэхгүй байна. Колонийн сэтгэлгээнээс ангижирах хэмжээгээр популизм хумигдана.

Хүн бол “амьтан” биш

Балар эртний үед хүн бараг л амьтан шиг байсан. Манай түүхийн номд хүний “Хижи гөрөөс” “адгуус” үе байсан тухай тэмдэглэсэн байдаг. Ахуй амьдрал дээшлэх хэмжээгээр овог аймаг болж, үндэстэн болж, азтай нь төр улсаа байгуулсан бололтой юм. Хаа ч газар байдаг л зүй тогтол бололтой.

Хүний эрх, эрх чөлөөг 30 жил ярьлаа. Тэглээ гээд аливаа хүн амин хувиа хичээсэн “амьтан” болж хувирч болохгүй гэдгийг хэлэх гээд дээрхийг дурдлаа. Хөгжил балар эртний амьтны чиглэлд явж болохгүй. Ядаж өрх гэр дээрээ төвлөрсөн амьтан байх нь чухал. Цаашлаад том улс төрийг сонирх. Бид цөөхүүлээ, жижигхэн. Монгол хоёр том гүрний хавчуурга дунд оршин байгаа тул том улс төрийг сонирхох хэрэгтэй байна. Үндэсний ухамсарыг олж авах хэцүү ээдрээтэй, урт хугацааны асуудал ч хүн бүр хичээх л хэрэгтэй байна.

Бидний нийтлэг сул тал бол сахилга бат маш сул, залхуу. Цаг нартай өрсөлдөж байж Танд болон өрх гэрт чинь, улс оронд чинь дэвшил, хөгжил ирнэ. Биднийг залуу байхад бичгийн их хүн Түдэв гуай “залуу хүн 5 хүний ажлыг ганцаараа амжуулдаг бай” гэж сургадаг байсан Би мартаагүй, мөрдлөг болгох гэж хичээсээр байна.

Өөр нэгэн дутагдал нь Аливаа ажлыг эхнээс нь эцсийн хүртэл төгс боддоггүй, дутуу хагас эхлүүлээд замд нь зовлон тоочиж эхлүүлсэн ажлаа хаядаг. Тэгэж чадаагүй эхэлсэн том ажил хий хоосон үрэлгэн зардал болно. Үр ашгийг шүтэх нь зах зээлд өрсөлдөх гол хөшүүрэг юм.

Аймгуудын засаг дарга нарын нэгэн зөвлөлгөөн дээр надаас Төмөр зам барихаар овоолсон шорооны хувь заяаны тухай асуусан юм. Түүхийн дурсгал болж үлдэх бизээ, жуулчдад үзүүлэх үзүүлэн хэлбэрээр ашиглаж болох тухай хариулт өгч байсан. Нэг эхлүүлсэн ТЗ-аа дуусгалгүй өөр чиглэлд ТЗ барина гэж зүтгүүлэх нь ямар ч байсан Монголын эрх ашиг биш. Гадны нөлөө нөөлөг байнаа. Энэ бол бас л колони орны сэтгэлгээнээс ангижираагүйн нотолгоо. Цаг хугацаа харуулна гэсээр нэгэн үеийнхний амьдралаар тоглоод өнгөрмөөргүй байна.

Ардчилсан нийгэм, зах зээлийн нийгэм идэвхи, бүтээлч байдлыг шаарддаг. Үр ашиггүй төсөл, ядуурал, хүний наад захын эрхийн зөрчилд мэдрэмж сул байдлаа засмаар. 17 шүүгчийг ганц зарлиг гаргаад халчих юм. Аюултай чиглэлд Монгол улс явж байна шүү гэдгийг Транспаренси Интернэшнл анхааруулж мэдэгдэл хийжээ. Бид найр наадамдаа умбаад мэдрэхгүй байна. Бие даасан шүүхгүй болчихвол авилгал хээл хахууль улам л нэмэгдэнэ үү гэхээс буурахгүй гэдгийг анхааруулсан байнлээ.

Колонийн сэтгэлгээ ба Халх гол -80

Одоогоос 20 гаруй жилийн өмнө Ардчиллын анхны Ерөнхий сайд байхдаа Япон цэргийн булшинд очиж билээ. Төрийн түвшинд анх болж байгаа үзэгдэл байсан. Империалист, милитарист бодлогод цэрэг хүн ямар хамаатай юм гэсэн бодлоор очсон. Дайсныхаа булшин дээр очсон гээд коммунист сэтгэлгээтэй хүмүүст мөн ч их адлуулж билээ.

Коммунист Монгол Ардчилсан Монгол болчихоод байдаг. Милитарист Япон Ардчилсан Япон болчихоод байна. Зөвлөлт гүрэн задарч Хятад хөрш дэлхийн том орон болчихоод байна. Түүхийн ээдрээтэй үйл явдлыг шинэлэг өнцгөөр харах цаг үе ирсэн байна.

Энэ жил Халх голын ялалтын 80 жилийн ойн жил. Миний эцгийн төрсөн нутаг нь. Бөмбөг дэлбэрч  газар доргиход нь эмээ маань шанагаа бариад гэрээ тойроод гүйж байсан тухай аав минь ярьж өгдөг байж билээ. За тэр яахав. Аавынхаа нутгийг энэ өдрүүдэд эргэх бодолтой л сууна.

Халх голын тулааны талаар асуудалд хандахдаа Колони орны сэтгэлгээгээр битгий хандаасай гэж хэлэх гээд л энэ тухай яриад байгаа юм. Тээр жил Хэн нь хичнээн самурай устгасан тухай уралдаад ч байгаа юм шиг яриа телевизээр яваад байсан нь санаанаас гардаггүй юм. Ухаандаа Ангич эх оронч үзлийг бадрааж байсан байх л даа. Гэвч иймэрхүү үйл явдал Үндэстэнд тус болдоггүй. Харин Колонийн сэтгэлгээг гааруулна.

Халх голын ялалтын арга хэмжээнд Оросууд 10 сая евро хандивлаж гэнэ, Оросын Ерөнхийлөгч Путин ирэх юм шиг яриа сонсогдоно. Хөрш орны тэргүүн ирвэл Тавтай морилно уу гэж монголчууд угтах нь гарцаагүй. Харин колони орны сэтгэлгээнээс бидний монголчууд салж чадсан эсэхийг сорьсон үйл явдал болж магадгүй.

Олон улсын байдал түвэгтэй болжээ. Монголыг нөлөөлөлдөө байлгах сонирхол хаа хаанаа хүчтэй болж. Том ах, том ах гэдэг Колонийн сэтгэлгээ сэдэрвэл Том ах нь бүр том Ахтай  болсон хорвоод бид амьдарч байна.

Харж л байя.

Screen Shot 2019-07-13 at 11.57.18 AM

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Р.К. Дуглас: “Чингис хааны амьдрал” 1877 он

 

 

Screen Shot 2019-07-11 at 10.15.50 PM

 

Их Британы дорно дахины судлаач Дуглас хэмээх эрдэмтэн “Юань гүрний түүх” нэртэй хятад хэл дээрх номыг орчуулж, түүнийгээ “Чингис хааны амьдрал” нэртэйгээр 1877 онд хэвлүүлсэн байна.

Энэхүү Ном нь 142 жилийн өмнө англи хэл  гарсан гэдгээрээ ихэд сонирхолтой санагдав.  Мэдээж хятад хэлнээс англи хэл рүү орчуулахад зарим монгол нэр, газар усны нэрийг томьёолоход алдаа байгаа боловч Монголыг дэлхийд таниулахад ихэд хувь нэмэр оруулсан, ховорхон ном юм.

Чингис хаан болон монголчуудад холбогдох түүхэн том эх сурвалж нь “Монголын Нууц Товчоо” билээ. “Монголын Нууц Товчоо”-г Барууныхан англи хэл дээр 1930-1940-өөд онд л олж үзэх бололцоотой болсон гэхээр дээрх номын ач холбогдол бүр ихээр ойлгогдох бизээ.

1206 онд Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулж дараа жилээс нь эхлээд 1227 онд 66 насандаа нас барах хүртэл хугацаанд олон жил өмнө зүгт аян дайн хэрхэн хийж байсан тухай энэхүү номд нэлээд нарийвчлан бичжээ.

Номын төгсгөлд ” Чингис хаан бол үлэмж чадвартай, өөрийн армийг яг л Бурхан шиг удирдаж байсан. Тэрбээр 40 улсыг эрхшээж, Өрнөдийн Хиа улсыг номхотгож чадсан.  Тийм аугаа хүч бол гайхамшигтай хийгээд түүний нас барсан нь юутай харамсалтай” хэмээж.

Буурал түүхээ сонирхдог монголчуудад энэхүү номыг дөхүүлж өгөх санаа өвөртлөв.

