НИЙСЛЭЛИЙН ЭРҮҮГИЙН ХЭРГИЙН ДАВЖ ЗААЛДАХ ШАТНЫ ШҮҮХЭД

Давж заалдах гомдол гаргах нь:

 

Монгол Улсын иргэн Мэндсайханы Энхсайхан миний бие 2020 оны 6 дугаар сарын 4-нд Сүхбаатар дүүргийн Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхийн 2020 оны 05 сарын 07-ны өдрийн 2020/ШЦТ/430 дугаартай шийтгэх тогтоолыг хүлээн авлаа. Тус шийтгэх тогтоолоор Эрүүгийн хуулийн 19.6 зүйлд заасны дагуу яллах дүгнэлт үйлдэж ирүүлсэн Прокурорын үйлдлийг тусгаарлаж,  нэмэлт ажиллагаа хийлгэхээр Прокурорт буцааж, энэхүү буцаасан үйлдэлд, бас автомашин авсан үйлдэлд Эрүүгийн хуулийн 22.1 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцож, ял оногдууллаа.

Миний бие анхан шатны шүүхийн шийтгэх тогтоолд заасан үндэслэл нь хэргийн бодит байдалтай нийцэхгүй байгаа, буруу хууль, Эрүүгийн хуулийг буруу хэрэглэсэн, Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийг ноцтой зөрчсөн тул тус шийтгэх тогтоолыг хүчингүй болгуулах үндэслэлээ гомдол хэлбэрээр гаргаж байна.

Юуны өмнө хэргийн бодит байдлыг тодорхойлохын тулд “Мега төсөл” хэмээх “Тусгай мэдлэг” шаардсан, эдийн засгийн шинжлэх ухаанд “Behavioral Economics” хэмээх “Зан төлөв, сэтгэл зүй, хүмүүсийн араншинтай холбоотой гэсэн утгатай” салбар ухааны онцлогийг хэлэх нь зүйтэй гэж үзлээ.

Мега төсөл гэдэг нь том 1 тэрбум ам.доллароос дээш хөрөнгө оруулалттай төслийг хэлдэг. Зөвхөн том гэдэг утгаасаа илүүтэй төвөгшил ихтэй, олны анхааралд өртдөг тул улстөржилт, хардлага сэрдлэг дагуулдаг, үнэн худал маргаанд өртөмтгий байдаг.

Монголчууд бидний хувьд шинэ ойлголт бөгөөд буруу зөв яриа нь зүй тогтолт, туулж гарах хөгжлийн нэгээхэн үе юм. Мега төсөл нь олон оролцогчтой, олон сонирхлыг уулзалдуулах хэрэгцээтэй болдог. Олон сонирхлыг нэгтгэх арга нь зөвхөн тухайн орны хууль тогтоомж, Олон улсын  гэрээ конвенц, Олон улсын  хэвшсэн стандарт, дүрэм, журмуудыг мөрдүүлэх явдал байдаг.

Мега төсөл нь их хэмжээний хөрөнгө оруулалт шаарддаг бөгөөд дэлхийн ямар ч хөрөнгө оруулагч түүнийг зөвхөн өөрийн хөрөнгөөр шийдвэрлэж чаддаггүй, эрсдлийг хуваарилахын тулд “төслийн санхүүжилт” буюу Олон улсын  банкуудаас хөрөнгө босгох шаардлагатай болдог.

Тавантолгой төслийн хувьд 4 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтын 1,5 тэрбумыг өөрийн хөрөнгө, 2,5 тэрбум ам.долларыг төслийн санхүүжилт гэж тооцсон. “Төслийн санхүүжилт” гэдэг нь Олон улсын банкууд хөрөнгө оруулагчдын эд хөрөнгийг барьцаалах бус, төслийн бэлтгэсэн баримт бичигт итгэж, хөрөнгө гаргаж зээл олгох асуудал юм.

Иймээс мега төслийн гэрээний төсөл нь тухайн улсын болон Олон улсын  хууль тогтоомжид нийцэж байх нь онцгой асуудал байдаг. Өөрөөр хэлбэл, мега төслийн бүх оролцогчид гадаад, дотоод гэлтгүй бүгд хэн нэгнээс “давуу байдлыг бий болгох”-ыг эрэлхийлдэггүй. Хэрвээ тийм зүйл тохиолдвол банкууд санхүүжилт гаргахгүй, аль эсвэл банк болон хөрөнгө оруулагч нар гаргасан хөрөнгийн хэмжээгээр “шатах” эрсдэлтэй гэдгээ мэддэг.

“Мега төсөл” их хэмжээний хөрөнгө оруулалтыг эхэлж гаргаад түүнийгээ олон жилийн дараа нөхөж авдаг. Тавантолгой төслийн хувьд хөрөнгө оруулагч нар оруулсан хөрөнгө оруулалтаа гэрээний төслөөр тогтоосон 30 жилийн эхний 12 жилийн дараа хөрөнгө оруулалтаа нөхөхөөр тооцсон байлаа. Өөрөөр хэлбэл, хөрөнгө оруулагч олон жилийн том эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалтад хэн нэгний албан тушаалд найдахгүй бөгөөд “Албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглах”, “ Бусдад давуу байдал бий болгох”-ыг огт эрэлхийлдэггүй.

Мега төсөл нь хэзээ ч нэг хүний бүтээл байдаггүй. Тавантолгой төслийн гэрээний төслийг бэлтгэсэн дэд ажлын хэсэг нь хөрөнгө оруулагч нартай 30 гаруй уулзалт хийж, 300 гаруй асуудлаар хэлэлцэж тогтоосон юм. Төсөл бэлтгэхэд миний бие ажлын хэсгийн ахлагчийн хувьд анхан шатны шүүхийн шийтгэх тогтоолд заасан шиг “Дур мэдэн, хамтын зарчмаар шийдвэрлэх асуудлыг дангаар шийдвэрлэсэн”  нэгээхэн ч тохиолдол байхгүй, угаас боломж байхгүй.

Мега төсөл улстөржилт, хардлага сэрдлэг дагуулдаг, төслийг зөв буруу, ашигтай ашиггүй гэдэг маргаан, уур амьсгалаар “Албан тушаалын байдлаа урвуулан ашигласан”, “Бусдад давуу байдал бий болгосон” гэж дүгнэж болохгүй. Эрхзүйн талаасаа ч гэмт хэрэг үйлдэх зорилго, сэдэлт шалтгаан, нөхцөл “ ЭХХШтХ 37.1 дүгээр зүйлийн 2” байхгүй юм.

Мега төсөл Монголчуудын хувьд шинэлэг, Олон улсын эрхзүйд нэгэнт хэвшсэн ойлголтыг хэрхэн улстөр болгон буруу ярьдгийг 2 жишээгээр ойлгож болно. Тавантолгойн хувьд гадаадын ажиллах хүч түүний дотор Хятадаас ажиллах хүч оруулж, “тэдэнд” нэн тааламжтай нөхцөл өгөх гэж байсан гэж улстөржүүлдэг. Англи хэл дээрх “The most favored” гэдэг үг нь “нэн тааламжтай”  гэж орчуулагдах боловч энэ нь Монгол ажилчдад Монгол Улсын хууль тогтоомжоор ямар эрх хэмжээ тогтоосон байна, тийм эрх хэмжээг эдлүүлнэ гэсэн үг. Тухайлбал, ажлын 5 өдөр хөдөлмөрлөх бол тэдэнд мөн адил эрх эдлүүлнэ, түүнээс  илүү эрх эдлүүлэхгүй гэсэн эрх зүйн томьёолол юм.

Англи хэл дээрх “Waive sovereign immune” гэсэн ойлголт бий. Нэр томьёо нь Монгол Улсын нэгдэн орсон Олон улсын гэрээ, конвенцийг дагаж мөрдөнө гэсэн хуулийн ойлголт юм.  Мега төсөл дээр Арбитрын шүүхийг 3-дагч этгээдээр хөндлөнгөөс авах нь элбэг. Арбитрийн шүүхэд Монгол Улс нь оролцогч байна гэсэн хуулийн ойлголт юм. Үүнийг тусгаар тогтнол, эрх мэдлээсээ татгалзлаа гэж хоосон улстөржүүлсэн байдаг.

Тавантолгой төсөл дээр том хөрөнгө оруулагч татаж, мега төсөл болгох талаар Монголын төр засаг 2008 оноос оролдож, 2011 онд Олон улсын нээлттэй тендер зарласан байдаг. Уг тендерийн эрх зүйн үндэсийг бүрдүүлэх гэж Улсын Их Хурал, Засгийн газар 2008, 2010, 2011 онд хэд хэдэн тогтоол шийдвэр гаргасан байдаг.

Эхний оролдлого нь бүтэлгүй болсон бөгөөд түүнээс хойш 3 жилийн дараа тендерийн нөхцөл, үзэл баримтлалаа өөрчилж, засварлан 2014 онд Улсын Их Хурлын 34, Засгийн газрын 268 дугаар тогтоол гаргаж, дахин Олон улсын уралдаант шалгаруулалтыг Алтанхуягийн Засгийн газар зарласан юм.

Надад ял халдааж байгаа 2015 оны оролдлогын эрхзүйн үндэс нь 2014 оны Улсын Их Хурлын 34, Засгийн газрын 268 дугаар тогтоол бөгөөд тэр нь Тавантолгойн асуудлаар УИХ, ЗГ-ын гаргасан он, сар, өдрийн хувьд хамгийн сүүлийн шийдвэр байлаа. Энэхүү шийдвэрийг биелүүлэх гэж ажил хийснийхээ төлөө яллуулж байгаа нь яавч шударга биш юм. Намайг буруутгахдаа бүтэлгүй болсон 2011 оны оролдлогын эрхзүйн үндэс болж байсан шийдвэрүүдийг үндэслэж, цаг орон зай, бодит нөхцлүүдийг хольж, хутгах явдал байдаг.

Сүүлийн шийдвэр болох 2014 оны Улсын Их Хурлын 34, Засгийн газрын 268 дугаар тогтоолд миний гэм буруу байхгүй, тогтоол шийдвэрийг биелүүлэхийн төлөө ажилласан.

Прокурор болон анхан шатны шүүх хэргийн бодит нөхцөл байдлыг тодруулахад чухал ач холбогдолтой Мега төслийн талаар ойлголтгүй, анхан шатны шүүхийн тогтоол нь Монгол Улсын хууль тогтоомж, Олон улсын гэрээ, конвенц, пактыг зөрчсөн учир гомдол гаргаж байна.

Нэг: Анхан шатны шүүх буруу хууль, хуулийн заалтыг буруу хэрэглэсэн тухайд:

Эрүүгийн хуулийн 1.8 дугаар зүйлийн 1-д: “Үйлдэл, эс үйлдэхүйг гэмт хэрэгт тооцох, гэм буруутай хүн, хуулийн этгээдэд хүлээлгэх эрүүгийн хариуцлагын төрөл, хэмжээг тухайн гэмт хэргийг үйлдэх үед дагаж мөрдөж байсан хуулиар тодорхойлно” гэж заасан байдаг.

