Олигархид Бичсэн Ил Захидал

Screen Shot 2020-04-22 at 4.57.55 PM

 

“Социализмаас Капитализм руу” нэртэй номыг жаахан яаран байж  бичиж билээ. Яарсан шалтгаан нь номын зохиогчийг АТГ, Прокурор хэрэг зохиож буруутан болгох гэж байгааг мэдэрсэн тул тэдэнтэй уралдсан хэрэг байлаа. Яарснаас бичиж үлдээмээр олон санааг орхидуулжээ. Хожмоо дараачийн дэвтрийг бичих бололцоо олдох байлгүй гэж бодном.

Уг номд орсон нэгээхэн хэсгийг товчилж Уншигч Таны анхааралд хүргэе.

 Олигархийн Төмөр Хууль

Олигархийн Төмөр хууль гэж нэрлэгддэг нэгэн нийгмийн үзэгдэл байдаг. Ер нь аливаа байгууллага өсч торних замдаа зүгээр нэг томорчихдоггүй, цөөн тооны бүлэг этгээдийн мэдэлд хөрөнгө мөнгө төвлөрч бие биенээсээ хамааралтай болж олигархижиж, ёс бус ажиллах нөхцөл бий болдог аж. Энэ үзэгдлийг тайлбарлахын тулд олигархийн Төмөр хууль гэгчийг судлаачид хэрэглэдэг. Өнөөдрийн Монголд болж байгаа олон зүйлсийг энэ өнцгөөр харвал бас ч үгүй олон зүйл ойлгогдоно. Өнгөрсөн 30 жилд биеэ даасан гэх төрийн эрх мэдлүүд тус тусдаа олигархижсан байгаа юм. Зүгээр байхгүй өөр хоорондоо эрх мэдэл, хөрөнгө мөнгө булаацалдан хэмлэлдэнэ. Энэ үзэгдэлд хамгийн түрүүнд өртсөн төрийн нэг чухал институци нь улс төрийн намууд байлаа. Үзэл баримтлал алсарах, итгэл үнэмшил холдох хэмжээгээр улс төрийн намууд олигархиудад эрх мэдлээ худалдаж эхэлсэн байгаа юм.

Нийгэм урагш ахих тусам нийгмийн шинэ төлөв байдал, үзэгдлийг тайлбарлан ойлгох шинэ шинэ ухагдахуун хэрэгтэй болдог. Шинэ зүйлийг хуучин категориор тайлбарлаж болдоггүй. Хэрвээ ингэхийг оролдвол оюуны санааны хоцрогдолд уяагдана гэсэн үг л дээ.

Одоогоос 13 жилийн өмнө Монголын нийгэмд олигархийн тухай шинэхэн ойлголт оруулах гэж эрмэлзсэн боловч энэ гадаад нэр томьёог ойлгох хүмүүс тун бага байв. Тэр байдал дээр нь улс төр хийж Орос маягийн олигархи засаглал мөрөөдсөн нэг том эх оронч мэндэлсэн нь Х.Баттулга байлаа. Тэрбээр өөрөө чамгүй баян хүн л дээ. Гэсэн хэдий ч баян байхад хязгаар байх биш Женко хочит маань баян хүнийг үзэн ядах коммунист сэтгэлгээг ашиглаж ардчилагчдын эсрэг, үйлс нь амжилттай явж байгаа бизнесменүүдийн эсрэг нийгмийг турхирч эхэлсэн юм.  Популистууд улс төрийг хийхдээ ярьж байгаа зүйл нь хагас үнэн, хагас худал зүйл дээр тулгуурладаг бөгөөд хамгийн гол нь олны дургүйцлийг төрүүлж түүнээс улс төрийн хонжоо гаргахыг эрмэлздэг.

“Олигархи Баттулгад илгээх ил захидал”

2007 оны 8 дугаар сарыни 13-ны өдрийн “Өнөөдөр” сонинд миний бие  ийм нэгэн нэртэй ил захидал нийтлүүлж байсан. Хүмүүс интернэтээс хайгаад олж үзэж болно. Захидал нь тэр үед Баттулгын бусдыг дайрч гүтгэж, Монгол төрийн өндөрлөг рүү ёс бусаар, яг олигархи маягаар зүтгэж байгаад олны анхаарал хандуулах гэсэн байжээ.