Дараахь холбоосоор үзнэ үү.

life of chinggis

М.Энхсайхан : Олон түмэн яагаад буруу бодлого сонгодог вэ?

Үнэт зүйлс ба Баабар, Бат-Үүлийн тухай

“Боловсрол төвтэй Улс Төр” нэртэй ТББ байгуулж туулсан замаа, хуримтлуулсан туршлагаа шинэ үеийнхэндээ хэлж, зааж, сургая гэсэн санааг Бат-үүл маань санаачилсан юм. Дуншиж дуншиж өнөөдөр энэ байгууллага мэндэллээ.

 

screen-shot-2019-07-01-at-7.06.40-pm.png

 

Бат-Үүл бид хоёр утсаар л ярилцаад байсан болохоос уулзалдаад байсангүй. Энд сууж байгаа ардчиллын анхдагчид болсон эрхэмүүдтэй ч  мөн адил уулзалдаад байсангүй.

Биднийг үнэт зүйл нэгтгэх ёстой хэмээсээр Бат-Үүл биднийг уулзалдуулж байгаа хэрэг юм. Уулзалдуулахаар барахгүй нийгэм рүү гээ хандсан ажил явуулах эхлэлийг тавьж байна.

Би саяхан 461-р ангид АТГ-ын “томилолт”-оор 24 цаг ажиллаад ирсэн.

Намайг тэнд байх зуур Бат-Үүл, Баабар гээд олон хүмүүс өөрсдийн байр суурийг илэрхийлсэн байдаг.

Хорихоос гаруутаа Бат-Үүл рүү утастдлаа. “Халуунаар дэмжиж нийтлэл бичсэнд талархаж байнаа” гэлээ. Гэтэл Бат-үүл “Би уурлаад хатуухан үгээр бичсэн юм. Чамайг хамгаалах гэсэн юм бишээ. Чиний тухай ч бичих гэсэн юм биш. Би зарчим хамгаалж байна” гэдэг байгаа. Намайг гэж бичээгүйд нь гомдмоор, үнэт зүйлсээ хамгаалсан гэхээр нь баярламаар ацан байдалд би орж билээ.

Манай дүү сандраад Баабар луу утастдсан гэнэ. Манай ахыг бариад явлаа л гэсэн бололтой. Баабар хариуд нь аваачаад буудчихгүй юм чинь гэж цочирдуулжээ. Цагийн дараа Баабар манай дүү рүү өөрөө залгаад За юу болж байна? гэж асуусан байдаг. Түүний үнэт зүйлсийн төлөө дуу хоолой олон түмэнд хүрч чадсан.

Энэ бүгдийг би хэлэхийн учир нь энэ хүмүүс зарчим, үнэт зүйлсийг хамгаалахыг урьтал болгодог хүмүүс гэдгийг хэлэхийг хүссэн хэрэг юм шүү.

Би ч мөн адил ардчилсан үнэт зүйлсийг хамгаалагч. Энд цугласан Та бүгд ч мөн адил гэж бодож байна.

Тэмцлийн гол фронт Эдийн Засаг байсан тухай

 

screen-shot-2019-07-01-at-7.06.54-pm.png

Би 461 гэсэн тэмдэглэлдээ хуучин тогтолцооны үеийн Ганц худагт нэгэн удаа Шүүхийн хуралд оролцсон гэдгээ хэлсэн. Ямар хуралд гэдгийг хэлэх нь зүйтэй санагдав.

 

Анхны ардчиллын Засгийн газар байгуулагдсан цаг үе байсан юм.

“Засгийн газрыг хуйвалдаанаар огцруулах гэлээ гэж тэр үеийн Ерөнхий сайд миний бие нэгэн улстөрчийг гүтгэсэн хэрэгт буруутгагдаж торгуулах ялын тогтоол” уншуулсан байдаг.

Тэр үед Хууль шүүхийнхэнтэй маргаан дэгдээх цаг зав алга байлаа.

Хуучин Эрүүгийн хуульд “хүн гүтгэх” гэсэн заалт байсан. Үнэндээ тэрхүү заалт коммунист угшилтай улс төрчдөд дөнгөж үүсч байсан ардчиллын Чөлөөт дуу хоолойг боймлоход хэрэглэгдэж байсан.

 

Хожмоо тэрхүү “гүтгэх” гэдэг заалтыг Эрүүгийн хуулиас гаргаж Зөрчлийн хуульд оруулсан нь ардчиллын ололт юм. Өнөөдөр энэхүү заалтыг буцаагаад Эрүүгийн хуульд оруулья гэх санаархал гарч байгаа. Хэрэв ийм юм болбол хамгийн түрүүнд хохирох хүмүүс нь Сэтгүүлчид, улс төрийн тэрс үзэлтэнгүүд гэдгийг хэлэхийг хүсч байна.

Миний хувьд Нийтийн эрх ашгийн төлөө ажиллах ёстой Улс төрчийг буруу зөв нь хамаагүй шүүмжилж, тэр ч байтугай доромжлон хараахыг зөвшөөрдөг хүн. Энэ асуудлаар Монгол улс ухарч болохгүй л гэж бодож байна.

Ганц Худагт ялын тогтоол уншуулж байхдаа  би Шүүхийн шийдвэрийг дуулиан болгож, улс төр хийгээгүй. Тийм цаг зав байсангүй.

Монгол орныг Зах зээл рүү шилжих олон арга хэмжээг түргэн шуурхай авч хамаг хүчээ тийш нь чиглүүлэх шаардлагатай цаг үе байлаа.

Ардчиллын анхны Засгийн газар, дараа дараачийн Засгийн газрууд

  • Үнэ чөлөөллөө,
  • Өмчийг хувьчилж хувийн хэвшлээ тэргүүлэх чиглэл болгон дэмжлээ,
  • Банк, санхүүг дампуурлын ирмэгт байсныг зайлууллаа,
  • Импортын татварыг тэглэж чөлөөт худалдааг тэллээ,
  • Ашигт малтмалын хууль гаргаж гадны хөрөнгө оруулалтыг дуудлаа,
  • Донорын зөвлөлгөөнийг Хөрөнгө оруулагчдын уулзалт болгох ажил өрнүүллээ,
  • Орон сууцыг хувьчиллаа
  • Ажлын 6 өдөртэй долоо хоногоос 5 өдөртэй долоо хоногт шилжлээ,
  • Жилийн 60 хувь хүрч байсан үнэ, ханшны уналтыг хазаарлан барьлаа,
  • Өөр олон олон ажил хийсэн байдаг.

Миний хувьд гаргасан шийдвэрүүд маань үр дүнгээ өгч байгаа эсэхийг байн байн шалгахыг хүсдэг байв. Нэг өглөө зөвлөхүүд маань Тасганы овоо хогоор дүүрсэн байна гэв. Бид бүгдээрээ баярлалдаж билээ. Хог хүртэл зах зээлийн хэмжүүр болж байсан юм.

 

Төдий л удалгүй миний тэргүүлсэн Ардчиллын анхны Засгийн газар огцорсон юм. Монголд анх Засгийн газар огцорч байгаа нь тэр л дээ.

Удаахь ардчиллын Засгийн газруудын хувь тавилан миний тэргүүлсэн Засгийн газартай адилхан байсан.

Гэвч бүгдээрээ Монголын эдийн засгийг зах зээл рүү шилжүүлэхийн төлөө чармайж ажилласан байдаг.

Тэр цагаас хойш Засгийн газрууд ойр ойрхон огцордог үйл явдал бараг л манай улс төрийн соёл болж хэвшсэн нь туйлын харамсалтай. Өнгөрсөн 30 жилд Монгол улс бараг 20 орчим Засгийн газрын нүүр үзэж байгаа.

Хамгийн гол нь Засгийн газар солигдох болгонд мэргэжлийн чадамж нь бүхэлдээ доройтож байдаг бололтой юм билээ. Түүхээсээ авах том сургамж гэлтэй.

Өнөөдөр ардчиллын алтан хараацайнуудыг хараад Та бүгд өөрийн эрхгүй Цагаан морин жилийн ардчилсан үйл явдлыг эргэн дурсаж байгаа байх.

1990 оноос хойш олон нааштай өөрчлөлт хийгдсэн. Ардчиллын анхны Засгийн газрын үетэй харьцуулбал Монголын эдийн засаг 10 дахин өсчээ. Нэг хүнд ногдох ДНБ гэсэн үзүүлэлтээр ядуу Монгол орон дунд орлоготой орны зэрэглэлд хүрснийг мартаж болохгүй.