Миний хувьд автомашин худалдан авах үйлдлийг 2013 онд, Тавантолгойн гэрээний төсөл бэлтгэх үйлдлийг 2015 онд, эдгээрийг гэмт хэрэг гэж үзэх ахул тэр үед мөрдөж байсан 2002 оны Эрүүгийн Хуулийг хэрэглэх ёстой байлаа. Прокурор дээрх хуулийн заалтыг зөрчсөн. Анхан шатны шүүх үүнийг нь таслан зогсоож, засахын оронд 2017 оны Эрүүгийн хуулийг хэрэглэснийг зөвтгөх тайлбар хийжээ. Тэдгээр нь худал, үндэслэлгүй, мөн хууль зөрчсөн, дур зоргын явдал болсон байна. Тухайлбал, анхан шатны шүүх “шүүхээс зөв тайлбарлан хэрэглэхдээ”, “гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдийн эрх зүйн байдлыг дээрдүүлсэн”, гэх мэт тайлбар нь хэргийн бодит байдалд үл нийцэх, хууль бус үйлдэл юм. (Анхан шатны шүүхийн тогтоол, 41-42хуудас)

Шүүх “Гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдийн эрх зүйн байдлыг дээрдүүлсэн” гэдэгт:

  1. Ялын төрөл нэмэгдсэн;
  2. Хэмжээ хөнгөрсөн;
  3. Хариуцлага эсхүл, шийтгэлээс чөлөөлөх шинэ нөхцөлүүдийг нэмсэн;
  4. Хөөн хэлэлцэх хугацааг багасгасан зэрэг байдлаар илэрдэг юм гэжээ. (Анхан шатны шүүхийн тогтоол 41 хуудас)

Дээрх нөхцөлүүд хангагдаагүй байхад шүүгдэгчийн “Эрх зүйн байдлыг дээрдүүлсэн” гэдэг нь үнэнд нийцэхгүй. 2017 оны эрүүгийн хуульд орсон өөрчлөлтийг дурьдвал:

  1. Ялын төрөл нэмэгдээгүй.
  2. Нийтийн албанд томилогдох хугацаанаас хасах ял 2 жил хүртэл байсныг 5 жил хүртэл өсгөжээ.
  3. Торгох ялын хэмжээг 4000-14 000 нэгж байсныг 5000-27 000 нэгж болгож нэмэгдүүлсэн.
  4. Зорчих эрхийг хасах ялыг нэг сараас 3 жил байсныг нэг жилээс 5 жил болгож нэмсэн.
  5. Хорих ялыг нэг сараас 3 жил хүртэл байсныг нэг жилээс 5 жил болгон өсгөжээ.

Өөрөөр хэлбэл 2017 оны Эрүүгийн хуулийг хэрэглэсэн нь Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 39.7 дугаар зүйлийг бүхэлд нь зөрчсөн.

Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 39.7 дугаар зүйлд “Шүүх хэрэглэвэл зохих хуулийг хэрэглээгүй”,  “Хэрэглэх ёсгүй хуулийг хэрэглэсэн”, “Хуулийн зүйл, хэсэг, заалтыг буруу тайлбарлаж хэрэглэсэн” гэсэн байгаа.

Анхан шатны шүүх яаж ч тайлбарласан бай, Эрүүгийн хуулийг буруу хэрэглэсэн гэдгийг Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд хоёрдмол утгагүй заасан байна.

Эрүүгийн эрх зүйд “Эрүүгийн хуулийг үгчлэн дагаж мөрдөх нь түүнийг тайлбарласнаас үүдэн гарах хохирлоос хавьгүй бага” гэсэн баримтлал олон улсын стандартад практик болсон. Энэ нь Эрүүгийн хуулийн утга санааг гуйвуулан төсөөтэй хэрэглэхээс болгоомжлуулсан хэрэг бөгөөд энэ баримтлал Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 39.5 дугаар зүйлийн Шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгох, өөрчлөх үндэслэлд “Шүүхийн тогтоолд заасан үндэслэл нь хэргийн бодит байдалтай нийцээгүй”, “Эрүүгийн хуулийг буруу хэрэглэсэн”, “Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хууль ноцтой зөрчсөн” гэж шууд заасан байгаа нь Анхан шатны шүүх буруу хууль, хууль буруу хэрэглэснийг нотолж байна.

Тавантолгойн гэрээг гэмт хэрэг гээд прокурор Эрүүгийн хуулийн 22.1.1-ээр ял төлөвлөсөн. Гэтэл Анхан шатны шүүх Эрүүгийн хуулийн “их хэмжээний хохирол” учруулсан гэдэг 22.1.2 заалтаар ял оногдуулсан нь хуулийн заалтыг буруу хэрэглэснийг харуулж байна.

Хоёр. Нэг үйлдэлд хоёр ял төлөвлөсөн тухайд:

Эрүүгийн хуулийн 1.3 дугаар зүйлийн Шударга ёсны зарчим гэсний 5-д “Нэг гэмт хэрэгт нэг удаа ял оногдуулна” гэж байна. Энэ заалт мөрдөгч, прокурор надад хэрэг үүсгэж Тавантолгойн гэрээний төсөл бэлтгэсэн үйлдэл дээр Эрүүгийн хуулийн 19.6 “Хорлон сүйтгэх”, Эрүүгийн хуулийн 22.1.1 “албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглаж”, “бусдад давуу байдал бий болгосон” гэсэн 2 зүйлээр ялласан.

Анхан шатны шүүх прокурорын энэ алдааг засах ёстой атал Тавантолгойн гэрээний төслийг өргөн барьсан үйлдлийг гэмт хэрэг гэж буруутган ял оноосон хэрнээ, мөн хэргийг Эрүүгийн хуулийн 19.6 “Хорлон Сүйтгэх” гэдгээр дахин мөрдөн шалгуулахаар прокурорт буцааж, энэ асуудлаар яллагдагч хэвээр үлдээсэн нь шүүхийн шударга ёсны зарчмыг алдагдуулсан байна.

Гурав. Анхан шатны шүүхийн тогтоол хэргийн бодит байдалтай нийцэхгүй байгаа тухайд:

Хэргийн бодит байдлыг тодруулахын тулд улстөржсөн мэтгэлцээнээс дараахь 3 ойлголтыг анхаарч үзмээр байна.

  1. “Албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглах” гэж юу вэ?
  2. “Бусдад давуу байдал бий болгох” гэж юу вэ?
  3. “Их хэмжээний хохирол”-ыг яаж тооцох, нотлох вэ?

Анхан шатны шүүхийн хуралдаан дээр албан тушаалаа яаж урвуулан ашигласан, хэрхэн бусдад давуу байдал бий болгосон тухай нэг ч баримт, нотолгоо, энэ байдлыг тодруулах мөрдөн шалгах ажиллагаа хийгдсэн эсэх талаар яригдаагүй. Зөвхөн төсөл зөв буруу, ашигтай ашиггүй гэх хувь хүн бүрийн мэдлэг боловсролын түвшнээс хамаарсан мэтгэлцээнээс Анхан шатны шүүх “Шүүгдэгч Энхсайхан” “дур мэдэн хамтын зарчмаар шийдвэрлэх асуудлыг дангаар шийдвэрлэж, тодорхой баримт бичгийн төслүүдийг эцэслэн боловсруулж дуусган “Шинхуа Энержи, Энержи Ресурс болон Сумитомо корпораци”-ийн түншлэлтэй гэрээний төсөл боловсруулан эрх мэдэл, албан тушаалаа урвуулан ашиглаж, бусдад эдийн засгийн давуу байдал бий болгосон гэмт хэргийн шинжийг бүрэн агуулжээ” гэсэн (АШШТ, 39х) дүгнэлт хийсэнтэй санал нийлэхгүй.

Хөрөнгө оруулагчидтай хэлэлцээ хийж, гэрээний төсөл бэлдэхийн тулд Ерөнхий сайдын захирамжаар Ажлын хэсэг, дэд ажлын хэсэг байгуулсан бөгөөд Ажлын хэсгийн ахлагчаар нь миний бие, Уул Уурхайн сайд, Сангийн сайд, зарим яамдын Төрийн нарийн бичгийн дарга нар, Дэд ажлын хэсэгт бүх яам, газруудаас 15 хүн оролцсон.

Миний зүгээс дур мэдэн ”дангаар шийдсэн” нэг ч үйлдэл байхгүй, энэ талаар хэн ч яриагүй.

Анхан шатны шүүх “Бусдад давуу байдал бий болгосон” гэдгийг тогтоогоогүй, нотлоогүй улстөржсөн дүгнэлт хийсэн байна.

Анхан шатны шүүхийн тогтоолд нэр дурьдсан гэрч, шинжээчид Я.Батсуурь, Д.Ганбат, П.Батсайхан, Л.Эрдэнэчимэг, С.Эрдэнэ, А.Батаа, А.Гансүх, К.Хавалболат, Б.Улаанхүү, Д.Сүхбаатар, Х.Жаргалсайхан, С.Төгсжаргал нарын мэдүүлэгт намайг “дур мэдэн, хамтын зарчмаар шийдвэрлэж” байсан тухай асуудал хөндөөгүй юм.

“Бусдад давуу байдал бий болгосон”

Анхан шатны шүүх “Бусдад давуу байдал бий болгосон” гэж  буруутгахдаа “Эдийн засгийн давуу байдал” гэж тодотгол хийсэн байх бөгөөд эдийн засгийн ямар давуу байдал бий болгосон талаар тодорхойгүй, энэ талаар шүүх хуралдаанд яригдаагүй, үйлдэл байхгүй, нотлох баримтгүйгээр намайг ялласан байна.

Нөгөөтэйгүүр “Бусдад эдийн засгийн  давуу байдал бий болгосон” гэж буруутгаж байгаа бол нөгөө талд нь эдийн засгийн давуу бус байдал бий болох ёстой бөгөөд тэр нь эдийн засгийн бодитой хохирол үүсгэх учиртай болж таарна. Энэ талаарх хэргийн байдлыг тодруулаагүй, баримт болон нотолгоо гаргаагүй. Тэр ч байтугай Прокурор, Анхан шатны шүүх энэ хэргээр хохирогч байхгүй хэмээн өөрсдөө гаргасан дүгнэлт, шийдвэртэйгээ бүрэн зөрчилдөж байна.

Дээрхээс товчхондоо Анхан шатны шүүх нь төсөл тойрсон улс төр, эдийн засгийн маргаанаас хууль зүйн үр дагавартай гэмт хэргийн гэж болох “Албан тушаалаа урвуулан ашиглах”, “Бусдад давуу байдал бий болгох” гэдгийг ялгаж салгаж чадсангүй.

Дөрөв. Онцгой ач холбогдол бүхий нотлох баримтыг үгүйсгэсэн тухай үндэслэлийг заагаагүй тухай

Тавантолгой цахилгаан станц төслийн нэгжид өнөөдрийг хүртэл явж байгаа автомашиныг 2013 оны зах зээлийн үнэлгээг АТГ гаргуулахдаа “Гэрэгэ эстимэйт” компанид автомашины гүйлтийг 160 000 гаруй км-ээр илүү буюу 2019 оны үзүүлэлтүүдээр бодуулсан нь 6 жилээр хуучруулсан машины үнийн тооцоолол байх бөгөөд тэр нь 75 сая төгрөг гэжээ. Зөрүү (130-75=55) 55 сая төгрөг гаргаж, намайг “Их хэмжээний хохирол” учруулсан гэж буруутгасан. Тооцооллын энэ алдааг хэргийн мөрдөн шалгах явцад засуулах, өмгөөлөгч байлцуулан дахин мэдүүлэг авах хүсэлт удаа дараа тавьсан боловч прокурор, АТГ миний болон өмгөөлөгчийн хууль ёсны шаардлагыг биелүүлээгүй.

Анхан шатны шүүх тогтоолдоо “Шүүгдэгчийн өмгөөлөгч нараас Лексус 570 маркийн автомашины зах зээлийн үнэлгээг тухай үед 115 000 000 төгрөгөөс 125 000 000 төгрөгийн үнэлгээтэй байсан талаар нотлох баримт гаргаж өгснийг хууль ёсны гэж зөвшөөрсөн атлаа “шүүхээс үнэлэх боломжгүйгээс” (АШШТ, 40х) авч үзээгүй.

Анхан шатны шүүх энэ асуудлаар “Их хэмжээний хохирол” учруулсан гэмт хэрэг хийсэн гэж буруутгахдаа зөвхөн АТГ-ын томилсон шинжээчийн алдаатай тооцоолол бүхий үнэлгээний дүгнэлтийг нотлох баримт болгосонтой санал нийлэхгүй, өөр нотлох баримтыг үгүйсгэсэн үндэслэлээ шийтгэх тогтоолдоо дурдаагүй.

Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 39.6 дугаар зүйлийн “1.3 дүгнэлтэд “онцгой ач холбогдол бүхий нотлох баримт харилцан зөрүүтэй байхад аль нэгийг нь авахдаа бусдыг нь үгүйсгэсэн тухай үндэслэлийг заагаагүй бол” гэсэн заалтыг ямар ч хоёрдмол утгагүй зөрчсөн нь тогтоолд заасан дүгнэлт нь хэргийн бодит байдалтай нийцэхгүй байна.