Тэрхүү захидалд “ Чоно борооноор… Ухаантай нь дуугаа хурааж, эрүүл, согтуу нь мэдэгдэхгүй харааж зүхсэн хүмүүсийн дуу хоолой хүчтэй болсон энэ цаг үед гэнэт нэгэн “ухаантан” бий болсон нь Баттулга Та билээ. Ухаантан гэж цоллох шалтгаан нь УИХ-ын гишүүн, МоАХ-ны дарга Х.Баттулга бичиж байна гэсэн хөмсөг гарчигтайгаар Таны нэрээр үе үе төлбөртэй “том том” өгүүлэл өдөр тутмын зарим сонинд гарах боллоо. 

Олигархиуд төрийг гартаа авахыг санаархаж, нийгмийн бухимдлыг зохиомлоор дэгдээхэд чиглэсэн өгүүлэл бичиж, элдэв хөдөлгөөнийг санхүүжүүлж, тэдэндээ нэр нүүрээ алдахгүйн тулд “онол”-ын үндэслэл мэт ядмаг өгүүллүүд Таны нэрээр гарч байгаад олны анхаарлыг хандуулах цаг болжээ.

Та саяхан “Архи зарах нь алсын хараа биш” гэсэн ээлжит төлбөртэй явуулгаа хийжээ. Ингэхдээ ухаантай юм бичээд байгаа шүү гэдгээ нотлох гэж бичлэгээ алсаас “Forbes сэтгүүл өнгөрсөн долоо хоног дэлхийн хамгийн баян хүнээр Мексикийн иргэнийг тодруулсан тухай хэлээд Монгол Улс маань “14 гэр бүлийн хяналтад орох цаг айсуй хэмээн олон түмнийг айлгажээ.

Ийм явуулгын зорилго нь Баттулга ажаа олигархи биш юм байна, олигархуудтай тэмцэгч “цогтой баатар” нь Халтмаагийн банди Баттулга юм байна гэж хүмүүст итгүүлэх гэсэн хэрэг……  Монгол төрөөр тоглохыг, Монголын төр рүү иймэрхүү этгээд асаж байгааг зүгээр харж болохгүй санагдаад байгаа юм” гэж бичиж байлаа.

Харамсалтай нь үүнээс хойш 10 жилийн дараа Баттулга тавьсан зорилгодоо хүрчээ. Өс зангидах, үргүй зардал гаргах үлгэр жишээнээс өөрөөр юу хийсэн бэ гэж асуух цаг нь ойртож байна.

Баттулга сайн бөх байх, хөдөлмөрч гэдэг нь ч үнэн байх. Гэхдээ төрийн сэнтийд боловсролыг эрхэмлэх хэрэгтэй. Эв эеийг бүрдүүлэх хэрэгтэй. Бөх барилдаж, амжилт гаргахын тулд асар их хүч хөдөлмөр гаргадагтай адил мэдлэг боловсрол хуримтлуулах, ном унших, ганц хүнтэй тулж ялан дийлэх биш, олон хүнтэй нүүр тулж баг бүрдүүлж Монголыг ялуулах гэдэг түүнээс дутахгүй хөдөлмөр шаарддаг ажил юм.

Миний энэ бичсэн номыг хамгийн том олигархийг тойрон хүрээлэгчид нь үзээд матаас маягийн аман танилцуулга хийж таараа.

Тэрбээр шоронд явуулчих юмсан гэсэн хүслээ л хэлнэ биз.

Харин Монгол орон олигархи тогтолцооноосоо ардчилал руу юу, аль эсвэл дарангуйлал руу явах гэж байна уу үгүй юу бүгдээрээ харцгаая.

Х. Баттулгад хандаж бичсэн ил захидал нь түүнийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч болохоос 10 жилийн өмнө 2007 онд бичиж байсан,  үйл явдал нь 13 жилийн өмнө болсон явдал  юм шүү.