Зах зээлд шилжих бодлого зөрчил тэмцэл дундуур туулж байж хэрэгжсэн. Тэмцлийн гол фронт ардчилагчдын хувьд Эдийн Засаг байсан юм. Ардчилагчид гэдэг үгийг би зөвхөн АН биш мөн МАН, бусад ардчилагчдад хамааруулан хэлж байгаа шүү.

Шинэ, хуучны зөрчил өнөөг хүртэл оршсоор л байна.

Энэ цаг үед Шүүх, хууль хяналтын тогтолцоо өөрийн итгэл үнэмшилтэй, улс төрчдөөс хараат бус ажилладаг байлгах талаар хийсэн өөрчлөлтийг хадгалан хамгаалах асуудал томоохон сорилттой учирч байна.

Ардчилал, Зах зээл -Нэг ойлголт биш

Screen Shot 2019-07-01 at 7.07.17 PM

Монгол орон 1990 онд ардчилал руу ч, зах зээл рүү ч шилжих том алхам хийсэн. Ардчиллын хувьд бяцхан арал болчихсон байгааг дээрх зургаас харж болно. 1997 онд шиг санагдаж байна Монгол улс хоёр хөршөөсөө олон жилээр түрүүлж ДХБ-ын гишүүн болсон байдаг.

Монгол орон хөгжлийн хувьд урагш ахихын хэмжээгээр шинэ шинэ асуудлууд бий болсон. Түүний нэг нь баян, хоосны ялгаа нэмэгдэж, орлогыг нийтэд хүртээмжтэй шударга хуваарилах явдал чухал болж байлаа. Тиймээс миний бие АН-ыг тэргүүлж байхдаа “Хүүхдийн мөнгө” өгөх асуудлыг босгон тавьж байсан. Хүүхдээр нь дамжиж олсон орлогыг хуваарилах нь хамгийн шударга байлаа. Энэ санаачилгыг хэрэгжүүлэгч нь МАН олонхи болсон Засгийн газар байсан байдаг.

Цагаан морин жилээс хойших Монголын нийгэмд болсон олон үйл явдлаас хоёр том асуудлыг би онцолмоор байдаг.

Нэг нь ардчилал, Нөгөөх нь зах зээл. Энэ хоёр ойлголт өөр хоорондоо уялдаатай ч ижилхэн зүйл биш юм. Үүнийг олон хүмүүс нэг л ойлголт юм шиг ойлгодог.

 

Шилжилтийн эхэн үед олон түмэн ардчиллаас өөр сонголт байхгүй гэдгийг ойлгодог байсан учир болж бүтэхгүй байгаа болгоноо “зах зээлийн ороо бусгаа цагт” гэж ярьдаг, Нийгэмд зах зээл рүүгээ шилжиж байгааг эсэргүүцсэн дуу хоолой ихэд сонсогддог байв.  “Зах зээл бидний хүүхдүүдээс мөхөөлдсийг нь булаав” гэсэн нийтлэл гарч миний бие өмнөх нийгэмд нэг л төрлийн мөхөөлдөс иддэг байсан бол зах зээлд мөхөөлдөсний төрөл нь олширч амт нь сонголттой болсныг хэлэхэд хүрч байлаа. Өнөөдрийн өндөрлөгөөс инээдэмтэй сонсогдож байж магадгүй.

Хэлэх гээд байгаа санаа нь Зовлон бэрхшээл дундуур туулж байж Зах зээл гэдэг ойлголт Монголд нутагшсан юм. Зах зээлийн сэтгэлгээ Хэр баттай нутагшсныг өнөөдөр харах үлдэж байна.

Өнөөдөр зах зээлийн ороо бусгаа гэхээ больж. Болж бүтэхгүй байгаа зүйлээ Ардчиллаас боллоо гэх дуу хоолой сонсогдож байна.

Ардчилал, Зах зээл хүйн холбоотой ч ижилхэн эд биш юм.

  • Хойт хөрш Орос оронд ардчилал байхгүй, Зах зээл байхгүй. Тиймдээ ч эдийн засгийнх нь өсөлтийн хурдац 1-2 хувиас хэтэрдэггүй.
  • Өмнөт хөрш Хятадад ардчилал байхгүй. Гэвч хүний олонлогийн хүчээр тэнд зах зээлийн сэтгэлгээ давамгайлж байдаг. Тиймдээ ч эдийн засгийн өсөлтийн хурдац нь өнгөрсөн он жилүүдэд 7-8 хувьтай байлаа.
  • Монгол ардчилалтай, зах зээлийн сэтгэлгээтэй явах цагт манай ЭЗ-ийн өсөлт 17 хувь хүрч байлаа.

Монгол бол Орос биш, Монгол бол Хятад биш. Тэднийг хуулбарлан дууриах шаардлага огтоос байхгүй. Ардчиллыг дарангуйлал руу чирснээр хөгжил ирэхгүй, харин Монгол оронд зах зээлийн сэтгэлгээг гүнзгий нутагшуулбал хөгжил хурдасах болно.

Жад ба Худ

 

 

Сонгогчид өөрийн тойргоос хэн хэн УИХ-д сонгодсон бэ гэдэг асуултад ихэвчлэн бүдэрдэг. УИХ-ын гишүүн Таны төлөө юу хийсэн бэ гэвэл энэ асуултад бүр ихээр бүдэрч ойчино.

Сонгосон УИХГ нь юу хийж байгааг мэдэхгүй, хянахгүй байгаа бол Тэд амин хувийнхаа асуудлыг урьтал болгож довоо шарлуулах эрхтэй л гэсэн үг юм. Тиймдээ ч ЖДҮ сангийн хулгай бий болдог. Тиймдээ ч хээл хахууль задгайрдаг.

 

Ардчилал бол шашин биш. Ардчилал бол зөвхөн санал өгөх төдийгөөр хязгаарлагдах ёсгүй юм. Сонгогдсон гишүүд нийтийн эрх ашгийн төлөө хариуцлагатай ажиллаж байна уу гэдэг асуулт чухал болж байна. Энэ асуултад зөв хариу олохын тулд сонгогчид яагаад буруу хүмүүсийг олноор нь сонгодог вэ гэдэг асуулт шинжлэх ухааны ч, мөн практик ач холбогдолтой асуулт болж хувирдаг.

Энэ талаар олон зүйл ярьж болох боловч арай хялбаршуулсан хариулт өгөхийг оролдье.

Хүн угтаа бол амьтан нэг талаас, нөгөө талаас оюун ухаантай учир өөр хоорондоо харилцаанд орж нийгэмшсэн амьтан болохыг зорьдог.

Хүний эрх, эрх чөлөөг хангахын хэрээр хүн “амьтан” болтлоо хувиа хичээгч болчихоо юу даа гэж бодох үе заримдаа гарах юм. Хүн дандаа л “амьтан” байж чадахгүй учир найз нөхөд, санаа нэгтнээ хайж овог аймаглах шаардлагатай болдог. Хамгийн анхдагч томхондуу хэлбэр нь Нутгийн Зөвлөл байсан юм боловуу гэсэн бодол орж ирж байна. Увс, Ховд, Архангайн… цаашлаад том том жалга довны сэтгэлгээ өрнөсөн байдаг. Би овог, аймгаараа нэгдэхийг буруушаагаагүй шүү. Энэ бол байгалийн жам ёсны үзэгдэл гэдгийг хэлэх гээд байна. Сонирхлын бүлгээрээ овог аймаг болох нь ардчилсан нийгэмд байх ёстой үзэгдэл юм. Харамсалтай нь энэхүү сэтгэлгээ нам дамнасан МАНАН үзэгдлийн сэтгэлгээний суурь дэвсгэр байсан юм.

Өнөөдөр Монголын нийгэм улс төрийн намууд гэхээсээ илүүтэй нутгийн зөвлөл, бөх, уяачид, хошин шог, МУСТА, мото, мотоцикл, сүүлд сошиал дээрх нэгэн зургийг хараад туяалзуур жад зэрэг овог аймагт задарсан юм шиг санагдсан. Бүгдээрээ улс төрийн өнгө аястай учир төрөл бүрийн улс төрийн овог аймаг болсон юм шиг .

Монголчууд эртнээс өөрийн овог аймагт харьяалагдахгүй хүмүүсээ Жад гэдэг байсан. Ураг барилдвал Худ гээд нэрлэчихдэг. Энэ сэтгэлгээ Монголд давамгайлсан юм боловуу гэж бодож байна.

Монголын ардчиллаас суралцах гээд Африкаас бишгүй л хүмүүс ирдэг байлаа. Тэд биднээс Та нар овог аймгийнхаа зөрчлийг хэрхэн шийддэг вэ гэж асуухаар нь дотроо инээж манайд овог аймаг байдаггүй, энэ асуудлаа бараг 12-13р зуунд шийдчихсэн юм шиг бардам хариулт өгдөг байсан. Одоо бодохнээ ичмээр дамшиг. Бид хүний мөн чанар болох овог аймгархдаг сэтгэлгээг таньж мэдээгүй л явсан юм байна гэж бодох боллоо.