Тав. Шүүх эрх зүйн чадамжгүй баримтыг хэрэглэсэн тухай

Ерөнхий сайдын захирамжаар байгуулагдсан, миний ахалж байсан Ажлын хэсэг хөрөнгө оруулагчидтай хийсэн хэлэлцээний  үр дүн болсон гэрээний төслүүдийг Засгийн газарт өргөн барьсан бөгөөд Ерөнхий сайд Сайханбилэг түүнийг УИХ-ын даргын нэр дээр “Тавантолгойн ордын талаар авах зарим арга хэмжээний тухай” УИХ-ын тогттоолын төслийг 2015 оны 4 дүгээр сарын 23-нд ЗГ-1/72 тоотоор өргөн барьсан билээ.

УИХ-ын дарга 101 тоот захирамж гаргаж нэр бүхий 10 гишүүдтэй ажлын хэсэг байгуулсан. Ажлын хэсэг нь 2015 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдөр дүгнэлт гаргасан. Энэхүү дүгнэлт нь УИХ болон УИХ-ын Байнгын хороодоор хэлэлцэгдэж ямарваа нэг хууль тогтоомж болоогүй, нийтээр мөрдөх, тэр тусмаа шүүхийн практикт хэрэглэгдэх учиргүй баримт бөгөөд энэ баримт намайг гэм буруутай гэж үзэх, нотлох баримт болгон шийтгэх тогтоолд (АШШТ, 29-35 тал) оруулсан болон энэхүү ажлын хэсгийн дүгнэлт, он, сар, өдрийг надад ял халдаах гол баримт бичиг болгосон нь хууль ёс, шүүхийн шударга ёсны зарчимд үл нийцнэ гэж үзэж байна.

УИХ нь хууль тогтоох эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч төрийн дээд байгууллага бөгөөд өөрөө олон намын өрсөлдөөнөөр байгууллагддаг, тийм ч учраас УИХ дээр хэлсэн үнэн, худал үгийнх нь төлөө гишүүдэд хуулийн хариуцлага хүлээлгэхгүй байхаар зохицуулалттай. Ажлын хэсэг бол УИХ-ыг төлөөлөхгүй, УИХ-аас гаргах тогтоол, шийдвэрийг гаргахад УИХ дахь улс төрийн нам, төлөөлөл, гишүүдэд хэлэлцүүлгийн сэдэв бэлтгэх үүрэгтэй.

УИХ-ын Ажлын хэсгийн дүгнэлт зөвхөн УИХ-ын дотоод ажлын баримт бичиг болохоос нийтээр дагаж мөрдөх эрх зүйн баримт бичиг биш. Нэр бүхий 10 гишүүдийн Ажлын хэсгийн дүгнэлт нь хөрөнгө оруулалт босгох ЗГ-ын хүчин чармайлтыг улс төржүүлэн бүхэлд нь буруутгасан, нягталбал зохих, эргэлзээтэй дүгнэлтүүдтэй, үг хэллэгтэй, товчхондоо улс төрийн тунхаглалын шинжтэй юм.

Тус дүгнэлтийг боловсруулахад нэр бүхий 10 гишүүн оролцоогүй, гарын үсгээ зурсан гэдгийг гэрч Л.Эрдэнэчимэг мэдүүлэгтээ өгсөн нь хавтаст хэрэгт байгаа.

Зургаа. Хөөн хэлэлцэх хугацааг тоолохдоо хууль зөрчсөн тухай

 

  1. Анхан шатны шүүх автомашин худалдан авсныг гэмт хэрэг гэж тооцохдоо “Үйлдэл нь 2013 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдөр үйлдэгдсэн байна. Энэ гэмт хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаа 5 жил байна” гэжээ. Прокурор 6 гаруй жилийн дараа энэ хэргээр яллагдагчаар татсан тогтоол үйлдсэн байдаг.

Эрүүгийн хуулийн ерөнхий ангийн 1.10 дугаар зүйлийн 3-т “Гэмт хэрэг үйлдсэн этгээд нь энэ зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан хугацаа өнгөрөөгүй байхад гэмт хэрэг санаатай дахин үйлдвэл хөөн хэлэлцэх хугацааг сүүлийн гэмт хэрэг үйлдсэн үеэс гэмт хэрэг тус бүрт шинээр тоолно” гэсэн байдаг.  Энэ заалтад “Санаатай дахин үйлдвэл” гэдэг нь Тавантолгойн гэрээний төсөл бэлтгэсэн хэрэгт хамаарч байгаа бөгөөд энэ миний “санаа” биш, МУ-ын УИХ, ЗГ-ын шийдвэр байсан. Миний ахалж байсан ажлын хэсэг УИХ-ын 2014 оны 34 дүгээр тогтоол, ЗГ-ын 2014 оны 268 дугаар тогтоолын хүрээнд ажилласан бөгөөд энэ нь миний “Санаатай” үйлдэл биш учир 2013 оны хэргийг гэмт хэрэг гэж үздэг юмаа гэхэд хөөн хэлэлцэх хугацааг дахин тоолсон нь шударга ёсны зарчимд харш юм.

  1. Анхан шатны шүүх Тавантолгойн гэрээний төсөл бэлтгэсэн үйлдлийг гэмт хэрэг гэж тооцохдоо “үйлдлийн хувьд хөөн хэлэлцэх хугацаа 5 жил байна” гэжээ.

Прокурорын яллах дүгнэлтээс харвал Ерөнхий сайд гэрээний төслийг УИХ-д өргөн барьсан нь “гэмт хэрэг үйлдэгдэж дууссан” хугацаа буюу 2015 оны 4 дүгээр сарын 23-ны өдрөөс хөөн хэлэлцэх хугацааг 5 жилээр тоолох ёстой байв. Энэ хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаа 2020 оны 4 дүгээр сарын 23-нд дууссан.

  1. Анхан шатны шүүх Эрүүгийн хуулийн Ерөнхий ангийн 1.8 дугаар зүйлийн 3-т “Гэмт үйлдэл, эс үйлдэхүй тодорхой хугацаанд үргэлжилсэн бол гэмт хэрэг үйлдэгдэж дууссан эсхүл таслан зогсоогдсон үеийг гэмт хэрэг үйлдсэн хугацаанд оруулан тооцно” гэдэг заалтыг үндэслэн УИХ-ын Ажлын хэсгийн 2015 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдрийн “дүгнэлт гарснаар таслан зогсоогдсон, төгссөн” гэж үзсэн.

УИХ-ын Ажлын хэсгийн дүгнэлт нь УИХ-ын Байнгын хороод, УИХ-ын Чуулганы хуралдаанаар хэлэлцэгдэж нийтээр дагаж мөрдөх хууль, тогтоомж, шийдвэр болоогүй, улс төрийн баримт бичгийг шүүхийн практикт хэрэглэснийг буруу гэж үзэж байна.

Анхан шатны шүүхийн тогтоосноор надад гэмт хэрэг гэж халдааж буй хоёр үйлдлийн хөөн хэлэлцэх хугацаа 2020 оны 6 дугаар сарын 22-нд дуусгавар болж байна.

 

Долоо. Анхан шатны шүүхийн тогтоол Монгол Улсын нэгдэн орсон гэрээ, конвенци, пактыг зөрчиж байгаа тухай

Анхан Шатны шүүхийн тогтоол нь Монгол улсын Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн заалтуудыг ноцтой зөрчихөөс гадна гаргасан шийдвэр нь Монгол улсын нэгдэн орсон олон улсын конвенцийн заалтуудыг зөрчиж байна.

  1. Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пактын 15 дугаар зүйлийн 1-д “Эрүүгийн гэмт хэрэг үйлдэх үед хэрэглэж байснаас илүү хүнд ял шийтгэл оногдуулж болохгүй. Гэмт хэрэг үйлдэгдсэнээс хойш тийм хэргийн ялыг хуулиар хөнгөлсөн бол уг хэрэгтэнд тэрхүү хөнгөлсөн ял хэрэглэнэ” гэж байгаа.

Надад халдааж байгаа гэмт хэргүүдийн хувьд 2017 оны шинэчлэн найруулсан Эрүүгийн хуулийг буцаан хэрэглэж байгаа нь хууль бус бөгөөд уг хуулиар ижил хэрэгт оногдуулах ял чангарсан, тухайлбал нийтийн албан тушаалд ажиллах эрхийг хасах ялын дээд хугацаа 2 жилээс 5 жил, хорих ялын дээд хугацаа 3 жилээс 5 жил болтол өсч, шүүхийн ”Дур зоргын хязгаар”-ыг нэмсэн байх бөгөөд надад прокурор эрх хасах, хорихоор 5 жилийн ял өгч Анхан шатны шүүх эрх хасахыг 4 жилээр, мөн 4 жил 6 сарын хорих ял оногдуулсан нь дээрх пактын заалтыг зөрчсөн байна.

 

  1. 2013 онд үйлдсэн гэх автомашины хэрэг дээр алдаатай тооцоолол хийсэн шинжээч, гэрчийг миний өмгөөлөгч оролцуулан дахин байцаах хүсэлтийг прокурор хийгээгүй, Анхан шатны шүүх зөвхөн нэг талын нотлох баримтыг буруутгах үндэслэл болгосон нь мөн дээрх Пактын 14 дүгээр зүйлийн 3-ын “е”-д заасан “Өөрийнх нь эсрэг мэдүүлэг өгч байгаа гэрчийг байцаалгах буюу байцаалгуулах” гэсэн заалтад нийцээгүй, наад захын баталгааг хангаагүй үйлдэл болсон.

 

  1. Тавантолгойн төслийг зөв, буруу, ашигтай, ашиггүй гэх “тусгай мэдлэг” шаардсан, илт улс төржсөн гэрчүүдийн мэдүүлэгт үндэслэн “дур мэдэн”, “дангаар шийдвэрлэсэн”, “Бусдад эдийн засгийн давуу байдал бий болгосон” гэж нэг ч үйлдэлгүй, нотлох баримт, хэргийн бодит байдлыг тогтоохгүйгээр Анхан шатны шүүх буруутган ялласан нь Авилгын эсрэг НҮБ-ын конвенцийн 19 дүгээр зүйлд “давуу тал олгох зорилгоор”, “албан тушаалаа урвуулан ашиглах”, “үйлдлийг санаатайгаар үйлдсэнийг гэмт хэрэг гэж тогтооход шаардлагатай”, “асуудлыг авч үзнэ” гэсэн заалттай нийцээгүй, Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглалын 10 дугаар зүйлийн “Хүн бүр тулгасан аливаа эрүүгийн ял болон эрх үүргээ тодорхойлуулахдаа хараат бус, тал хардаггүй шүүхээр бүрэн адил тэгш үндсэн дээр нээлттэй, шударгаар шүүлгэх эрхтэй” гэсэн заалтыг зөрчсөн байна.

 

Найм. Бусад

 

  1. Анхан Шатны шүүхийн хуралдаанд оролцсон Иргэдийн төлөөлөгч (Б.Халиун) яллагдагчийг гэм буруугүй гэж үзснийг тэмдэглэж байна.

 

  1. Намайг хууль бусаар баривчлан саатуулсныг олон улсын хүний эрхийн “Эмнэсти Интернэшнл” байгууллага монгол, англи хэл дээр мэдэгдэл гаргасныг тэмдэглэж байна.

Дээрх эсэргүүцлээрээ Анхан шатны шүүхийн шийдвэр нь:

  1. Буруу хууль хэрэглэсэн;
  2. Хуулийг буруу хэрэглэсэн;
  3. Нотлох баримтыг эн тэнцүү авч үзээгүй, үгүйсгэсэн үндэслэл заагаагүй;
  4. Буруутай гэж үзсэн үндэслэл нь хэргийн бодит байдалд нийцээгүй;
  5. Шүүх эрх зүйн бус, улс төрийн баримтыг яллахдаа үндэслэл болгосон;
  6. Хэргүүдийн хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссан;
  7. Монгол Улсын нэгдэн орсон Олон Улсын гэрээ, конвенци, Пактыг зөрчсөн

гэж үзэж байгаа тул Анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож өгөхийг хүсье.

 

Давж заалдах шатны шүүхийн хуралдаа өөрийн биеэр оролцох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж байна.

 

Гомдол, эсэргүүцлээ 461-р хорих ангийн захиргаагаар дамжуулан хүргүүлж байна.

 

 

……………………………………М.Энхсайхан

 

2020.06.16

 

ХЭНД ЮУНЫ ТӨЛӨӨ ГЭЖ САНАЛ ӨГӨХ ВЭ?

Орос, Хятадын дунд “Ардчиллын баян бүрд” болон торойх Монгол орон минь ээлжит сонгуультайгаа  золгож байна.