Төрийн өндөр албан тушаал хүнийг улам л эвдээд байхаас биш сайжруулахгүй байгааг харж байна. Уул нь хариуцлага ихсэх тутам хувь хүн  чамбайрдаг гэж би ойлгодог. Таны хувьд тийм биш байна. Таны улаан нүүрэн дээр чинь үнэнийг хэлэх хүн одоохондоо цөөхөн ч, далдуур эсэргүүцэгч их байгааг амьдрал дээр түвэггүй олж харж байна. Таны өсөрхөж төрийн машиныг авилгын эсрэг биш, ардчиллын эсрэг хөдөлгөх гэж мугуйдалж байгаа чинь харж байнаа.

Цаг хугацаа ээлжтэй байдаг нь хорвоогийн жам. Хууль ёс, эрх, эрх чөлөөг бид тууштай хамгаалах болно. Үе үеийн төрийн түшээдийг шороотой хутгадаг нь Манж болон Оросоос монголчуудад үлдээсэн колонийн сэтгэлгээний өв шүү.  Ийм үхширмэл сэтгэлгээ тийм ч хурдан алга болохгүй.

Баттулгыг ерөнхийлөгч байхын цагт дэргэд нь далдаганах тойрон хүрээлэгчид их мэт боловч ажлаа өгмөгц тал талаас нь барьж идэх хүмүүс бас хангалттай гарна.  Тэр нэгэн цаг Энхбаярыг баривчлах гэж сүржигнэж байхад дэргэд нь  зогсоод өмгөөлж байсан шигээ, өөрийг чинь хамгаалаад зогсох нь гарцаагүй.

Яагаад гэвэл тэр нь хувь хүмүүсийг гэмт хэргээс хаацайлах гэсэн явдал биш Монголчуудын төрөө хүндлэх, өмнөх удирдагчидаа муулдаг колонийн сэтгэлгээнээс нь салгах, хүний эрх, эрх чөлөө, ардчиллын үнэт зүйлсийг хамгаалж үлдэх үйл явдал болох юм.

 

461-р хорих ангид бэлтгэсэн үг

Би шүүх дээр хэлэх үгээ презентаци хэлбэрт оруулчихаад текстийг нь бичиж амжаагүй байсан юм. Хорих ангид бэлдсэн зүйлээ боловсронгуй болгох арга алга. Би анхлан бэлтгэхдээ “Таван Толгой” төсөл гэсэн нэр өгсөн юм. Одоо бодохнээ “Тавантолгой мега төсөл ба Якунины төлөвлөгөө” гэсэн бол илүү утга тээх юм шиг санагдлаа. Гол нь олон нийтэд зориулж энэ бичвэрийг үйлдэж байгаа юм.

Мегатөсөл

Монгол мегатөсөл гэж хэлд ороод удаагүй байна. Энэ талын ойлголт тааруухан. Олон улсын түвшинд 1 тэрбум ам.долларын өндөр өртөгтэй төслүүдийг мега хэмээнэ. Мега гэдэг нь том гэхээс гадна тунчиг ээдрээтэй нарийн түвэгшилтэй гэсэн ойлголтыг дотроо багтаадаг.

Орчин үед том орд газруудыг эргэлтэд оруулахын тулд усыг яаж шийдэх вэ, гэрэл цахилгааныг нь хаанаас авах  вэ, баяжуулах үйлдвэр хэрхэн босгох вэ, хийсэн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд ямар тээврээр хүргэх вэ гээд түм түмэн асуудал үүсдэг. Тийм учраас зардал нь тэрбум ам.доллар давчихдаг. Иж бүрэн бодож бэлдэх хэрэгтэй болдог тул мега нэр өгөөд байгаа юм.

Төсөл том болоод хүн бүрийн сонирхлыг татдаг учир мега төсөл улс төрчдийн хардлага, сэрдлэгийг дагуулна. Зарим нь бүр улс төр болгож асуудалд хандаснаар эрх мэдлийн тоглоом болж хувирдаг. Тийм учраас мегатөсөл мега учраас улс төрөөс ангид байхын аргагүй.