Овгийн сэтгэлгээ давамгайлж буй нийгэмд юун том улс төр ярих. Тийм юм ярьж байгаа хүмүүс бүгд тэнэг, сэтгэлгээний өвчтэй болж харагддаг. Баабар, Бат-үүл гээд том улс төрчид мэдрэлийн өвчтэй хүмүүс болж хувирдаг.

 

Бидэнд бас алдаа байнаа байна. Миний бодоход улс төрөөс хойш суух эрх энэ хүмүүст байхгүй. Өөрсдөө гар бие оролцож манлайллыг бий болгох хэрэгтэй. Энэ зуур шинэ залуу үеэ бэлтгэх хэрэгтэй гэж санагдаж байна.

 

Ардчилсан нийгэмд Сонгогчид Яагаад буруу бодлого сонгодог вэ?

Screen Shot 2019-07-01 at 8.45.19 PM

Овог аймаг болон задарсан нийгэмд Сонгогчид Том улс төрийг сонирхохоо больдог.

Сонгогчид нийгэмд тулгамдаж байгаа шийдлийг дэндүү хялбаршуулан харах хандлагатай байдаг.

  • Нийгэмд гэмт хэрэг гарлаа, хүүхдээ хүчирхийлсэн гэмт хэрэг гарлаа. Ямар шийдэл байна вэ гэсэн асуудал тулгарахад Цаазаар авья гэсэн популист хариулт хамгийн амархан зөв юм шиг сонсогддог.
  • Миний амьдрал бусдынхаас илүү болж чадахгүй байна ямар шийдэл байна вэ гэсэн асуудалтай тулгарахад Баячуудын хөрөнгийг хураая гэх популист хариулт чихэнд чимэгтэй сонсогддог.
  • Яагаад бусад тэргүүний хөгжилтэй орнуудын иргэд шиг амьдарч болохгүй байнаа гэсэн асуултад гадаадынханд бид мөлжүүлж байна, соруулж байна гэсэн хариулт зүрхэнд ойрхон хортой тусдаг.
  • Дээр нь үүх түүхээ үзээгүй, мэдээгүй, Их Монгол улсын үеийн монголчуудын байлдан дагууллын хэсгээс сураг сонсож цээж балбадагаас бие биенээ Цагаан хэрэм дээгүүр давуулж шидэх, гадаадынхныг хөөж туух хэнээрхэлд автдаг. Тэд цөөнх. Гэхдээ л бидний монголчууд.

Энэ бүгд нийлбэр дүнгээрээ аугаа том төөрөгдөл рүү, харанхуй ангал руу Монголыг минь чирчихвий гэж санаа зовж байна.

Боловсрол нимгэн хүмүүс хөрш орноос хоосон айж эмээдэг бөгөөд тэр нь бараг өвчин хэлбэрт шилжих нь бий. Хөршөө бид сонгохгүй. Хэн хэнтэйгээ хөрш байхыг Тэнгэр зохицуулдаг. Тэдэнтэй найрсаг харилцаж, нөлөөлөлд нь автахгүй байх болгоомжлол байх учиртай ч түүнийгээ өвчин эмгэг болтол хөгжүүлбэл буруу болно. Хоосон айдасыг эмчлэх арга бол боловсрол, мэдлэг байх учиртай билээ.

Өнөөдөр Монголд популизм оройн дээд Очирваань болчихоод байна.

 

Популизм бол цэгцэрсэн үзэл баримтлал биш. Тун нимгэн хөрстэй хийрхэл.

 

Тиймдээ ч популистууд фашизмаас зээлдэж цэргийн коммунизм байгуулах маягийн үйлдлүүд хийдэг. Энэ бүгд Монголд тус болохгүй, түр зуурын үзэгдэл.

Популистууд худалч. Худал ярихдаа сэтгэл нь ч өвдөхгүй. Энэ нь “худал хэрэг зохиож худал гэрчийн Шууд зааснаар баривчилдэг” жишэг болчихвол улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн шуургыг эхлүүлэх аюултай.

Популизм өндөр өртөгтэй, тэр нь улс үндэстнийг талцуулж хагалж бутаргадаг.

“Оспаныг казак түмний аугаа баатар” болгон өргөмжилж байгаа үйлдэл нь улс үндэстнээ хагалан бутаргах зорилготой үйлдэл. Тэнэг солиотой гэж популистуудыг зөвтгөх хэрэггүй. Монголыг бутаргах ноцтой ажил  эхэлчихээд байна. Популист  удирдагчид энэ асуудалд үйлдэл, эс үйлдлээрээ улс нийгмээ хагалан бутаргах замыг нь засч байна.

Популизм улс орны бие даасан байдлыг алдагдуулах хэмжээнд хүрэхээс сэргийлэх явдал чухал байна.

Хууль хяналтынхан ч популистуудын гар хөл болж салхилдаггүй, хууль номыг хатуу баримталж, бие даасан байдлаа хадгалж чадвал Монголын ирээдүйд ихэд тус болохоор байна.

Зах зээлийн нийгэмд Сонгогчид Яагаад буруу бодлого сонгодог вэ?

Онолын хувьд сонгогчид өөрийнхөө эрх ашгийг хамгаалахын тулд буруу бодлого сонгох учиргүй хэмээдэг. Гэвч амьдрал дээр тийм биш.

Орчин үеийн төрийн үндсэн үүрэг бол Эдийн засгийн бодлого байдаг. Харамсалтай нь жирийн Сонгогчид зах зээл, чөлөөт худалдааны талаар тун өнгөц ойлголттой байдаг. Тэд зах зээлийн “үл үзэгдэх” гарыг олж харж чаддаггүй.

Нүүдэлчин Монголчуудын хувьд аливаа зүйлийг тэмтэрч үзэхээс нааш юмсыг ойлгодоггүй байдал нь нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлж буй.

Бүхэлдээ 3 төрлийн буруу ойлголт байх шиг байна. 3 төрлийн Төөрөгдөл гэж нэрлэсэн ч болох юм.

 

○ Гутранги үзэлд автах Төөрөгдөл

Зах зээл улс орны эдийн засаг болон нийгэмд маш их хурдтай өөрчлөлт авчирдаг. Тэрхүү өөрчлөлтөд түргэн дасан зохицох явдал ямар ч хүнд бэрхшээл дагуулдаг бөгөөд үндсэндээ өөрчлөлтөд дургүйцэх маягтай байдаг. Ажлын байртай нь ажлын байраа битгий өөрчлөгдөөсэй гэх, жижиг бизнес хийж байгаа нь өрсөлдөөнд унахгүй хэвээр байгаасай гэх, том компаниуд дэлхийн зах зээлээс ирэх эрсдлийг тооцож чадахгүй болох зэрэг нь бүхэлдээ нийгэмд тодорхойгүй байдал бий болгож, дээр нь худал мэдээлэл ихээр гарах үед нийгэмд Ирээдүйдээ үл итгэх уур амьсгал бий болдог.

Популизм газар авснаар хүмүүсийн өөдрөг үзэл бөхөх аюул бий болдог.

Техник, технологи хөгжиж уламжлалт ажлын байрнууд хэрэггүй болж шинэ ажлын байрнууд шинэ боловсрол, мэдлэг, мэргэшил шаарддаг тул олон түмэн эдийн засагт болж байгаа үзэгдлийг сөрөг талаас нь харах хандлагатай болдог.

Энэ нь эдийн засгийн бодит байдлыг доогуур үнэлэх үзэгдэл бий болгодог. Ихэнх нь эдийн засгийг муу гэж үнэлдэг.

Үүнийг бүхэлд нь ​Гутранги үзэлд автагдах Төөрөгдөл гэж нэрийдэж болох юм.

○ Зах зээлд дургүйцэх Төөрөгдөл

Энэ төөрөгдөл нь Хувийн хэвшлийн компаниудын эсрэг уулгалан дайрах хэлбэрээр илэрдэг. Зах зээл бол юуны өмнө эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэр дээр үнэ тогтохыг хэлэх бөгөөд жирийн иргэд компаниудыг үнэ ханш хөөрөгдөж байна гэж хялбаршуулан ойлгодог.

Хувийн хэвшлийн компаниуд аливаа шинэ бизнесийг хийхийн тулд том эрсдэл гаргаж, ихээхэн өртөг зардал чирэгдэл болж байж үр дүнд хүрэх нэг нь байхад нөгөө хэсэг нь дампуурч байдаг. Харамсалтай нь тэдний нөр их хичээл зүтгэлийг энгийн ухамсарт ойлгон хүлээж авч чаддаггүй, хувийн хэвшлийн компаниуд нэг өдөр л том томоор ашиг хийж байгаа мэт гэнэн төсөөлөл төөрөгдөлтэй байдаг. Тиймээс хувийн хэвшлийг буруушаах, бизнес эрхэлж л байгаа бол хулгайч гэж харах буруу хэвшмэл ойлголт нийгэмд бий болдог.