Тэртээ 30 жилийн өмнөх анхны ардчилсан сонгуультай харьцуулбал их зүйл өөрчлөгджээ.

Дэндүү гэж хэлж болох эрх чөлөөнд дасал болчихоод ардчилал байж л байдаг зүйл гэж бодох шинэ үеийнхэн олонхи болсон байна.

Тэдний санал өгөхөөс өөрсдийнх нь болон бидний эрх чөлөөт амьдралын загвар өөрчлөгдөх цаг үе дээрээ ирсэн шиг байна.

Хорьдугаар зуун дарангуйлагчдын мандаж мөхсөн, хүн төрөлхтөнийг харанхуй нүхэнд унагасан зуун байлаа.

Хорьдугаар зуунд коммунистуудын  бусдын хөрөнгийг  хураахаас айсан европын дундаж давхрага фашист дарангуйллыг хүссэнээрээ ардчиллыг доройтуулсан байдаг.

Хорин нэгдүгээр зуунд хүмүүс аливаа дарангуйлал зөвхөн хувийн өмчид халдах биш , эрх чөлөөг устгаж, олон сая хүний амь насыг авч явдгийг мэдэж авсан.

Дарангуйлах үзэл дарангуйлагчтайгаа хамт үхдэггүйг ойлгохын дээдээр болсон. Цагийн эрхээр эмчлэгдэх энэ эмгэг зарим оронд байсаар л байна.

Монголд ч мөн адил. Тэр тусмаа “Том ах”-тай байх синдром арилаагүй л байна.

Төрийг ардчилахын тулд эрх мэдлийг хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдэлд хувааж тэнцвэржүүлэх, харилцан хяналт тавьдгийг дэлхийгээрээ хүлээн зөвшөөрдөг.

Угтаа хууль тогтоогчид нь “Сонгогдох эрх мэдэл”, Засгийн газар, шүүх нь “ Томилогддог эрх мэдэл” юм.

“Томилогддог эрх мэдэл” нь “Сонгогддог эрх мэдэл”-ээс улс төрийг булааж, хууль ёсыг  гажуудуулж, баривчилгаа, хэлмэгдүүлэлт зохион байгуулж байгаа нь ардчиллыг завхруулж буй үйлдэл юмаа.

Ийм завхрал гарахад МАН, АН буруутай. Тэд сонгогчдод сонголт хийх бололцоо олгодоггүй бүгдээрээ л ардчилсан дүртэй ялгахад хэцүү.

Ардчилсан нийгэмд зүсэн зүйлийн үзэлд хүлцэнгүй ханддаг.

Гэхдээ эрх чөлөө, зах зээлд дайсагнах хэн нэгнийг төрд ойртуулахгүй байх анхны “шүүлтүүр” нь улс төрийн нам байж чадсан газарт  ардчилал найдвартай, хөгжил тогвортой байдаг.

Монголд МАН, АН төрийн босгыг дордуулсаар анхдагч “шүүлтүүр”-ийн үүрэг ролийг орхигдуулсаар иржээ.

Нэгэнт сонгогчдод өөрсдөд нь эрх чөлөө, зах зээл, өмчөө хамгаалах үүргийг ноогдуулж буй үед нэр дэвшигчдэд хэнд нь санал өгөх вэ? гэдэг улс төрийн сонголт хийх шаардлага байгаа нь мэдээж. Тэр тусмаа бүгд гоё ярина, амлалтаараа уралдана.

Сонголтоо зөв хийхийн тулд дараахь 4 шалгуурыг хэрэглэж үзэхийг санал болгосон байдаг. Хэрвээ эдгээр шалгуурыг даахгүй бол нэр дэвшигчид санал өгөхгүй байх нь үр хүүхдүүдийн чинь ирээдүйд өлзийтэй.

Шалгуурууд:

  1. Ардчилалд дургүй хандлагатай эсэх/Үндсэн хуулийг үл ойшоодог, өөрөөр засаглахыг хүсэмжилдэг, сонгуулийн дүнг үл зөвшөөрөх/
  2. Өрсөлдөгчийнхөө хууль ёсны эрхийг үл хүндэтгэх хандлагатай эсэх /Өрсөлдөгчөө дайсан гэж хардаг, гэмт хэрэгтэн , тагнуул гэж цоллодог/
  3. Иргэний эрх чөлөө, хэвлэн нийтлэхэрх чөлөөнд халддаг эсэх /Авторитар дэглэм, Орос Хятадыг үлгэрлэх өнгөтэй, хуулийн байгууллагыг улс төрд ашигладаг, сэтгүүлчдийг үл ойшоодог,/
  4. Хүчирхийлэх хандлагатай эсэх /Хүчирхийлэлд уриалдаг байгууллагыг дэмждэг эсэх, хүчирхийллийг буруушаахаас зугатаадаг, өмгөөлж хамгаалдаг /

Энэхүү шалгуурууд нь дарангуйлагч дэглэмийн зовлон бэрхшээлийг биеэрээ туулсан улс төр судлаачдын зөвлөгөө ажээ.

Сонгогч Та сонголтоо хийчихсэн байгаа гэсэн хэдий ч сонголт маань зөв эсэхэд энэ зөвлөгөөг хэрэглээд үзэхэд буруутахгүй.

Ардчилал Таны сонгох эрхийг чинь авчирсан. Харин ямар төртэй байх нь Таны сонголтын асуудал.

Эрх мэдлийг шүүрч аваад тэндээ бүгших санаархлыг эсэргүүцэн дуугарч чаддаг зоригтой улс төрч энэ цаг үед их л хэрэгтэй санагдаж байна.

Монгол эрх чөлөө, өмч хөрөнгө, зах зээлээ хамгаалан байж эдийн засгийн хямралыг зөөллөж, ардчиллын эрүүл мэндийг сайжруулан ирээдүйгээ бүтээнэ гэдэгт итгэж байна.

Таны сонголт мэргэн байх болтугай.

М.Энхсайхан

2020.06.22

Шоронгийн эмнэлэгт бичив.

 

 

ДЭЭРЭЭС ТЭНГЭР УНАЧИХГҮЙ БОЛ”

 

Сонгууль болдгоороо болно. Гэхдээ урьд өмнөх сонгуулиас өөр сонгууль болно.

Өөр гэдэг нь сонгуулийн дүн хэний ч сэтгэлд хүрэхгүй уур уцаар барна.

Хэргийн учир нь сонгуулийн тогтолцоонд байгаа юм.

Энэ тогтолцоо нь улс орнуудын сонгосон сонгуулийн аргаас хамгийн адгийнх нь бөгөөд Сири болон Африкийн ганц нэгэн улсад л хэрэглэгдэж байгаа, цөөнхийн мөнгөнд үйлчилдэг хэмээсэн байна лээ.

Ямарч л байсан сонгогчдын хүсэл зоригийг илэрхийлж чаддаггүй юм байна.

1989 оноос Ардчилал олон орныг хамарсан хэдий ч 2000 онд Сирийн ерөнхийлөгч Асадыг Зөөлөн зантай шүдний эмч” гэх хүү Асад нь  орлох болов.

Гэвч төд удалгүй тар нь танигдаж харгис хэрцгийгээр айдас террорт ард түмнээ автуулсан нь өнөөгийн иргэний дайнд живсэн Сири улс ажээ.

Тэнд өнөөгийн шинэчилсэн хэмээх манай өнөөгийн сонгуулийн тогтолцоог хэрэглэгдэж байгаа гэнэ дээ.

2008 онд сонгуулийн “Block vote” тогтолцоог Монгол улс туршаад үзсэн. Үр дүнд нь 7дугаар сарын 1-ний эмгэнэлт явдал болсон билээ.

Түүнээс хойш хоёрхон сонгууль өнгөрөхөд бид гашуун түүхээ мартсан, аль эсхүл Сирийн жишгийг санаатай буюу санамсаргүйгээр авсан байж мэднэ.

Сонгууль болдгоороо л болно. Сонгуулийн  дүн хэний ч санаанд хүрэхгүй.

Тэглээ гээд битгий барьцалдаж арсалдаарай гэж хүсэвч сонгуулийн дараахь Улсын их хурал, Засгийн газрын  легитив чанар, ЖДҮ энэ тэр гээд нэр төр чадамжаа алдсан өнөөдрийн УИХ-аас  илүү байж чадах нь тун ч эргэлзээтэй.

Засгийн газрын тогтвортой байдал ч тун  эргэлзээтэй болно.

Оксфордын судалгаагаар өнөөдөр дэлхийд болж буй нийт сонгуулийн гуравны нэг нь “Стандарт бус” гэсэн.

Хууль нь хулгайчаасаа хоцорч байгаагаас ийм явдал болдог гэнэ.

Өрсөлдөгчөө харлуулна, сонгогчдыг худалдан авна гэх мэт сонгуулиас сонгуульд энэ аргууд нь хөгжсөөр сүүлдээ хялбарыг нь бодож сонгуулийн дүнг луйварддаг болчихсон орнууд бий болсон ажээ.

Сонгуулийн ийм цикл Монгол оронд минь ирчихээгүй байгаасай.

Хяналт,  ажиглагчдад дотоод гадаад гэлтгүй өргөн бололцоо бий болгож сонгуулийн дүнгээр байгуулагдах УИХ, ЗГ-ын легитив чанар нь дотооддоо хүлээн зөвшөөрөгдөхөөс гадна олон улсад зөвшөөрөгдөх асуудал билээ.

Сонгууль болдгоороо л болно. Хүлээн зөвшөөрөгдөх чадамж буй легитив чанар нь сул болчихвол юун саарал жагсаалт, юун хар жагсаалт, юун Корона вирус  болно.

2020 оны эхний улиралд Монгол улсын эдийн засаг 10 хувь унасан гэж сонслоо. Сонгууль болох гээд төсвийн мөнгийг тараахдаа их л “Өгөөмөр” байгаа дуулдана.

Мөнгө нь авах ёстой эзэндээ хүрч чадаж байна уу, сонгуулийн дараа улс орноороо хэрхэн амьдрах билээ гэж санаа зовох, бүр шоронгоос шүү.

Сонгуулийн өмнө “Өглөгч” байгаад сонгуулийн дараа “Бүсээ чангалагч” төртэй болчихвол өнөө легитив чанар алдагдаж, хямрал биежинэ.

Улс төрийн өрсөлдөгчөө сонгуулийн өмнө зохиомол хэргээр шоронд хийх нь мөн л сонгуулийн легитив чанарыг алдагдуулж буй хэрэг юм.

М.Энхсайхан, Н.Номтойбаяр гээд жагсаалт үргэлжлэх бололтой дог.

Энэ мэт олон шалтгаан хуралдсаар эрх баригчдын хүлээн зөвшөөрөгдөх легитив чанар сонгуультай сонгуульгүй нүд ирмэхийн зуур алдагдахад тэд өөрсдөө гайхсаар түүхийн тавцангаас буух нь яг л дээрээс “Тэнгэр уначихтай” адил ажээ.

 

Бусдын гашуун түүх сургамж болох болтугай.

 

2020.06.01.

409 дүгээр хаалттай хорих анги

 

ТТ хэмээх зохиомол хэрэгт Баримт түшсэн Хариулт

Коронавирус монголчуудын сэтгэлийг зовоож байгаа сэдэв болж байгааг ойлгож байнаа.

Түүнтэй зэрэгцээд ТТ төсөл тойроод зохиомол хэрэг бий болж байх бөгөөд Прокурор “хорлон сүйтгэх” гэдэг зүйл ангиар шүүхэд шилжүүлсэн билээ.

 

Screen Shot 2020-03-11 at 11.25.16 AM

 

Эрүүгийн хуулийн заалт нь:

Screen Shot 2020-02-19 at 2.31.10 PM

ТТ төслийг УИХ-ын 34 дүгээр тогтоол, Засгийн газрын 268 дугаар тогтоолыг баримтлан ажиллаж, Засгийн газарт ажлаа тайлагнаж, Засгийн газар нь хэлэлцэж, 2015 оны 4 дүгээр сарын 23-ний өдрийн 1/ 72 тоот албан бичгээр УИХ-д өргөн барьсан нь “Хорлон сүйтгэх” завдсан үйлдэл болчихоод байгаа нь нэг ёсны улс төрийн вирус юм. Үүнтэй тэмцэх нь бас л сэтгэл зовоох асуудал мөн.