 

Тавантолгой орд

Энэ орд бол Монголчуудад Тэнгэрээс заяасан том орд. Дэлхийн бусад орд газруудтай харьцуулбал хэрэглэгч зах зээлдээ ойрхон, хямд төсөр аргаар ил уурхай ажиллуулах боломжтой гэдгээрээ давуу юм.

Монгол бол дэлхийн коксжих нүүрсний батлагдсан нийт  нөөцийн 2 хүрэхгүй хувийг эзэмшиж байгаа. Бидний урд АНУ, Хятад, Орос, Мозамбик гээд коксжих нүүрсээр илүү баян, бидэнтэй өрсөлдөх наад зах нь 15 улс байна.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.40.27 PM

Монгол амбици

Монголчууд Тавантолгой ордоо түшиглээд Оюу толгойгоос дутахгүй том мега төсөл хэрэгжүүлэх санаархлыг 2008 оноос тээж байгаа юм. Оюу толгой төсөл ч бидний амбицийг ихэд хөдөлгөсөн биз. 2008 онд УИХ-н шийдвэр гарлаа. Дараа жилүүдэд нь шийдвэрээ боловсронгуй болгож засамжилсаар, 2011 он гэхэд УИХ, ЗГ, ҮАБЗ хэд хэдэн шийдвэр гаргасан байдаг. Хүсэл амбицаа илэрхийлээд байсан болохоос үйл хэрэг болгож чадаагүй.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.45.37 PM

Эхний оролдлого бүтэлгүйтэв

Тавантолгой орд дээр гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах гээд Монгол төр олон улсын тендер зарласан байдаг. 2011 онд тэр үеийн суперциклийн үе тохиож байсан бөгөөд Тавантолгой төслийг Мегатөсөл болгох алтан үе байсан юм. Дэлхийн 15 том компаниас Монголд хөрөнгө оруулах сонирхлоо илэрхийллээ. Түүний дотор Японы Мицуй, Бразилийн Вале гээд том компаниуд байв. Бидний өрсөлдөгч Оросын компани хүртэл санал ирүүлжээ. Нэг хэсэг нь үнэхээр сонирхолтой, нөгөө хэсэг нь тандалт судалгаа хийж монголчуудын чадамжийг сорьж байсан. 15 компаниас 3-г шалгаруулж хэлэлцээ хийв. Хэлэлцээ бүгд бүтэлгүйтэв. Шалтгаан нь хувь хэмжээгээ тохиролцож чадаагүй, хамгийн гол нь том олборлолт, үйлдвэрлэл явуулахад бүтээгдэхүүнийг нь тээвэрлэх , төмөр замыг барих хөрөнгө оруулагч гарч ирсэнгүй.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.46.49 PM

Screen Shot 2020-05-08 at 10.50.25 PM

 

Удаахь оролдлого

2011 оны бүтэлгүйтлээс хойш Монгол төр коксжих нүүрсний зах зээл дээр томрох амбицаа 3 жил хаяж завсарлав. 2014 онд УИХ 34-р тогтоол гаргаж улмаар Алтанхуягийн Засгийн газар 268-р тогтоол гаргаж Тавантолгой ордод төсвөөс хөрөнгө мөнгө гаргахгүйгээр хөрөнгө оруулах олон улсын тендер зарлах нь тэр.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.51.03 PMScreen Shot 2020-05-08 at 10.51.14 PM

Screen Shot 2020-05-08 at 10.51.23 PM

 

Якунины захидал

Монголчууд Тавантолгой ордод хөрөнгө оруулалт татахаар дахин олон улсын тендер зарласныг мэдсэн Оросын төмөр зам компанийн захирал Якунин Монголын Ерөнхий сайдад захидал ирүүллээ.

Якунин нь “Современные проблемын геополитики России” сэдвээр Орост эрдмийн зэрэг цол хамгаалсан, өөрийгөө Оросын геоулстөрийг мэддэг нэгэн гэж өөрийгөө үнэлдэг. Энэ хүний бичсэн ном интернетэд байгаа. Тэрбээр Алтанхуягт ирүүлсэн захидалдаа гуйх, дарамтлахын наагуур хэд хэдэн санааг манай эрх баригчдад ойлгуулжээ.