Түүнийг нь популистууд хөрөнгөтэй хүнийг үзэн ядах үзэл болгох гэ оролддог.

Өөр нэг том зөрүүтэй ойлголт бол Монополийн тухай юм. Түлш шатахууны үнэ өсөхөд эрэлт, нийлүүлт гэхээсээ илүүтэй, компаниуд монополь байдлаа ашиглаж байна гэж Сонгогчид хялбаршуулдаг.

Бүхэлд нь энэ бүгдийг Зах зээлд дургүйцэх Төөрөгдөл гэж нэрлэж болох юм.

 

Гэтэл үнэн хэрэгтээ Хувийн хэвшлийг гадуурхаж боовол эдийн засаг хурдан доройтно.

Хувийн хэвшлийнхний оюуны болон санхүүгийн эрсдэл гаргадаг чадавхи оршин байхуй дор Монгол орон алхам алхамаар шинчлэгдэж байгаа гэдгийг ойлгох, ойлгуулах хэрэгтэй байна.

○ Гадаадынхныг эсэргүүцэх Төөрөгдөл

Дундаж иргэд Гадаад худалдаа, гадаад хөрөнгө оруулалтыг дутуу үнэлдэгээс Гадаадынхныг эсэргүүцэх Төөрөгдөл бий болдог.

Монголчуудын хувьд Хятадаас айх айдас хүүдэс нь энэ төөрөгдлийг улам хүч оруулж буй.

Энэ төөрөгдөл гадаадын компаниудыг хавчих, хөөх өнгө аясаар илэрдэг.

Нэгэн сэтгүүлч ОТ хүрэх замд замын нэг дэлгүүрт ороод Ажил төрөл, бизнесийг нь сайн уу? гэж асууж. Нөгөөдөх нь нутгийнхаа баялгийг гадныханд алдаад их л хэцүү байгаа тухай ярьсан байдаг. Та ч сардаа нэг бараагаа татчихаж байгаа биз дээ гэсэн асуултад Юу ярина вэ 2 долоо хоногтоо нэг шаланзаар бараагаа татаж байна гэж. Юунаас хаанаас тэр замын дэлгүүрийн барааг худалдан авах чадамж иргэдэд бий болсон тухай ойлголт алга.

Өөрсдөө хийж чадахгүй ажил мэргэжлээр гадны ажиллах хүч орж ирэхэд сураад авах хэрэгтэй гэж бодохын оронд миний ажлын байрыг булаачихлаа гэж сэтгэх нь энүүхэнд. Монголдоо барилга барих нь зөвхөн цалингийн тухай асуудал биш хүний доор орчих юм шиг сэтгэж Солонгос руу явах ажилчдын жагсаалтад бүртгүүлэх нь энүүхэнд гэсэн учир мэдэх хүний үгийг сонсож байлаа.

Дээр дурдсан болон олон шалтгаанаар ​Сонгогчдын эдийн засгийн буруу ойлголт системлэг чанартай бөгөөд түүнийхээ дагуу буруу бодлогын сонголт хийдэг.

Нэг нэгээрээ сонгуулийн хайрцаганд хийсэн санал нь нийлбэр дүнгээрээ нийтийн эрх ашгийн эсрэг болчихдог асуудлыг Үндсэн хуулиа хийж байхдаа, Сонгуулийн хуулийг хийж байхдаа, Улс төрийн үйл ажиллагаа хийж байхдаа ер нь тал талдаа анхаарах хэрэгтэй болсон байна.

 

Юу хийх ёстой вэ

 

screen-shot-2019-07-01-at-7.07.59-pm.png

  1. Популизмыг буруушааж Сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх асуудал чухал байна.
  2. Их дээд сургуульд политэкономийн үндэс заах сургалтын хөтөлбөртэй болмоор байна.
  3. Намууд үзэл баримтлалдаа анхаарч Улстөрийг зах зээлтэй нь номолдог болох хэрэгтэй байна.

Монголын нийгмийн арай боддог, уншдаг хэсгийн төлөөлөл болсон хүмүүс
“Бид Та нарыг дэмжиж байгаа шүү” л гэх юм. Тийм үгийг сонсоод баярланаа баярлана.

Гэвч бидний үнэт зүйлс Сонгогчдын олонхийн санал болох шаардлагатай.

 

 

ТТ Зохиомол хэрэгт баримт түшсэн Хариу -1

Прокурорын байгууллагын Удирдах Ажилтны Зөвлөлгөөн дээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Баттулга ” ТТ ордыг гэрээгээр халхавчлан 60 жилээр дараа нь автоматаар 40 жил сунгаж бүр 100 жилээр үнэгүй өгөх гэж байсан” худал гүтгэлэг зохион байгуулсан билээ.

Эл асуудлаар Ерөнхий  Прокурор “миний үед хэн нэгний захиалгаар хэрэг хийсэн гэж үзэхгүй, бие даасан байдлаар ажиллаж хэнийг ч хариуцлагаас мултлахгүй” гэсэн утгатай  зарчимч хариуг Ерөнхийлөгчид өгсөн  байдаг. ТТ асуудлаар жил орчим шалгалтын ажил хийгдсэн учир Ерөнхий Прокурор бүрэн мэдээлэлтэй, тиймээс ч зоригтой дуугарсан байх гэж боддог.

Төдий л удалгүй Ерөнхийлөгч Ерөнхий Прокурорыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн билээ.

Болсон явдлын товчийг дорхи бичлэгээс үзнэ үү.

 

Энэ нь Ерөнхийлөгчийн зүгээс Нийтийн эрх ашгийн төлөө ажиллаж буй албан тушаалтан хүний хувьд албан тушаалаа урвуулан ашиглаж Прокурорын Удирдах Ажилтны Зөвлөлгөөнийг бусдыг худал гүтгэх, хувийн өс хонзонгоо гүйцэлдүүлэх үйл явдалдаа ашигласан хэрэг байсан бөгөөд Ерөнхий Прокурорын шулуухан хариултад бантахдаа хувь хүний хувьд гомдол гаргаж байгаа юм гэсэн нь дээрх бичлэгийн төгсгөлд байгаа. Хувь хүн ч прокурорт хэрхэн гомдол гаргах вэ гэдэг нь дүрэм, журамтай байдаг юм билээ.

100 жил гэдэг худлаа

Ерөнхийлөгч Баттулга 100 жил гэж хаанаас олж яриад байгаа юм бэ гэж сэтгүүлчид надаас асуудаг. Уул нь асуудал босгосон Ерөнхийлөгч өөрөө хариултаа өгөх ёстой л доо. Миний бодоход Ерөнхийлөгч гэрээний төслийг уншиж үзээгүй. Ер нь унших дадал эзэмшинэ гэдэг бөх барилдахаас дутахгүй их хөдөлмөр шаарддаг гэсэн хариуг миний бие хэлж байгаа.

100 жил гэж ТТ гэрээний төсөлд хаана ч байхгүй. Хятадууд Хонконгийг Их Британид 100 жилээр түрээслүүлж байснаас өөр 100 жил дэлхийн практикаас олдохгүй юм. Түүнтэй андуураагүй байгаа даа гэж бодогдох.

ТТ гэрээний хугацаа 30 жил

Засгийн газраас боловсруулсан Гэрээний төслөөр “Гэрээний хугацаа” гэсэн гарчиг өгч байгаад хугацааг 30 жил гээд тов тодорхой заасан байгаа. Дахин сунгах асуудал нь 30 жилийн дараа үйл ажиллагаа явуулж байгаа ирээдүйн Засгийн газрын асуудал байхаар, ингэхдээ

  • 30 сая тонн нүүрс боловсруулах баяжуулах үйлдзвэртэй болсон байх
  • Баяжмалаа Хятадаас гадна Япон, Солонгос зэрэг гуравдагч зах зээлд гаргадаг болсон байх
  • Монголд татварын өргүй байх
  • ТТ-ГС чиглэлд төмөр зам барьсан байх гээд хатуу нөхцлүүдийг Хөрөнгө оруулагчид ногдуулсан байлаа.

Гэрээний хугацаа, сунгах тохиолдолд тавих шаардлага хэрхэн төсөлд орсныг  ингэж тусгажээ.