IMG-4802

Screen Shot 2020-03-09 at 12.14.04 PM

2015 онд Засгийн газраас байгуулсан, Засгийн газарт ажлаа тайлагнах Ажлын хэсгийг ахалж байсны хувьд тэр үед Засгийн газарт хийж байсан танилцуулгыг бүрэн эхээр нийтийн хүртээл болгож байна. Уг танилцуулга нь 8 хуудас бөгөөд 2015 онд бэлтгэсэн гэдгээ дахин хэлье. Уг танилцуулгад :

  1. Ажлын хэсэг нь УИХ, Засгийн газрын тогтоол шийдврийн дагуу ажиллаж байснаа
  2. Төсөл хэрэгжих нөхцөлд ойрын 3 жилд  манай ДНБ-ийг 10-аас доошгүй хувиар тэлэхээр байгаа.
  3. Уурхайн барилга байгууламж, дагалдах дэд бүтэц, ТТ-ГС чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалт болон төслийн үйл ажиллагаанд дотоодын 500-600 аж ахуйн нэгжийг ханган нийлүүлэгч, туслан гүйцэтгэгч хэлбэрээр татан оролцуулж, 8-12 мянган иргэнийг ажлын байраар хангах боломжтой байгаа тухай танилцуулж байж.

Танилцуулгад өөр олон асуудал орсон байгаа. Гол нь мэргэжлийн хүмүүст ТТ төсөл нарийн түвэгтэй, олон асуудлыг дотроо багтаадаг гэдгийг ойлгоход хэрэгтэй юм.

Засгийн газарт (2015 он) хийсэн Танилцуулгыг дорхи холбоосоор үзнэ үү.

TT taniltsuulga

 

Өмгөөлөгчөөр дамжуулах үгс

Ардчилал гэж юу вэ?

Санал өгөх байранд миний санал нууц шүү гэх мэдрэмж,

Ардчилал бол ном уншихдаа агуу түүхтэй ч цөөхүүлээ гэх эргэцүүлэл

Ардчилал өглөө бүр уух цай кофены чинь сүү

Ардчилал бол чиний идэх хоолны чинь амтлагч

Ардчилал бол чиний итгэл үнэмшил үгээ хэлэх эрх чөлөө

Ардчилал бол бусдын үгийг сонсохдоо өөртөө эргэлзэх бодрол

Ардчилал бол чиний тоолох тооны эхлэл

Ардчилал бол бичиг үсэг тайлагдах цагаан толгойны эхний үсэг

Ардчилал бол эхээс дөнгөж төрсөн хүүхдийн час хийх дуун

Ардчилал гэж ардчилал гэж юу юм бэ гэж асуух таны асуулт

Тээр нэгэн жил тэр нэгэн өдөр Сүхбаатарын талбайд түмэн олон цуглаад цагаан морин жилийн ардчилсан өөрчлөлтийн салхийг дэгдээсэн байдаг. Хэн юу ярьж байсныг санахад хэцүү ч сэтгэлд хоногшсон нэгэн үйл явдал мартагддаггүй юм.

Жихүүхэн өдөр Сосорбарам анд маань Сүхийн талбайд Эрдэнэ засгийн унагыг уянгалуулж цугласан олон талбайг гороолсноор хүн бүхний зүрхэнд ардчиллын бамбар асаах шиг болсон. Тэр цагаас хойш олон жил өнгөрчээ.

Монголын ардчиллыг дахин цаашлуулан харах ахул өнөөдөр Монголчууд авторитар дэглэмрүү аажим гулсах уу аль эсвэл эрх чөлөөт хэвээр хөгжих үү гэдгийн зааг дээр зогсож байна. Ардчиллыг үргэлжийн мөнх байх төсөөлөлтэй шинэ үе бий болжээ. Амьдарлын зовлон бэрхшээлтэй тулгарсан хүнд хэцүү үед ардчилал юу юм бэ гэж дуу алдах нэгэн бас байна.

Ардчилал гэж юу вэ?

санал өгөх байранд миний санал нууц шүү гэх мэдрэмж

Ардчилал бол ном уншихдаа агуу түүхтэй ч цөөхүүлээ гэх эргэцүүлэл

Ардчилал өглөө бүр уух цай кофены чинь сүү

Ардчилал бол чиний идэх хоолны чинь амтлагч

Ардчилал бол чиний итгэл үнэмшил үгээ хэлэх эрх чөлөө

Ардчилал бол бусдын үгийг сонсохдоо өөртөө эргэлзэх бодрол

Ардчилал бол чиний тоолох тооны эхлэл

Ардчилал бол бичиг үсэг тайлагдах цагаан толгойны эхний үсэг

Ардчилал бол эхээс дөнгөж төрсөн хүүхдийн час хийх дуун

Ардчилал гэж Ардчилал гэж юу юм бэ гэж асуух таны асуулт

Монголыг Венесуэл болгочихгүй юмсан гэж их ярьж билээ. Бүр алс хол Венесуэлээс Панзарелли докторыг авчирч байсан нь саяхан. Ардчиллыг гарандаа буу барьсан Генерал, Хурандаа нар устгадаг юм биш. Харин ардчилалд ард түмний сонгосон эрх мэдэлтнүүд аюул авчирдаг жишээ дэлхийгээр нэг байна. Эл хэрэгтээ хууль шүүхийнхнийг ашигладаг юм байна. Ардчилал Венесуэлд 34 жил насалсан юм. Хамгийн харамсалтай нь Венесуэлчүүдийн олонх нь өөрсдийгөө ардчилсан нийгэмд амьдарч байгаа гэж итгэсээр 4,3 сая хүн эх орноосоо дүрвэжээ.

Ардчиллыг нэг хүн мөхөөж дийлэхгүй, ардчилал бол та бидний дундын бүтээл амьдралын хэв. Ардчиллын хувь заяа сонгогч бүрийн гарт байна. Сонголт мэргэн байх болтугай!

 

 

 

Хэрэг мөрддөг “Монгол соёл”

 

 

Screen Shot 2020-04-22 at 4.57.55 PM

 

Ийм нэгэн соёл гэж хэлж болох арга барил манай хууль хяналтын байгууллагад үүсчихсэн байгаа ажиглагддаг. Цаг зуурын үзэгдэл гэж найдъя. Эхлээд сүр дуулиантай том хэрэг мөрдөж байна гээд эхэлдэг, тэр нь мөрдөгчдийн шалгалтаар тогтоогдохгүй болохоор нэг жижигхэн хэрэг зүүгээд Прокурор, Шүүхийн шатанд шилжүүлчихдэг явдлыг хэлээд байна. Сүртэй эхлээд дараа нь нэг жижигхэн зөрчлөөр ял заагаад явуулчихдаг жишээ зөндөө. Би энд жишээ дурдах нь илүүц. Бизнес хийдэг олон хүмүүсийн дунд болдог яриа. Зарим нь хэлмэгдсэн юм билээ.

 

Хэрэг мөрддөг “Монгол соёл”-оор бол намайг ТТ төслөөр буруутгаж чадахгүй бол бас нэг жижиг хэргээр буруутгах хэрэгтэй байдаг. Тийм нэгэн зүйл олсон нь албаны хэрэгцээнд авсан автомашин гэнээ. ТТЦС Төслийн нэгж нь Улаанбаатарт, төсөл хэрэгжүүлэх газар нь Өмнөговийн Цогтцэций сум. Цааш нааш хөдөө явах ажлын хэрэгцээнд ялангуяа хөрөнгө оруулагчдад орон нутагт ажиллахад нь аюулгүй байдлыг нь хангах үүднээс Лексус 570 автомашиныг 2013 онд 130 сая төгрөгөөр авчээ. Энэ нь улсад 130 сая төгрөгний их хэмжээний хохирол учруулсан юм байх. Ингэхдээ “хамаарал бүхий этгээдээс” авсан гэж. АТГ нь шинжээч гэж томилоод нөгөөдүүл нь дүгнэлт гаргаж өгөхдөө 160 сая төгрөгөөр төсөвлөсөн машиныг 75 сая төгрөгөөр авах ёстой байсан гэсэн дүгнэлт бичихдээ Төслийн нэгжид одоо ч хэрэглэгдэж байгаа автомашины гүйлтийг 2019 оны үзүүлэлтээр тооцжээ. Мэдээж 6 жилийн насаар илүүтэй хөгширсөн, анх автомашин авч байх үеийн гүйлтээс 150 гаруй мянган км илүү явсан машины элэгдэл хорогдлыг нь тооцолбол үнэ нь бага гарах нь ойлгомжтой л доо. Зах зээлийн үнэ эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэр дээр тогтддог юмаа гээд ядаж элэгдэл хорогдлынхоо тооцоог зөв болгооч гээд хяналтын Прокурорт өмгөөлөгчөөрөө дамжуулан гомдол гаргалаа. Асуудлаа ойлгодог ч юм уу, санаатай улстөржөөд ч байгаа юм уу, ямар ч тайлбаргүйгээр саналыг чинь хүлээж авахгүй шалгах ажил дууссан гэв.

Ер нь зохиомол хэрэг дээр худал материал цуглуулах хэцүү л байгаа бололтой, энэ хэдэн мөрдөгчид нь улс төрийн захиалгаа гүйцэлдүүлэх гээд бөөн алдаа, завхрал харагдаад байх юм.

Улстөрчдөөс “захиалга”-тай хэргийг өөрийн гараас зайлуулаад дараачийн шат руу явуулчихъя тэндээ учраа олно биз гэсэн залхсан байдлаар асуудалд хандаж байна. Энэ зуур хүмүүсийн эрх, эрх чөлөө зөрчигдөж, арга ядсан зарим нь “хонгил” байдаг гэж нотолдог бололтой юм. Би хууль хяналтынхны бие даасан байдал хангагдаагүй, тэдэнд улс төрийн нөлөөлөл байдаг, тэгээд ч энэ салбарт ажиллаж байгаа зарим хувь хүмүүсийн мэргэжлийн чадал чансаа, итгэл үнэмшил сул байгаатай холбоотой хүмүүний харилцааны асуудал тул болж байгаа үйл явдлыг “хонгил” гэхээсээ илүүтэй “соёл” гэж томьёолох нь зүйтэй санагдсан.

 

Хэрэг мөрдөх “Монгол соёл”-оо өөрчлөх цаг болчихоод байна. Монголд хууль эрх зүй ноёрхсон тогтолцоо бий болсон уу гэдгээр нийгмээрээ шалгалт өгөх цаг үе иржээ. Уул нь мөрдөгчид нь гэмт хэрэгт хэн нэгнийг харддаг, шалгадаг байгааг буруутгамааргүй, харин мөрдөгч маань буруу ажиллаад байна уу гэж хардах, шалгах ажлаа прокурорууд нь хийдэг, мөрдөгчид, прокурорууд нь нийлээд иргэдээ хэлмэгдүүлээд байна уу гэж Шүүх нь харддаг, улмаар шийдвэрээ гаргадаг байвал манайд тогтсон “хэрэг мөрддөг монгол соёл” үгүй болж хууль дээдлэгдэж, нийгэм ардчилагдахад тустайсан.

Ерөнхий сайд асан С.Баяр, Ч.Сайханбилэг, Ж.Эрдэнэбат нарыг хэрэгт холбогдуулах зориудын санаатай улс төр явж байгаа бололтой гэмээр хэвлэлийн хурлууд үзээд бараг дөжирч байна даа. Өмнөх удирдагчдаа бүгдийг хоморголон шалгаснаа гайхуулах нь улс төр шиг л харагдана. Хэрэг хийсэн албан тушаалтантай биш, Хэлмэгдүүлэлтийн машин угсрах гэж байгаа бол тийм улс төр гадныхны дохиураар хийгдэж байж тун магадгүй.