Нэг. Тавантолгой орд дээр Монгол Улсын Засгийн Газар олон улсын тендер зарласан нь РЖД-Оросын Төмөр Зам болон түүнтэй түншлэгч Оросын нүүрсний компаниудын эрх ашигт нийцэхгүй байна гэв.

Хоёр. Монголд 1435-ын царигаар төмөр зам барихыг Орос дэмжихгүй.

Гурав. Тавантолгой-Гашуун Сухайт чиглэлд биш, зүүн чиглэлд төмөр замаа барь гэжээ.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.51.37 PM

 

Screen Shot 2020-05-08 at 10.51.46 PM

Алтанхуягийн Засгийн Газрыг захиалгатайгаар огцруулав

Дээрх захидлын дараа Монгол улс төр хэрхэн өрнөснийг, хэн хэн ямар байр суурьтай байсныг би энд нурших нь илүүц юм. Ямар ч л байсан Ерөнхий сайдаар Сайханбилэг томилогдов.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.51.56 PM

Сайханбилэг ба Мегатөсөл

Монгол Улсын Ерөнхий сайдын үндсэн зорилго нь гацаж орхисон Оюу Толгой, Тавантолгой мега төслүүдийг урагшлуулах явдал байв. Тиймээс ч тэрбээр “Эдийн засаг, эдийн засаг бас дахин эдийн засаг” гэсэн утгатай зорилгоо томьёолоод байсан.

Сайханбилэг Засгийн газраа байгуулах гэж байхдаа намайг дуудаж уулзав. Өмнөх Засгийн газар олон улсын тендер зарлачихсан байдаг. Сонирхсон талууд нь битүүмжилсэн саналаа ирүүлсэн байдаг, уралдаант шалгаруулалтыг дүгнээд, шалгарсан талтай хэлэлцээ хийх ажлыг хариуцаач гэж байсан. Би чадахгүй гэж хэлж үзээд ордноос гарч явж байхдаа дахин дуудагдаж буцаж ороод ажил хариуцсан маань өнөөдөр “хэрэг” болчихлоо. Мегатөсөл түүнтэй холбоотой хувь тавилан гэж бодох авч мегатөсөлгүйгээр томоор хөгжих бололцоо Монголд байхгүй нь мөн бидний тавилан юм.

Screen Shot 2020-05-08 at 10.52.03 PM

Screen Shot 2020-05-08 at 10.52.11 PM

Тавантолгой төслийн утга учир

Тавантолгой төслийг Мега хэмжээний төсөл болгох баримтлалын гол утга санаа нь нэгэнт том олборлолт хийнэ гэвэл том баяжуулах үйлдвэр барих, улмаар том үйлдвэрлэл явуулах юм бол том тээвэрлэлтийг төмөр замаар хийх, ингэж чадвал зөвхөн Хятадад бус мөн Япон, Солонгос, Энэтхэгийн зах зээлд бүтээгдэхүүүнээ гаргах “Монгол амбици” байлаа.

Мөн төсвөөс хөрөнгө зарж бөөн өр зээлд унах аюулаас зайлсхийх явдал байсан юм. Энэ бүх баримтлалууд нь УИХ-ын 2014 оны 34-р тогтоолд, түүний дагуу Алтанхуягийн Засгийн газрын 268-р тогтоолд хоёргүй утгаар томьёологдсон байлаа.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.08.09 PM

Ажлын хэсэг

Ерөнхий сайд Сайханбилэг ажлын хэсэг, дэд ажлын хэсэг байгуулах захирамж гаргалаа. Ажлын хэсэгт надаас гадна хоёр ч сайд, Засгийн газрын гишүүд, зарим яамдын Төрийн нарийн бичгийн дарга нар оров.