 

Screen Shot 2019-06-29 at 7.28.40 PM

Үнэгүй өгөх гэж байсан тухайд

Гэрээнээс “үнэгүй” гэсэн үг олдохгүй. Ямар ч тэнэг монгол хүн байгалийн баялагаа зүв зүгээр байж байгаад  хүнд үнэгүй өгнө гэж байхгүй нь мэдээж. Үнэгүй өгөх гэж байсан гэдэг үгний учрыг сэтгэл судлалын эмч нар хариулах ёстой гэж бодож байна.

 

ТТ Гэрээний төсөл

Ерөнхийлөгчийн шадарлагч З.Энхболд УИХ-ын дарга байхдаа Засгийн газраас хөрөнгө оруулагчидтай үзэглэхээр бэлтгэсэн Төслийг УИХ-ын албан ёсны сайтад байрлуулж, худал мэдээллээр ниймийг цочирдуулж байсан нь мартагдаагүй байна. Тэр үед хүмүүс уншаагүй, худал яриа, худал үгэнд итгэчихсэн шиг байгаа юм.

Одоо тэрхүү төслийг бүтэн эхээр нь интернэт орчноос олж үзье гэхээр олдохгүй байгаа юм байна. УИХ-ын сайтад ил байсан гэрээний төсөл нь миний эсрэг “хэрэг зохиох”-д хэрэггүй болоод сайтаасаа авчихсан бизээ гэж бодож байна.

Мегатөсөл том гэдгээсээ илүүтэй, ярвигтай олон асуудлыг багтаадаг, олон сонирхлын уулзвар, огтолцлыг олох шаардлагатай, улс төрчдийн болон олон түмний зүгээс хардлага, сэрдлэг ихээр дагуулдаг гэдгийг тухайн үед хэлж ярьж байсан маань интернэт орчинд бичлэг хэлбэрээр олноор үлдсэн байгаа.

Тиймдээ ч төслийг хийхдээ ил тод байлгасан маань хожмоо надад болон олон хүнд хэрэг болж байгаа, цаашид ийм байх учиртай юм. Ил тод хийгдээгүй төсөл болгон хардлага сэрдлэг дагуулна. Тийм төсөл бүтэмжтэй байх үндэсгүй болдог.

Энэ төслийг бүтээчих гээд зүтгэж байсан олон залуусыг хараад Монгол өөрийн чадамжтай болж байгаа юм байна гэж баярлаж байсан юмсан. Харамсалтай нь ТТ Төсөл бүтээгүй. Шил мэт хагаран унасан.

Бүтэлгүй төсөлтэй байж билээ гэж муу дурсамжаар цаашид ажлаа явуулдаг дэлхийн компани гэж байдаггүй. Дотоод гадаадын компаниудын нэр хүндэд сэв суулгахгүй гэдэг үүднээс миний хувьд Гэрээний төслийг ил тавихаас өнөөг хүртэл түдгэлзсээр ирсэн.

Үнэнийг хэлж худлыг баримт түшэж няцаах үүднээс ТТ-той холбогдолтой мэдээллийг ээлж дараатай нээлттэй болгоноо. Энэ нь нийтийн боловсролд ч хэрэгтэй байна. Монгол, Хятад, Японы тал намайг уучилна бизээ.

Эхний удаад хамгийн гол гэгдэх Хөрөнгө оруулалтын гэрээний төслийг бүрэн эхээр нь дараахь холбоосоор авч үзэж болно.

IA_full_mon (1)

 

461 ба 48/24. (үргэлжлэл)

18381E29-E9FF-4DC1-949E-E9E5CBE5024C

Эрх чөлөө

Монгол хүн төрөхдөө л эрх чөлөөтэй төрдөг цор ганц үндэстэн гэж нэгэн америк эрдэмтэн “Монголын Нууц Товчоо”-ны англи хэл дээрх номонд өмнөх үгийг зүүж өгсөн байсныг санаж байна. Нээрээ ч монгол хүнийг төрөхөд аль нэг шашны лам хуваргууд угтаж авдаггүй, Тэнгэрийг эцгээ гэж Дэлхийг Эхээ болгож хүмүүний хорвоод мэндэлдэг. Эрх чөлөөгөө олж авахын төлөө хүмүүс, улс үндэстэн амиа золиослон тэмцэлддэг бол Монгол хүнд тэр эрх чөлөө нь бараг л заяагдмал юмуу даа.

Эрх чөлөө бол асар үнэтэй, түүнийг хүнээс тэр тусмаа монгол хүнээс салгах нь тийм ч амархан хийх ажил бишээ. Бусад орны хүмүүс эрх чөлөөгөө олж авахын төлөө тэмцдэг бол Монгол хүн эрх чөлөөгөө хамгаалахын төлөө тэмцэх учиртай байдаг. Өвөг дээдсийн үлдээсэн хамгийн чухал өв энэ хэмээн итгэдэг шүү.

Монгол хүний эрх чөлөөг хасах, боомилох аливаа шийдвэр гоомой байх ёсгүй.

Хууль ёс зөрчлөө энээ тэрээ гэж ярихаа больё гэхэд Монгол хүний заяагдмал эрхийг хаах, боох амаргүй байх ёстой л гэж хэлэх гээд байна. Тийм байлгахын төлөө улс төрд орсон, хийсэн, үүнийгээ орхиод явна гэж байхгүй.

Баривчлах тогтоол

Ерөнхийлөгч Баттулга прокурорын байгууллагуудын удирдах ажилтны зөвлөлгөөн дээр сүр дуулиантайгаар ТТ ордыг хятадын компанид 100 жилээр, үнэгүй өгөх гэж байсан хэмээгээд нотлох баримт хэмээн 170 хуудас материал өглөө. Буруутан нь Элбэгдорж, Энхсайхан хэмээв. ТТ төслийн гэрээ нь 170 хуудас байсныг бодолцвол нотлох баримт тэр байсан бизээ. Гэрээний төсөлд 100 жилийн тухай, үнэгүй өгөх тухай огт байхгүй, хариуцлагатай хүний амнаас ойчсон санаатай гүтгэлэг байснаас гадна Ерөнхийлөгч нийтийн албан тушаалтны хувьд эрх мэдлээ урвуулан ашиглаж Прокурорын Удирдах ажилтны зөвлөлгөөнийг энэ ажиллагаандаа ашигласан нь ёс зүйгүй, прокурорт иргэний гомдол гаргах дүрэм журмыг зөрчсөн явдал байсан.

Тухайн үеийн Ерөнхий прокурор миний ажил эрхэлж байгаа үед улс төрчдийн захиалгаар хүн хэлмэгдүүлэх явдал гарахгүй гэдгийг тод хэлсэн байдаг.

Төдий л удалгүй яаран сандран Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн зөвлөмжөөр Дээд шүүхийн дарга, Прокуроруудыг өөрчилдөг байхаар хууль санаачилж батлуулахдаа АТГ-ын даргыг төсөлдөө оруулахыг мартчихсан байдаг. Гэсэн хэдий ч эдгээр байгууллагуудын удирдлагыг өөрчилсөн. Дур зоргоор авирлах бололцоог олж авахын төлөө хэсэг бүлэг хүмүүс улайрч байгааг харж байна. Ойрмогхон жишээ нь өвгөн сэтгүүлчийг хууль хяналтын байгууллагаар айлган дарамталсан явдал юм. ” Соёлын гавьяат зүтгэлтний ” Ерөнхийлөгч шүүхтэй, би хэвлэлтэй” гэсэн нь хариу нь болж байгаа үйл явдлын утгыг товч бөгөөд тод томруун харуулнаа.

“Сахил хүртээд шал дордов” гэдэг ардын маань үг хууль хяналтынханд маань очоод наалдчихвий дээ гэж санаа зовж байна.

“..албан тушаалын байдлаа урвуулан ашигласан гэмт хэрэг үйлдэхийг завдсан үндэслэлтэй хэрэгт шалгагдаж байгаа ба гэрч С.Эрдэнэ, Н.Батаа, Т.Ням-Осор нар нь түүнийг гэмт хэрэг үйлдсэн гэж шууд зааж байх тул…М.Энхсайханыг шүүхийн зөвшөөрөлгүй баривчилсугай” -энэ бол мөрдөгчийн тогтоолын хэсэг юм. Би тэр үед сайн анзаараагүй ч шүүх дээр тогтоолыг нь хүчингүй болгох шүүгчийн захирамж дээр мөрдөгчийн тогтоол нь дугаар байхгүй, хянасан прокурорын огноо байхгүйг заажээ.

Хүн алж, хүрээ талж байгааг харсан гэрчүүд “гэмт хэрэг үйлдснийг шууд зааж” байгааг үндэслэж шүүхийн зөвшөөрөлгүй түр баривчилж болдог хуулийн заалтыг буруу хэрэглэж нэр бүхий гэрчүүдийн ШУУД ЗААСНААР намайг баривчилсан юм байна.