Түүхийн ой санамж гэдэг ард түмэнд олон зуун жилээр өвлөгддөг. Хоёр хөршөө байлдан дагуулж байсан Монголыг хувааж захирах бодлого тэрхүү ой санамжаас үүдэлтэй. Өнөөдөр Монгол маань авторитар дэглэм бүхий хоёр том хөршийн дунд орших “эрх чөлөөний арал” болчихоод байна. Монголд ардчилал, эрх чөлөө ямар байгааг бидний хоёр хөрш оронд байгаа мах цусны тасархай монгол үндэстнүүд харж байгаа. Монгол Улс эрх чөлөөний өлгий нутаг болж нийт эсгий туургатнуудад үлгэр жишээ болохыг хөрш орны захирагчид юу гэж л дэмжээд байхав. Коммунизмаасаа татгалзаад илүү оросжсон, илүү хятадчилагдсан Орос, Хятад орнуудын дунд “эрх чөлөөний арал” байх нь авторитар дэглэмүүдэд тийм ч таатай бус байгаа даа. Тийм улс төр явж байхыг хэн байг гэхэв. Болгоомж монголчуудад ерөөсөө илүүдэхгүй.

 

Авлигал эдийн засгийн хөгжилд хортой гэдгийг хүн бүр мэддэг боловч түүнтэй тэмцэхэд сэтгэл байхаас гадна улс төр, эдийн засгийн ухааны тодорхой мэдлэг хэрэгтэй. Авлигалтай нийтээрээ зөв тэмцэж чадвал эдийн засгийн өсөлтөд том хувь нэмэр оруулж болно. Өөр хоорондоо шууд хамааралтай асуудал юм.

Авлигыг жигшүүлэхийн тулд төрийн албан хаагчдын үйлдлийг ёс суртахуунтай нь холбож тайлбарлаж байгаа харагддаг. Тэглээ гээд төр цэвэршээд, төрд үлдэгсэд нь цэвэр ариун харагддаггүй. Дээр нь төрийн нэр хүндийг улам л шавартай хутгаад байна уу даа гэж бодогдох юм. Авлигалтай тэмцэхийн чухлыг ойлгуулахад хэцүү л дээ. Гэвч арай өөр өнцгөөр асуудлыг харж үзмээр.

Авлигыг улс төрийн эдийн засгийн ухаан талаас нь харвал бас нэгэн тайлбар тустай байж магадгүй. Тухайлбал, нийт хүмүүсийг нэг талаас “баялгийг бүтээгчид”, нөгөө талаас “баялгаас хүртэгчид” гэж хоёр ангилж болно. Аль аль нь аливаа нийгэмд байдаг, бас хэрэгтэй хүн амын давхарга. Ялгаа нь аль хэсэг нь давамгай байна вэ гэдгээр улс орнууд ялгагддаг.

“Баялаг бүтээгчид” гэдэг нь эрсдэл дундуур явж олон улсын зах зээл дээрээс, гадаад, дотоодын банкнуудаас санхүү, зээл босгон үйлдвэрлэл явуулж, бүтээгдэхүүн хийж, түүнийгээ экспортод гаргаж бодитойгоор баялаг бүтээж, бодит валют эх орондоо авчирч буй хүмүүс юм. Харин тэдний бүтээсэн баялгийг дахин хуваарилах явцад дэлгүүр, ресторан байгуулж ашиг олж, олсон ашгаа импортын машин, бараа, хүнс авчрахад зарж байгаа бизнесмэнүүд, барилгын компаниуд, сургууль, соёл, бусад үйлчилгээний байгууллагуудад ажиллагчид бүгд “баялгаас хүртэгчид” ангилалд орох юм. Энэ ангилалд төрийн бүх шатны улс төрийн болон мэргэжлийн албан хаагчид мөн багтана. “Баялаг бүтээгчид”, “баялгаас хүртэгчид” аль аль нь нийгэмд тустай хөдөлмөр эрхлэгчид гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх.

Эрүүл нийгэмд “Баялаг бүтээгчид” “баялгаас хүртэгчид”-ээсээ илүү байдаг.

Хэрвээ “Баялаг хүртэгчид” нь дэндүү их болоод байвал нийгэм бүхэлдээ авлигажиж байнаа гэсэн үг. Учир нь “Баялгаас хүртэгчид” өөрийн олох ашгаа ахиухан болгохын тулд төрийн албан хаагчидтай үгсэн өндөр үнэтэй тендерт оролцож чөлөөт зах зээлийн зарчмыг алдагдуулж өндөр өртөгтэй, төсвийн хөрөнгө мөнгө түшсэн буруу эдийн засгийн тогтолцоо бий болгож байгаагаараа нийгэм бүхэлдээ авлигажих процесст орж байгаа юм.

Авлигалтай тэмцэнэ гэдэг нь хувь хүмүүстэй гэхээсээ илүүтэй нийгэмд болж байгаа гаж үзэгдлийг хазаарлахтай холбоотой юм.

Дэлхийн улс орнуудын туршлагаас харахад хаана төрийн алба нь данхайж томорсон, хаана чөлөөт зах зээл ажиллах нөхцөл бололцоо хумигдаж байна тэнд “Баялгаас хүртэгчид” нь томорсон, авлигал бодит бэрхшээл болсон байдаг. Тэнд дээд сургууль төгсөгчдийн дийлэнх нь хуульч мэргэжлийнхэн байдаг.

Харин хаана “баялаг бүтээгчид” нь “баялгаас хүртэгчид”-ээс их байна тэнд дээд сургууль төгсөгчдийн дийлэнх нь инженер мэргэжлийнхэн байдаг.

Манайд одоохондоо авлигалтай тэмцэх тугийн дор ардчилалтай, бас дээр нь “баялаг бүтээгчид”-тэйгээ тэмцээд байгаа харагдана.

Screen Shot 2020-04-22 at 4.57.55 PMУлс төрийн салхи шуургагүйгээр авлигалтай нямбай ухаалаг тэмцэж чадвал хэрэг мөрддөг “монгол соёл”-ыг өөрчилж болмоор санагдаж байгаа. Улс төрийн эдийн засгийн ухаанаас жаахан суралцахад л болох асуудал.

Олигархид Бичсэн Ил Захидал

Screen Shot 2020-04-22 at 4.57.55 PM

 

“Социализмаас Капитализм руу” нэртэй номыг жаахан яаран байж  бичиж билээ. Яарсан шалтгаан нь номын зохиогчийг АТГ, Прокурор хэрэг зохиож буруутан болгох гэж байгааг мэдэрсэн тул тэдэнтэй уралдсан хэрэг байлаа. Яарснаас бичиж үлдээмээр олон санааг орхидуулжээ. Хожмоо дараачийн дэвтрийг бичих бололцоо олдох байлгүй гэж бодном.

Уг номд орсон нэгээхэн хэсгийг товчилж Уншигч Таны анхааралд хүргэе.

 Олигархийн Төмөр Хууль

Олигархийн Төмөр хууль гэж нэрлэгддэг нэгэн нийгмийн үзэгдэл байдаг. Ер нь аливаа байгууллага өсч торних замдаа зүгээр нэг томорчихдоггүй, цөөн тооны бүлэг этгээдийн мэдэлд хөрөнгө мөнгө төвлөрч бие биенээсээ хамааралтай болж олигархижиж, ёс бус ажиллах нөхцөл бий болдог аж. Энэ үзэгдлийг тайлбарлахын тулд олигархийн Төмөр хууль гэгчийг судлаачид хэрэглэдэг. Өнөөдрийн Монголд болж байгаа олон зүйлсийг энэ өнцгөөр харвал бас ч үгүй олон зүйл ойлгогдоно. Өнгөрсөн 30 жилд биеэ даасан гэх төрийн эрх мэдлүүд тус тусдаа олигархижсан байгаа юм. Зүгээр байхгүй өөр хоорондоо эрх мэдэл, хөрөнгө мөнгө булаацалдан хэмлэлдэнэ. Энэ үзэгдэлд хамгийн түрүүнд өртсөн төрийн нэг чухал институци нь улс төрийн намууд байлаа. Үзэл баримтлал алсарах, итгэл үнэмшил холдох хэмжээгээр улс төрийн намууд олигархиудад эрх мэдлээ худалдаж эхэлсэн байгаа юм.

Нийгэм урагш ахих тусам нийгмийн шинэ төлөв байдал, үзэгдлийг тайлбарлан ойлгох шинэ шинэ ухагдахуун хэрэгтэй болдог. Шинэ зүйлийг хуучин категориор тайлбарлаж болдоггүй. Хэрвээ ингэхийг оролдвол оюуны санааны хоцрогдолд уяагдана гэсэн үг л дээ.

Одоогоос 13 жилийн өмнө Монголын нийгэмд олигархийн тухай шинэхэн ойлголт оруулах гэж эрмэлзсэн боловч энэ гадаад нэр томьёог ойлгох хүмүүс тун бага байв. Тэр байдал дээр нь улс төр хийж Орос маягийн олигархи засаглал мөрөөдсөн нэг том эх оронч мэндэлсэн нь Х.Баттулга байлаа. Тэрбээр өөрөө чамгүй баян хүн л дээ. Гэсэн хэдий ч баян байхад хязгаар байх биш Женко хочит маань баян хүнийг үзэн ядах коммунист сэтгэлгээг ашиглаж ардчилагчдын эсрэг, үйлс нь амжилттай явж байгаа бизнесменүүдийн эсрэг нийгмийг турхирч эхэлсэн юм.  Популистууд улс төрийг хийхдээ ярьж байгаа зүйл нь хагас үнэн, хагас худал зүйл дээр тулгуурладаг бөгөөд хамгийн гол нь олны дургүйцлийг төрүүлж түүнээс улс төрийн хонжоо гаргахыг эрмэлздэг.

“Олигархи Баттулгад илгээх ил захидал”

2007 оны 8 дугаар сарыни 13-ны өдрийн “Өнөөдөр” сонинд миний бие  ийм нэгэн нэртэй ил захидал нийтлүүлж байсан. Хүмүүс интернэтээс хайгаад олж үзэж болно. Захидал нь тэр үед Баттулгын бусдыг дайрч гүтгэж, Монгол төрийн өндөрлөг рүү ёс бусаар, яг олигархи маягаар зүтгэж байгаад олны анхаарал хандуулах гэсэн байжээ.

Тэрхүү захидалд “ Чоно борооноор… Ухаантай нь дуугаа хурааж, эрүүл, согтуу нь мэдэгдэхгүй харааж зүхсэн хүмүүсийн дуу хоолой хүчтэй болсон энэ цаг үед гэнэт нэгэн “ухаантан” бий болсон нь Баттулга Та билээ. Ухаантан гэж цоллох шалтгаан нь УИХ-ын гишүүн, МоАХ-ны дарга Х.Баттулга бичиж байна гэсэн хөмсөг гарчигтайгаар Таны нэрээр үе үе төлбөртэй “том том” өгүүлэл өдөр тутмын зарим сонинд гарах боллоо. 

Олигархиуд төрийг гартаа авахыг санаархаж, нийгмийн бухимдлыг зохиомлоор дэгдээхэд чиглэсэн өгүүлэл бичиж, элдэв хөдөлгөөнийг санхүүжүүлж, тэдэндээ нэр нүүрээ алдахгүйн тулд “онол”-ын үндэслэл мэт ядмаг өгүүллүүд Таны нэрээр гарч байгаад олны анхаарлыг хандуулах цаг болжээ.

Та саяхан “Архи зарах нь алсын хараа биш” гэсэн ээлжит төлбөртэй явуулгаа хийжээ. Ингэхдээ ухаантай юм бичээд байгаа шүү гэдгээ нотлох гэж бичлэгээ алсаас “Forbes сэтгүүл өнгөрсөн долоо хоног дэлхийн хамгийн баян хүнээр Мексикийн иргэнийг тодруулсан тухай хэлээд Монгол Улс маань “14 гэр бүлийн хяналтад орох цаг айсуй хэмээн олон түмнийг айлгажээ.

Ийм явуулгын зорилго нь Баттулга ажаа олигархи биш юм байна, олигархуудтай тэмцэгч “цогтой баатар” нь Халтмаагийн банди Баттулга юм байна гэж хүмүүст итгүүлэх гэсэн хэрэг……  Монгол төрөөр тоглохыг, Монголын төр рүү иймэрхүү этгээд асаж байгааг зүгээр харж болохгүй санагдаад байгаа юм” гэж бичиж байлаа.

Харамсалтай нь үүнээс хойш 10 жилийн дараа Баттулга тавьсан зорилгодоо хүрчээ. Өс зангидах, үргүй зардал гаргах үлгэр жишээнээс өөрөөр юу хийсэн бэ гэж асуух цаг нь ойртож байна.