Дэд ажлын хэсэгт бүхий л яам, газруудыг төлөөлөн 14-15 хүн оролцсон. Дэд ажлын хэсэг нь хөрөнгө оруулагчдаас ирүүлсэн битүүмжилсэн саналуудыг ээлж дараатай нээж, үнэлгээ хийж шалгаруулах явдал байв. Тэд ажлаа хийж Ажлын хэсэгт танилцуулснаар Монгол-Хятад-Японы гурвалсан консорциум тодорч хэлэлцээ хийв.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.08.20 PM

Дэд ажлын хэсэг

Жавхланбаатар-аар ахлуулсан дэд ажлын хэсэг хэлэлцээрийн хамаг хүндийг үүрч билээ. Мэдлэг, мэргэжилтэй олон залуус төрд ажиллаж байгааг хараад дотроо ихэд баярлаж байсан. Харамсалтай нь тэдний маань үр дүн цэвэр улс төрийн нөлөөллөөр нурж унасан байдаг.

Мегатөсөл нь мега учраас улс төр дагуулдаг бөгөөд , түүнийгээ даахгүй төсөл унах нь ер нь элбэг байдаг.

Ажлын хэсэг, дэд ажлын хэсэг зөвхөн Засгийн газрын өмнө ажлаа тайлагнах үүрэгтэй байсан бөгөөд Засгийн газраас Тавантолгой гэрээний төслийг УИХ-д өргөн барьснаар ажил нь дуусгавар болсон. Улс төржсөн маргаан Ажлын хэсэг, дэд ажлын хэсэгт огтхон ч хамаагүй юм.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.08.51 PM

Screen Shot 2020-05-08 at 11.09.06 PM

Хоёрдахь оролдлого бүтэлгүйтэв

Тавантолгой төсөлд гадны хөрөнгө оруулалт татах 2014 оны оролдлого бүтэлгүйтэв. Монголчуудын мэдэх, мэдэхгүйн зовлонгоос гадна коксжих нүүрсээр томрох гэсэн “Монгол амбиц” Якунины захидалдаа бичсэнээр “Оросын төмөр зам, түүний түншлэгч нүүрсний компаниудын эрх ашигтай зөрчилд орж” түүнийгээ гүйцэт сайн ойлгож ухаараагүйгээс Монгол-Хятад-Японы консорциумтай хийх гэрээний төсөл бүтэлгүйтэв.

Түүнээс хойш даруй 5 жил өнгөрчээ. Үлдэж хоцорсон нь “Монгол амбиц”. Хөрөнгө оруулагчид Монголоос дайжиж, энэ хооронд Тавантолгойтой энэ тэнцүү өрсөлдөхүйц Оросын Эльга төсөл 321 км газарт төмөр замаа барьж, Хятадад нийлүүлдэг нүүрсээ олон дахин нэмж чаджээ.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.12.13 PM

Гэрчүүд

Намайг Тавантолгой гэрээгээр “хорлон сүйтгэх” гэж яллахаар шүүхийн танхимд дуудаж байгаа гэрчүүдийг би танихгүй, уулзаж байгаагүй хүмүүс. Тэд яахаараа намайг хорлон сүйтгэх гэж байсныг харсан мэт байх юм?

Яагаад УИХ-ын шийдвэр гаргасан З.Энхболд, Засгийн газрын тэргүүн Сайханбилэг нараас гэрчийн мэдүүлэг авсангүй вэ? Яагаад өмнөх болон одоогийн Ерөнхийлөгч Элбэгдорж, Баттулга нар нэг ч мэдүүлэг өгөөгүй вэ?

Яагаад Ажлын хэсэг, дэд ажлын хэсэгт орсон сайд нар, төрийн нарийн бичгийн дарга нар, мэргэжлийн 15 хүн “хорлон сүйтгэхийг” гэрчлэхгүй байна вэ?