АТГ-т би олон удаа мэдүүлэг өгсөн. Үргэлж л гэрчийн мэдүүлэг байсан санагдах юм. Хэзээ шалгаж буй хэрэгт сэжигтэн болж хувирснаа мэдээгүй.

Хууль ёсны дагуу гаргаагүй мөрдөгчийн тогтоолоор миний бие 461 рүү “томилогдсон” байж. Байгалийн жамаар хорогдолд орох нас руугаа хэлбийсэн мань мэтэд 24 цагаар эрх чөлөө хасуулсан нь их үнэтэй гэдгийг залуу мөрдөгч ойлгодог болов уу яадаг бол.

Ажлын алдаа гарахыг алийг тэр гэхэвээ. Хүний эрх чөлөөнд халдах аливаа шийдвэр туйлын няхуур, нямбай байгаасай. Энэ бол ганц миний асуудал биш энэ бол асар олон хүний хувь заяа, улс орны ирээдүйн хувь заяатай холбоотой асуудал гэдгийг бүгдээрээ ойлгоосой билээ.

Сейфний  эрэлд

АТГ надаас мэдүүлэг аваад зогсоогүй ёстой санаанд ороогүй сэжиг дурдаж гэр оронд нэгжлэг хийх прокурорын тогтоол үзүүлэв. Манай гэрт очиж үзэж болноо эхнэр, хүүхдүүдээ цочролд оруулчихгүй байх тал дээр санаа зовж байнаа гэв. Энэ талаар ойлгож хандаж байсаан.

Гэр оронд нэгжлэг хийж “хэрэгт ач холбогдолтой зүйл илэрсэнгүй” гэсэн тэмдэглэл хийж нэг ханаас нөгөө хан руу тэмтэчсээр протокол үйлдэв.

“Энхсайхан гуай Танд сэйф байдаггүй юм уу гэж?” асуулаа.  “Юугаа хадгална гэж сейфтэй байх ёстой юм” гэснээр эрэл дууссан.

Сахил хүртэхийн өмнө ба хойно

ТТ асуудлыг буруу зөв ойлгох явдал хэвийн үзэгдэл. Учрыг нь зөв ойлгуулчих гээд зөндөө л мэдүүлэг өгч байсан. Ингэхдээ АТГ-тай өөрийгөө хамтран ажиллаж байна гэж итгэж байлаа. Жил гаруйн хугацаа өнгөрчээ. Дуудсан цагт нь очин дахин ирэхэд бэлэн гэдгээ байнга л хэлдэг байсан.

Улс төрчөөс хараат шинэ удирдлагатай болсны дараа АТГ зангаа хувиргачих шиг санагдлаа. Тийм юм битгий байгаасай гэж бодсоор байна. Учир нь өөртөө санаа зовохоос илүүтэй улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн шуурга эхэлчихвий гэж санаа зовлоо доо. Уншигч Та тунгаана биз дээ.

Эрх мэдэл ба сонгогдсон, сонгогдоогүй эрх мэдэл

Эрх чөлөөг хамгаалах явдал нь төрийг мангас болгохгүй байх явдал юм. Үүний тулд төрийн эрх мэдлийг нь хувааж харилцан хяналттай болгодог. Үүнийг л ардчилсан тогтолцоо гээд байгаа юм. Хууль тогтоогчид сонгогддог, Засгийн газар нь мөн л сонгогдсон хүмүүсээс бүрддэг. Шүүх эрх мэдэл бол сонгогдоогүй эрх мэдэл юм. Сонгогддог эрх мэдэл сонгогдоогүй эрх мэдлээ уландаа гишгэх гэсэн улс төр явж байна.

Шүүх эрээнтэй бараантай ч Монголын шүүх улс төрчдөөс хараат бус, өөрийн итгэл үнэмшилтэй байх явдал улс төрийн том зорилт юм. Зөвхөн ингэж байж Эрх чөлөө хамгаалагдана. Популист улс төрчид толгойд заларсан энэхэн цаг нь түүхийн богинохон мөчлөг.

Эрх чөлөө, ардчиллыг тийм амархан тавиад туух эд биш. Нийгмийн сэхээлэг хэсэг дуу хоолойгоо, үйл ажиллагаагаа улам хүчтэй болгох хэрэгтэй.

Монгол хүнд Тэнгэрээс заяагдмал эрх чөлөөг одоо л хамгаалахгүй юм бол хожмоо эрх чөлөөг олж авахад хэцүү гэдгийг мэдтүгэй, болгоотугай.

 

 

461 ба 48/24

ED40869B-50F5-449B-9150-E557ABD2D00A

Хуучин цагт Ганц худаг нэртэй гяндан байдаг байлаа. Орж үзээгүй ч тус гяндангийн байранд нэгэн шүүх хуралд 90-д онд дуудагдан оролцож байснаа санаж байна. Олон Улсын байгууллагаас нэгэн удаа манай хорих газруудыг үзэж хараад хүний хамгийн энгийн эрхийг хангах, хоригдогсдод хүмүүнлэг хандах шаардлагатай байгаа тухай зөвлөмж өгсөн байдаг.

Тэр цагаас  Хорих газрыг ардчилсан нийгмийн стандартад хүргэх их ажил эхэлсэн санагдаж байна. Шоронгийн барилгад их ч хөрөнгө зарцуулсан, энэ чиглэлээр төрөөс олон арга хэмжээ авсан. Үр дүн байнаа байна. Эрээн бараантай нийгэмд Хорих газар байхаас ч өөр аргагүй.

Гэхдээ Ганц худаг руу ачигдсан хүмүүсийн дотор хэлмэгдсэн хүн байдаг байсан тухай нэгэн цагдаагийн ажилтан ярьж байсан нь санаанаас гардаггүй юм. Говийн нэгэн аймгийн Цагдаагийн эрхэм Галт тэргэнд үл ялиг зөрчил гаргасан нэгэн залууг хашраах үүднээс Ганц худаг руу ачуулжээ. Тэнд очоод ганц нэг хоноод гаргачихна гэж бодсон гэсэн. 3 сарын дараа Ганц худагт ажлаар явж байхдаа санамсаргүй нөгөө залуутайгаа тааралдаж.  Чи энд юу хийж яваа юм гэж? Асуув. Ахаа Та намайг ийш нь ачуулснаас би гянданд байгаа гэж цочирдуулсан тухай, яах ёстой вэ гэж улс төрч надад хүүрнэж байсан.

Одоо социализм биш л дээ Юм юм сайн тал руугаа их л өөрчлөгдсөн.

Ганц худаг гэх аймшиг айдас дагуулсан нэр аажмаар мартагдаж 461 гэдэг шинэхэн Хорих газар олонд хоногшжээ.

Энэ Хорих газрын үүдийг татах “завшаан” манай АТГ-ийн буянаар надад тохиолдов.

Би тэнд 24 цаг эрх чөлөөгөө хасуулав.

Миний өрөө нэг хүнийх байлаа. Хана туурга дээр урд өмнө энэ өрөөгөөр дамжсан хоригдлуудын сараачиж, сийлж үлдээсэн бичгийг сонирхон тэмдэглэж авав.  Хамгийн ихээр анхаарал татсан үгсийг тэмдэглэж авснаа Та бүгдэд хүргэе.

– Ээж Тандаа хайртай

-Ээж минь хүүгээ өршөө

-Ээж Таныгаа хүү нь санаад байнаа

-Хөр цасан цав цайж түлээ модгүй даарваас, Хөдсөн дээлийн оронд хөдсөн дээл болж, Хүндэт буурал ээжийгөө нөмөрлөхгүй юм бол, Хүү нь болж заяасны хэрэг юусан билээ

Эрх чөлөөгөө хасуулсан хэн ч ээжийгээ эргэн санадаг юм байна даа гэж бодогдов.

Хэн нэгэнд зориулсан хараалын үг бололтой ” хүрээд ир, ороод ир, Жангаа ид” гэсэн бичвэр, бүр сийлбэрч байсан. “Төрийн минь Сүлд өршөө” гэж бичээд Хас тэмдэгээр чимэглэсэн бичвэрч байна.

Энэ бүгдийг бичихийн учир нь залуу үе маань энэ хаалгаар битгий ороосой миний үзэж харсныг шинэ үе маань мэдрээсэй гэсэн санаа юм.

Өглөө “Ээжээ, Ээжээ, ээжээ” гэж чангаар уйлах залуугийн дуунаар сэрлээ. Харуулууд “Дуугай бай гээд орос маягийн хараал үг хааяа хэлэх юм. Нөгөөх нь “би үхмээр байна, намайг алаад өгөөч” гэж чангаар мэгшинэ.  Надад харагдахгүй ч чангаар сонсогдох тэр залууг тайвшруулах юмсан гэж бодсоор босов.