Баттулга сайн бөх байх, хөдөлмөрч гэдэг нь ч үнэн байх. Гэхдээ төрийн сэнтийд боловсролыг эрхэмлэх хэрэгтэй. Эв эеийг бүрдүүлэх хэрэгтэй. Бөх барилдаж, амжилт гаргахын тулд асар их хүч хөдөлмөр гаргадагтай адил мэдлэг боловсрол хуримтлуулах, ном унших, ганц хүнтэй тулж ялан дийлэх биш, олон хүнтэй нүүр тулж баг бүрдүүлж Монголыг ялуулах гэдэг түүнээс дутахгүй хөдөлмөр шаарддаг ажил юм.

Миний энэ бичсэн номыг хамгийн том олигархийг тойрон хүрээлэгчид нь үзээд матаас маягийн аман танилцуулга хийж таараа.

Тэрбээр шоронд явуулчих юмсан гэсэн хүслээ л хэлнэ биз.

Харин Монгол орон олигархи тогтолцооноосоо ардчилал руу юу, аль эсвэл дарангуйлал руу явах гэж байна уу үгүй юу бүгдээрээ харцгаая.

Х. Баттулгад хандаж бичсэн ил захидал нь түүнийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч болохоос 10 жилийн өмнө 2007 онд бичиж байсан,  үйл явдал нь 13 жилийн өмнө болсон явдал  юм шүү.

Төрийн өндөр албан тушаал хүнийг улам л эвдээд байхаас биш сайжруулахгүй байгааг харж байна. Уул нь хариуцлага ихсэх тутам хувь хүн  чамбайрдаг гэж би ойлгодог. Таны хувьд тийм биш байна. Таны улаан нүүрэн дээр чинь үнэнийг хэлэх хүн одоохондоо цөөхөн ч, далдуур эсэргүүцэгч их байгааг амьдрал дээр түвэггүй олж харж байна. Таны өсөрхөж төрийн машиныг авилгын эсрэг биш, ардчиллын эсрэг хөдөлгөх гэж мугуйдалж байгаа чинь харж байнаа.

Цаг хугацаа ээлжтэй байдаг нь хорвоогийн жам. Хууль ёс, эрх, эрх чөлөөг бид тууштай хамгаалах болно. Үе үеийн төрийн түшээдийг шороотой хутгадаг нь Манж болон Оросоос монголчуудад үлдээсэн колонийн сэтгэлгээний өв шүү.  Ийм үхширмэл сэтгэлгээ тийм ч хурдан алга болохгүй.

Баттулгыг ерөнхийлөгч байхын цагт дэргэд нь далдаганах тойрон хүрээлэгчид их мэт боловч ажлаа өгмөгц тал талаас нь барьж идэх хүмүүс бас хангалттай гарна.  Тэр нэгэн цаг Энхбаярыг баривчлах гэж сүржигнэж байхад дэргэд нь  зогсоод өмгөөлж байсан шигээ, өөрийг чинь хамгаалаад зогсох нь гарцаагүй.

Яагаад гэвэл тэр нь хувь хүмүүсийг гэмт хэргээс хаацайлах гэсэн явдал биш Монголчуудын төрөө хүндлэх, өмнөх удирдагчидаа муулдаг колонийн сэтгэлгээнээс нь салгах, хүний эрх, эрх чөлөө, ардчиллын үнэт зүйлсийг хамгаалж үлдэх үйл явдал болох юм.

 

461-р хорих ангид бэлтгэсэн үг

Би шүүх дээр хэлэх үгээ презентаци хэлбэрт оруулчихаад текстийг нь бичиж амжаагүй байсан юм. Хорих ангид бэлдсэн зүйлээ боловсронгуй болгох арга алга. Би анхлан бэлтгэхдээ “Таван Толгой” төсөл гэсэн нэр өгсөн юм. Одоо бодохнээ “Тавантолгой мега төсөл ба Якунины төлөвлөгөө” гэсэн бол илүү утга тээх юм шиг санагдлаа. Гол нь олон нийтэд зориулж энэ бичвэрийг үйлдэж байгаа юм.

Мегатөсөл

Монгол мегатөсөл гэж хэлд ороод удаагүй байна. Энэ талын ойлголт тааруухан. Олон улсын түвшинд 1 тэрбум ам.долларын өндөр өртөгтэй төслүүдийг мега хэмээнэ. Мега гэдэг нь том гэхээс гадна тунчиг ээдрээтэй нарийн түвэгшилтэй гэсэн ойлголтыг дотроо багтаадаг.

Орчин үед том орд газруудыг эргэлтэд оруулахын тулд усыг яаж шийдэх вэ, гэрэл цахилгааныг нь хаанаас авах  вэ, баяжуулах үйлдвэр хэрхэн босгох вэ, хийсэн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд ямар тээврээр хүргэх вэ гээд түм түмэн асуудал үүсдэг. Тийм учраас зардал нь тэрбум ам.доллар давчихдаг. Иж бүрэн бодож бэлдэх хэрэгтэй болдог тул мега нэр өгөөд байгаа юм.

Төсөл том болоод хүн бүрийн сонирхлыг татдаг учир мега төсөл улс төрчдийн хардлага, сэрдлэгийг дагуулна. Зарим нь бүр улс төр болгож асуудалд хандаснаар эрх мэдлийн тоглоом болж хувирдаг. Тийм учраас мегатөсөл мега учраас улс төрөөс ангид байхын аргагүй.

 

Тавантолгой орд

Энэ орд бол Монголчуудад Тэнгэрээс заяасан том орд. Дэлхийн бусад орд газруудтай харьцуулбал хэрэглэгч зах зээлдээ ойрхон, хямд төсөр аргаар ил уурхай ажиллуулах боломжтой гэдгээрээ давуу юм.

Монгол бол дэлхийн коксжих нүүрсний батлагдсан нийт  нөөцийн 2 хүрэхгүй хувийг эзэмшиж байгаа. Бидний урд АНУ, Хятад, Орос, Мозамбик гээд коксжих нүүрсээр илүү баян, бидэнтэй өрсөлдөх наад зах нь 15 улс байна.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.40.27 PM

Монгол амбици

Монголчууд Тавантолгой ордоо түшиглээд Оюу толгойгоос дутахгүй том мега төсөл хэрэгжүүлэх санаархлыг 2008 оноос тээж байгаа юм. Оюу толгой төсөл ч бидний амбицийг ихэд хөдөлгөсөн биз. 2008 онд УИХ-н шийдвэр гарлаа. Дараа жилүүдэд нь шийдвэрээ боловсронгуй болгож засамжилсаар, 2011 он гэхэд УИХ, ЗГ, ҮАБЗ хэд хэдэн шийдвэр гаргасан байдаг. Хүсэл амбицаа илэрхийлээд байсан болохоос үйл хэрэг болгож чадаагүй.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.45.37 PM

Эхний оролдлого бүтэлгүйтэв

Тавантолгой орд дээр гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах гээд Монгол төр олон улсын тендер зарласан байдаг. 2011 онд тэр үеийн суперциклийн үе тохиож байсан бөгөөд Тавантолгой төслийг Мегатөсөл болгох алтан үе байсан юм. Дэлхийн 15 том компаниас Монголд хөрөнгө оруулах сонирхлоо илэрхийллээ. Түүний дотор Японы Мицуй, Бразилийн Вале гээд том компаниуд байв. Бидний өрсөлдөгч Оросын компани хүртэл санал ирүүлжээ. Нэг хэсэг нь үнэхээр сонирхолтой, нөгөө хэсэг нь тандалт судалгаа хийж монголчуудын чадамжийг сорьж байсан. 15 компаниас 3-г шалгаруулж хэлэлцээ хийв. Хэлэлцээ бүгд бүтэлгүйтэв. Шалтгаан нь хувь хэмжээгээ тохиролцож чадаагүй, хамгийн гол нь том олборлолт, үйлдвэрлэл явуулахад бүтээгдэхүүнийг нь тээвэрлэх , төмөр замыг барих хөрөнгө оруулагч гарч ирсэнгүй.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.46.49 PM

Screen Shot 2020-05-08 at 10.50.25 PM

 

Удаахь оролдлого

2011 оны бүтэлгүйтлээс хойш Монгол төр коксжих нүүрсний зах зээл дээр томрох амбицаа 3 жил хаяж завсарлав. 2014 онд УИХ 34-р тогтоол гаргаж улмаар Алтанхуягийн Засгийн газар 268-р тогтоол гаргаж Тавантолгой ордод төсвөөс хөрөнгө мөнгө гаргахгүйгээр хөрөнгө оруулах олон улсын тендер зарлах нь тэр.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.51.03 PMScreen Shot 2020-05-08 at 10.51.14 PM

Screen Shot 2020-05-08 at 10.51.23 PM

 

Якунины захидал

Монголчууд Тавантолгой ордод хөрөнгө оруулалт татахаар дахин олон улсын тендер зарласныг мэдсэн Оросын төмөр зам компанийн захирал Якунин Монголын Ерөнхий сайдад захидал ирүүллээ.

Якунин нь “Современные проблемын геополитики России” сэдвээр Орост эрдмийн зэрэг цол хамгаалсан, өөрийгөө Оросын геоулстөрийг мэддэг нэгэн гэж өөрийгөө үнэлдэг. Энэ хүний бичсэн ном интернетэд байгаа. Тэрбээр Алтанхуягт ирүүлсэн захидалдаа гуйх, дарамтлахын наагуур хэд хэдэн санааг манай эрх баригчдад ойлгуулжээ.

Нэг. Тавантолгой орд дээр Монгол Улсын Засгийн Газар олон улсын тендер зарласан нь РЖД-Оросын Төмөр Зам болон түүнтэй түншлэгч Оросын нүүрсний компаниудын эрх ашигт нийцэхгүй байна гэв.

Хоёр. Монголд 1435-ын царигаар төмөр зам барихыг Орос дэмжихгүй.

Гурав. Тавантолгой-Гашуун Сухайт чиглэлд биш, зүүн чиглэлд төмөр замаа барь гэжээ.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.51.37 PM

 

Screen Shot 2020-05-08 at 10.51.46 PM

Алтанхуягийн Засгийн Газрыг захиалгатайгаар огцруулав

Дээрх захидлын дараа Монгол улс төр хэрхэн өрнөснийг, хэн хэн ямар байр суурьтай байсныг би энд нурших нь илүүц юм. Ямар ч л байсан Ерөнхий сайдаар Сайханбилэг томилогдов.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.51.56 PM

Сайханбилэг ба Мегатөсөл

Монгол Улсын Ерөнхий сайдын үндсэн зорилго нь гацаж орхисон Оюу Толгой, Тавантолгой мега төслүүдийг урагшлуулах явдал байв. Тиймээс ч тэрбээр “Эдийн засаг, эдийн засаг бас дахин эдийн засаг” гэсэн утгатай зорилгоо томьёолоод байсан.

Сайханбилэг Засгийн газраа байгуулах гэж байхдаа намайг дуудаж уулзав. Өмнөх Засгийн газар олон улсын тендер зарлачихсан байдаг. Сонирхсон талууд нь битүүмжилсэн саналаа ирүүлсэн байдаг, уралдаант шалгаруулалтыг дүгнээд, шалгарсан талтай хэлэлцээ хийх ажлыг хариуцаач гэж байсан. Би чадахгүй гэж хэлж үзээд ордноос гарч явж байхдаа дахин дуудагдаж буцаж ороод ажил хариуцсан маань өнөөдөр “хэрэг” болчихлоо. Мегатөсөл түүнтэй холбоотой хувь тавилан гэж бодох авч мегатөсөлгүйгээр томоор хөгжих бололцоо Монголд байхгүй нь мөн бидний тавилан юм.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.52.03 PM

Screen Shot 2020-05-08 at 10.52.11 PM

Тавантолгой төслийн утга учир

Тавантолгой төслийг Мега хэмжээний төсөл болгох баримтлалын гол утга санаа нь нэгэнт том олборлолт хийнэ гэвэл том баяжуулах үйлдвэр барих, улмаар том үйлдвэрлэл явуулах юм бол том тээвэрлэлтийг төмөр замаар хийх, ингэж чадвал зөвхөн Хятадад бус мөн Япон, Солонгос, Энэтхэгийн зах зээлд бүтээгдэхүүүнээ гаргах “Монгол амбици” байлаа.