Хоол

Надад бол ихдэхээр орцтой хоол өгдөг юм байна. Өглөөний цайнд талх, хар цай өгөв. Хэдэн цаг болж байгаа талаарх мэдрэмж байдаггүй. Ямарч байсан Хоолны цаг болсон бололтой.  Надад ихдэхээр харагдаад “Ах нь юм идэх сонирхол алгаа” гээд нуруугаа амраахаар хэвтэв.

Хоолноос татгалзаад байхаар ажилтнууд нь санаа зовсон бололтой асууж тойроод байхаар нь Тодорхойлолт гэж гарчиглаж байгаад хоолноос сайн дураараа татгалзсан, санаа зовох хэрэггүй гэсэн бичиг хийгээд торны завсар хавчуулчихлаа.

Өглөө нь хөнжил, гудсаа хураадаг боловч минийхийг хураагаагүй. Хүзүүнийхээ гурван нугаламыг  хиймэл болгосноо эргэн бодож 30 жил төрд зүтгэж ном ширтсний гай юу аль эсвэл сайн үзүүлэлт үү гэсэн бодол орж ирж байв.

Эмч

Тэдний анхааралтай харилцаа надад лав таалагдсан. Өвдөлт намдаадаг эм авч уув.  Даралт хөдлөх, зүрхээр өвддөг зовиур байдаггүй, ер нь санаа зовох зүйл байхгүй гэдгээ хэллээ. Миний насанд мэдрэл дагаж өвдөх нь амьд явж байгааг бурханаас байнга сануулж хэлж өгч байгаа хэвийн зүйл л дээ гэсэншүү бодлыг би өөртөө удаан тээсээр дасал болсон юм.

Аюулгүй байдал ба Харуулууд

Өрөө бүрийг камержуулсан бололтой юм. Ёстой сайн хэрэг. Нэг өрөөнөөс нөгөө өрөө рүү ороход нэг харуул дагаж бичлэг хийж байх юм. 24 цагийн бичлэгтэй л бололтой. Камерийн хяналт дор хүмүүсийн бүдүүлэг харилцаа илт багасдагийг манайх Хорих ангийнхан сайн мэддэг бололтой.

Нэг харуул Та ном унших уу гэлээ, тэгье гээд их л зузаан ном авав. Номын нэр нь Харри Поттер гэсэн байлаа. Тэдний буянаар энэ алдартай зохиол 7 боть байдаг юм байна гэдгийг ойлгов. Миний унших сэдэв биш байлаа.

Тоо

Харуулын Ээлж солигдох, хоригдлуудын тоог өглөө, орой авахдаа Овог, нэр ямар зүйл ангитай вэ гэж асуух юм.  ах нь ямар зүйл ангиар шийтгүүлэх гээд байгаагаа мэдэхгүй л гэв. Ер нь хуучин тогтолцооноос улбаатай асуулт шиг санагдсан. Хэлмэгдэж байгаа хүн ч өөрийгөө гэмт хэрэгтэн гэж мэдрэх ёстой гэсэн социалист тогтолцооны асуулт биш байгаадаа гэсэн бодол орж ирж байлаа.

Бодрол

Манай Хорих ангиуд дэлхийн стандартад хүрэхийн төлөө их л зүйл хийж байгаа.  Гэхдээ л санаа амрах хэрэггүй гэдгийг ойлгож байгаа байх. Хоригдлуудад ном, сэтгүүл, сонин, хүмүүжлийн ач холбогдолтой гарын авлага зэргээр хангах талаар илүү ажилламаар санагдав.

Гяндангийн хаалгыг заавал ч үгүй арматурын төмрөөр зангидах хэрэг юу байнаа, хоригдлуудад үргэлжийн төмөр хаалга хангинах нь нөгөө алдарт ” тамлал”- ын хэлбэр биш байгаа даа гэсэн бодол чирч ирлээ. Болгооно уу.

Бүхэлдээ Хорих байгууллагын ажилтнууд ажлаа мэргэжлийн мэдрэмжтай хийцгээж байгаа юм байна гэсэн өөдрөг бодолтой 24 цаг эрх чөлөөгөө хасуулав. Хорихоос гарахдаа Талархал бичиж үлдээгээд гарсан.

Баривчлах тухай мөрдөгчийн тогтоолыг Үндсэн хууль, бусад хууль зөрчиж гарсан гэсэн Шүүхийн шийдвэр гарч. Манай шүүхэд гялтайх зүйл байнаа.

Бие даасан Шүүхийн тогтолцоог цаашид бэхжүүлэх ямар чухал ач холбогдолтойг бие дээрээ мэдэрлээ.

Энэ талаар үргэлжлэл болгон бичнээ.

 

 

Түрэг-Монгол хаад, Хотууд ба Хотын амьдрал- Ном

Нүүдэлчид өөрсдийн түүхээ бусдын түүхээс хэсэг хэсгээр цуглуулах нь бараг хэвийн үзэгдэл юм. Тэр тусмаа Монголчуудын түүх бол дэлхийн түүх бөгөөд бичгийн соёл нь хожим үүссэн нь бусад орон, үндэстэн, иргэншлийн түүхээс монголчууд бид өөрийгөө таньж мэдэх хэрэгцээтэй байдаг.

Монголчуудын түүх бол зөвхөн байлдан дагууллын түүх бишээ. Өнөөгийн зарим залуус байлдан дагууллын түүхийн зах зухаас сонсох төдий сэтгэл нь хөөрч Цээжээ балбах нь буурал түүхээрээ бахархах бахархал огтхон ч биш билээ.

Монголчууд дэлхийн хот байгуулалт, амьдралын хэвшил, хүмүүний шашин шүтлэг, соёлд асар их нөлөө үзүүлсэн. Тэдгээрийг шинэ өнцгөөр тайлбарлах хэрэгцээ шаардлага монгол судлаачдад тулгамдсан зорилт болж байх шиг санагдана.

Нүүдэлчдийн нөлөөн дор  дэлхийн хотууд хэрхэн бий болсон, хотын амьдралын хэв загварт хэрхэн ул мөрөө үлдээсэн зэргийг 2013 онд хэвлэгдсэн 475 хуудас бүхий дорхи номоос үзэж харж болно.

Screen Shot 2019-06-07 at 7.32.10 PM

Энэхүү номд Хэрлэн, Цэнхэрийн голын завсар Хөдөө аралд Чингисийн Их Орд байсан тухай, тэрхүү газар монголчуудын түүхэнд чухал ач холбогдол бүхий хэд хэдэн Хуралдай зохион байгуулагдаж байсан. Тухайлбал, 1228 онд Өгөөдэй хааныг сонгох, 1229 онд Өгөөдэй хааныг хаан ширээнд нь залах ёслол, 1251 онд Мөнх хааныг сонгох үйл явдал болж байсан хэмээжээ.

Screen Shot 2019-06-07 at 7.33.01 PM

Туул голын хөвөөнд Хар Шугуй хэмээх газар Чингис хаан мөн Их Ордоо байгуулж байсан гэж тэмдэглэжээ.

Өгөөдэй хаан Их Монгол улсын анхны нийслэл хотыг Орхоны хөндийд Хархоринд байгуулсан хэмээж. 1235 онд тэрбээр өөрийн ордон, хэрмийг барьж эхэлсэн бөгөөд өөрийн ах дүү, монгол ханхүү нарт зэргэлдээ өөрсдийн ордонг барихыг тушааж байсан байна. Өгөөдэй хааны ордныг хятад гар урлаачид хийсэн. Түүнийг “Түмэн амгалан” гэж нэрлэж байсан гэнэ. Рашид Ад Дин тэрхүү ордныг Харш хэмээж байсан гэж.

Өгөөдэй хаан Хархориноос холгүй хоёр ч улирлын чанартай ордон бариулсан бөгөөд тэдгээрийн нэг нь Гэгээн Цагаан гэсэн нэртэй байсан.  Тэр нь Персийн нэгэн түүхчийн тэмдэглэсэн муслим загварын байгууламжтай ижил  байсан гэнэ.

Түүнээс гадна 1000 хүн багтах Асар барьж аянчин гийчдэд хоол хүнс өгдөг монгол уламжлалыг хөгжүүлж байсан гэжээ.

Их гүрэн байхын тулд Их том сэтгэж танай манай гэхгүй чаддагаар нь хот бариулж, мэддэгээр нь зөвлөхөө хийж явсан монгол хаадууд агуу байж дээ.

Магадгүй түүхээсээ олж авах том сургамж гэлтэй.

Өөр сонирхолтой олон зүйлсийг энэхүү номоос олж үзэж болно.

Номыг дараахь холбоосоор үзнэ үү

Turko-Mongol-Rulers-Cities-and-City-Life (1)