Мөн төсвөөс хөрөнгө зарж бөөн өр зээлд унах аюулаас зайлсхийх явдал байсан юм. Энэ бүх баримтлалууд нь УИХ-ын 2014 оны 34-р тогтоолд, түүний дагуу Алтанхуягийн Засгийн газрын 268-р тогтоолд хоёргүй утгаар томьёологдсон байлаа.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.08.09 PM

Ажлын хэсэг

Ерөнхий сайд Сайханбилэг ажлын хэсэг, дэд ажлын хэсэг байгуулах захирамж гаргалаа. Ажлын хэсэгт надаас гадна хоёр ч сайд, Засгийн газрын гишүүд, зарим яамдын Төрийн нарийн бичгийн дарга нар оров.

Дэд ажлын хэсэгт бүхий л яам, газруудыг төлөөлөн 14-15 хүн оролцсон. Дэд ажлын хэсэг нь хөрөнгө оруулагчдаас ирүүлсэн битүүмжилсэн саналуудыг ээлж дараатай нээж, үнэлгээ хийж шалгаруулах явдал байв. Тэд ажлаа хийж Ажлын хэсэгт танилцуулснаар Монгол-Хятад-Японы гурвалсан консорциум тодорч хэлэлцээ хийв.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.08.20 PM

Дэд ажлын хэсэг

Жавхланбаатар-аар ахлуулсан дэд ажлын хэсэг хэлэлцээрийн хамаг хүндийг үүрч билээ. Мэдлэг, мэргэжилтэй олон залуус төрд ажиллаж байгааг хараад дотроо ихэд баярлаж байсан. Харамсалтай нь тэдний маань үр дүн цэвэр улс төрийн нөлөөллөөр нурж унасан байдаг.

Мегатөсөл нь мега учраас улс төр дагуулдаг бөгөөд , түүнийгээ даахгүй төсөл унах нь ер нь элбэг байдаг.

Ажлын хэсэг, дэд ажлын хэсэг зөвхөн Засгийн газрын өмнө ажлаа тайлагнах үүрэгтэй байсан бөгөөд Засгийн газраас Тавантолгой гэрээний төслийг УИХ-д өргөн барьснаар ажил нь дуусгавар болсон. Улс төржсөн маргаан Ажлын хэсэг, дэд ажлын хэсэгт огтхон ч хамаагүй юм.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.08.51 PM

Screen Shot 2020-05-08 at 11.09.06 PM

Хоёрдахь оролдлого бүтэлгүйтэв

Тавантолгой төсөлд гадны хөрөнгө оруулалт татах 2014 оны оролдлого бүтэлгүйтэв. Монголчуудын мэдэх, мэдэхгүйн зовлонгоос гадна коксжих нүүрсээр томрох гэсэн “Монгол амбиц” Якунины захидалдаа бичсэнээр “Оросын төмөр зам, түүний түншлэгч нүүрсний компаниудын эрх ашигтай зөрчилд орж” түүнийгээ гүйцэт сайн ойлгож ухаараагүйгээс Монгол-Хятад-Японы консорциумтай хийх гэрээний төсөл бүтэлгүйтэв.

Түүнээс хойш даруй 5 жил өнгөрчээ. Үлдэж хоцорсон нь “Монгол амбиц”. Хөрөнгө оруулагчид Монголоос дайжиж, энэ хооронд Тавантолгойтой энэ тэнцүү өрсөлдөхүйц Оросын Эльга төсөл 321 км газарт төмөр замаа барьж, Хятадад нийлүүлдэг нүүрсээ олон дахин нэмж чаджээ.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.12.13 PM

Гэрчүүд

Намайг Тавантолгой гэрээгээр “хорлон сүйтгэх” гэж яллахаар шүүхийн танхимд дуудаж байгаа гэрчүүдийг би танихгүй, уулзаж байгаагүй хүмүүс. Тэд яахаараа намайг хорлон сүйтгэх гэж байсныг харсан мэт байх юм?

Яагаад УИХ-ын шийдвэр гаргасан З.Энхболд, Засгийн газрын тэргүүн Сайханбилэг нараас гэрчийн мэдүүлэг авсангүй вэ? Яагаад өмнөх болон одоогийн Ерөнхийлөгч Элбэгдорж, Баттулга нар нэг ч мэдүүлэг өгөөгүй вэ?

Яагаад Ажлын хэсэг, дэд ажлын хэсэгт орсон сайд нар, төрийн нарийн бичгийн дарга нар, мэргэжлийн 15 хүн “хорлон сүйтгэхийг” гэрчлэхгүй байна вэ?

Яагаад гэвэл “хэрэг” анхнаасаа зохиомол улс төр. Гэвч хэн хэлмэгдэхийг хүсэх юм. Хамгийн гол нь болж байгаа үйл явдал Монголын эрх ашгийн төлөө биш байгааг би эсэргүүцээд байна.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.12.25 PM

Шинжээчид

Тавантолгой гэрээний төсөл дээр АТГ-ын мөрдөгч хоёр удаа шинжээчдийг томилон дүгнэлт хийлгэсэн байдаг. Эхнийх нь залуу, туршлага багатай хүмүүсээс бүрдсэн байдаг. Хоёр дахь нь арай туршлагатай, ахмад хүмүүсээс бүрдсэн байсан. Гол нь мөрдөгчийн тавьж байгаа асуудлаар хийж байгаа “тооцоолол” аливаа хэрэгт “нотлох баримт” болж чадахгүй гэсэн байгаа. Мегатөсөлд дүн шинжилгээ хийх амаргүй тул миний зүгээс энэ талаар мэргэшсэн хөндлөнгийн шинжээч авахыг хүсэлт болгож байсан. Оюу толгой гэрээний үнэлгээг МУ-ын Засгийн газрын хүсэлтээр ОУВС-н экспертүүд хийж байсныг мөн хэлсэн. Хүсэлтийг ойшоогоогүй.

Уул уурхайн том төслүүд дээр олон улсын JORC буюу Хамтарсан хүдрийн хорооны гэрчилгээ авсан тусгай мэдлэгийн мэргэжилтний тооцоололд хөрөнгө оруулагчид, хувьцаа нийлүүлэгчид илүү итгэдэг. Тийм эрх авсан мэргэжилтэн Монголд цөөхөн бөгөөд ийм гэрчилгээ бүхий “Гложекс” компанийн тооцооллоор Тавантолгой гэрээний төслийн алдагдсан өртөг өнөөгийн Эрдэнэс Тавантолгойтой харьцуулбал 12 тэрбум ам.доллар гэж байгаа.

Яагаад мегатөслийн экспертүүдэд “тусгай мэдлэг” хэрэгтэй вэ? Мегатөслийн санхүүжилт зөвхөн төр, хувийн компанийн эрсдэлд тулгуурлагдахгүй мөн сайтар боловсрогдсон төслийн ТЭЗҮ-д тулгуурладаг тул илүү их шинжлэх ухаанч тооцоолол шаардах бөгөөд тэр нь JORC хэмээх стандартчлал юм.

Мегатөсөл олон улсын стандартаар хийгдсэн тул тэрхүү төслийн талаарх ТЭЗҮ-ийн тооцоолол мөн дээрх стандартаар мэргэжлийн хүмүүсийн хүчээр хийгддэг учиртай юм.

Гэвч байгуулагдаагүй гэрээн дээрх хийж буй тоооцоолол “нотлох баримт” болохгүй гэсэн экспертизийн дүгнэлтийг шүүх анхаарна бизээ.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.12.35 PM

Зарим төөрөгдмөл ойлголтуудыг тайлбарлах нь

Мегатөсөл улс төржилт дагуулдаг нь жам бөгөөд монгол хэл дээр буулгасан зарим олон улсын эрх зүйн томьёололыг мушгин гуйвуулж улс төржүүлж байгаа харагддаг. Тухайлбал,

Нэг. Тавантолгой гэрээнд байгаа гадаад ажиллах хүчинд нэн тааламжтай нөхцөлийг Засгийн газар зөвшөөрнө гэдгийг тэднийг дураар нь тавих гэж байсан гэж мушгидаг. Гэтэл олон улсад “most favoured” гэсэн хуулийн нэр томьёог хэрэглэж хэвшсэн байх бөгөөд Монгол Улсын хөдөлмөрийн хууль  болон бусад хуулиар олгогдсон эрхийг алагчилгүй эдлэнэ гэсэн гэж ойлгоно. Түүнээс илүү гарахгүй гэсэн утгатай байдаг.

Хоёр. Өөр нэг асуудал нь талууд маргавал үүссэн асуудлаа хөндлөнгийн Арбитрын шүүхэд шийдүүлэхээр тохиролцдог. Монгол Улс нэгдэж орсон олон улсын конвенцийг дагаж мөрдөнө, Арбитрын шүүхэд оролцогч байх болно гэдгийг “waive sovereign immune” гэж томьёологддог. Үүнийг Арбитрын шүүхэд дипломат эрхээсээ татгалзлаа, аль эсвэл тусгаар тогтноолоосоо буцлаа гэж улс төржиж эхэлсэн. Энэ мэт олон улсын практикт хэвшсэн ойлголтуудыг мэдэхгүйн зовлонгоор хэлэлцсэн асуудлыг гуйвуулж улс төржүүлсэн байдаг. Иймэрхүү ойлголтуудыг төрийн зарим хариуцлагатай албан тушаалтан нар мэдэхгүй явж байдаг нь харамсалтай.

Гурав. Төрийн өндөр алба хашиж буй А.Гансүх анхан шатны шүүхийн урьдчилсан хэлэлцүүлгийн өдөр Энхсайхан Тавантолгой төслөөр дөрвөн янзын гэрээ бэлдсэн гэж зураг хөрөгтэй нийгмийн сүлжээнд мэдээлэл цацсан байдаг. Энэ нь надад үүсгэсэн “хэрэг” хаанаас захиалгатайг илчилсэн явдал. Үүгээр нийгэмд хардлага, сэрдлэг төрүүлж Засгийн Газрыг хуйвалдан, худал мэдээлэл өгсөн мэт сэтгэгдэл төрүүлэх хортой улс төр явуулсан юм. “Хэрэг” гэх хавтаст нэг л гэрээний төсөл байгаа. Тэр нь Засгийн газраас УИХ-д өргөн барьсан төсөл бөгөөд Монгол Улсын хуулийн хүрээнд боловсрогдсон, Тавантолгойг дэлхийн хэмжээний мегатөсөл болгох гэсэн “Монгол амбиц”. Энэ нь Якунины зааснаар “Оросын нүүрсний компаниудын эрх ашигт харшлах” байсан нь хэний бодлого вэ?!

Screen Shot 2020-05-08 at 11.13.03 PM

Хэн хожсон, хэн алдсан бэ

2008 оноос эхэлсэн Тавантолгой ордод гадаадын хөрөнгө оруулалт татах оролдлогууд 2011, 2014 онд бүтэлгүйтсэн.

Өнөөдөр 2020 он. Бид ордоо сорчлон олборлож машинаар тээвэрлэн, байгаль орчин, хүний амь нас, эрүүл мэндэд хохирол учруулсаар байна.

Анхны УИХ-н шийдвэрээс хойш 12 жил өнгөрчээ. Энэ зуур Оросын Эльга төсөл ажиллагаанд орсон. Монголд хөрөнгө оруулалт хийе гэж саналаа ирүүлж байсан Японы Мицуй, Бразилийн Вале компаниуд Мозамбикт коксын ордод бүтээн байгуулалт хийжээ. Бид цаг хугацаа боломжийг алдсанаар зөвхөн Хятадын зах зээлээс өөрийгөө хараат болгож далайн боомтод хүргэн гуравдагч зах зээлд гарч чадахгүй болжээ.

Тавантолгой тойрсон улс төржилт нь Монголын өрсөлдөгчдөд  хожоотой тусчээ. Мегатөсөл улс төрийн, эдийн засгийн, хуулийн бүр цаашилбал геополитикийн ярвигтай асуудал бөгөөд энэхүү хүндрэл бэрхшээл шүүгчдийн бие даасан, хараат бус шийдвэр гаргахад тус болох болов уу гэж энэ презентацийг шүүхийн өмнө тавьж байна.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.13.13 PM

Болж байгаа үйл явдал Монголын эрх ашиг бишээ!

Тавантолгой ордыг мегатөсөл болгох оролдлого цаашид үргэлжилнэ!

2020.05.03 өдөр, 461-р ангийн хориход бичив.