Яагаад гэвэл “хэрэг” анхнаасаа зохиомол улс төр. Гэвч хэн хэлмэгдэхийг хүсэх юм. Хамгийн гол нь болж байгаа үйл явдал Монголын эрх ашгийн төлөө биш байгааг би эсэргүүцээд байна.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.12.25 PM

Шинжээчид

Тавантолгой гэрээний төсөл дээр АТГ-ын мөрдөгч хоёр удаа шинжээчдийг томилон дүгнэлт хийлгэсэн байдаг. Эхнийх нь залуу, туршлага багатай хүмүүсээс бүрдсэн байдаг. Хоёр дахь нь арай туршлагатай, ахмад хүмүүсээс бүрдсэн байсан. Гол нь мөрдөгчийн тавьж байгаа асуудлаар хийж байгаа “тооцоолол” аливаа хэрэгт “нотлох баримт” болж чадахгүй гэсэн байгаа. Мегатөсөлд дүн шинжилгээ хийх амаргүй тул миний зүгээс энэ талаар мэргэшсэн хөндлөнгийн шинжээч авахыг хүсэлт болгож байсан. Оюу толгой гэрээний үнэлгээг МУ-ын Засгийн газрын хүсэлтээр ОУВС-н экспертүүд хийж байсныг мөн хэлсэн. Хүсэлтийг ойшоогоогүй.

Уул уурхайн том төслүүд дээр олон улсын JORC буюу Хамтарсан хүдрийн хорооны гэрчилгээ авсан тусгай мэдлэгийн мэргэжилтний тооцоололд хөрөнгө оруулагчид, хувьцаа нийлүүлэгчид илүү итгэдэг. Тийм эрх авсан мэргэжилтэн Монголд цөөхөн бөгөөд ийм гэрчилгээ бүхий “Гложекс” компанийн тооцооллоор Тавантолгой гэрээний төслийн алдагдсан өртөг өнөөгийн Эрдэнэс Тавантолгойтой харьцуулбал 12 тэрбум ам.доллар гэж байгаа.

Яагаад мегатөслийн экспертүүдэд “тусгай мэдлэг” хэрэгтэй вэ? Мегатөслийн санхүүжилт зөвхөн төр, хувийн компанийн эрсдэлд тулгуурлагдахгүй мөн сайтар боловсрогдсон төслийн ТЭЗҮ-д тулгуурладаг тул илүү их шинжлэх ухаанч тооцоолол шаардах бөгөөд тэр нь JORC хэмээх стандартчлал юм.

Мегатөсөл олон улсын стандартаар хийгдсэн тул тэрхүү төслийн талаарх ТЭЗҮ-ийн тооцоолол мөн дээрх стандартаар мэргэжлийн хүмүүсийн хүчээр хийгддэг учиртай юм.

Гэвч байгуулагдаагүй гэрээн дээрх хийж буй тоооцоолол “нотлох баримт” болохгүй гэсэн экспертизийн дүгнэлтийг шүүх анхаарна бизээ.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.12.35 PM

Зарим төөрөгдмөл ойлголтуудыг тайлбарлах нь

Мегатөсөл улс төржилт дагуулдаг нь жам бөгөөд монгол хэл дээр буулгасан зарим олон улсын эрх зүйн томьёололыг мушгин гуйвуулж улс төржүүлж байгаа харагддаг. Тухайлбал,

Нэг. Тавантолгой гэрээнд байгаа гадаад ажиллах хүчинд нэн тааламжтай нөхцөлийг Засгийн газар зөвшөөрнө гэдгийг тэднийг дураар нь тавих гэж байсан гэж мушгидаг. Гэтэл олон улсад “most favoured” гэсэн хуулийн нэр томьёог хэрэглэж хэвшсэн байх бөгөөд Монгол Улсын хөдөлмөрийн хууль  болон бусад хуулиар олгогдсон эрхийг алагчилгүй эдлэнэ гэсэн гэж ойлгоно. Түүнээс илүү гарахгүй гэсэн утгатай байдаг.

Хоёр. Өөр нэг асуудал нь талууд маргавал үүссэн асуудлаа хөндлөнгийн Арбитрын шүүхэд шийдүүлэхээр тохиролцдог. Монгол Улс нэгдэж орсон олон улсын конвенцийг дагаж мөрдөнө, Арбитрын шүүхэд оролцогч байх болно гэдгийг “waive sovereign immune” гэж томьёологддог. Үүнийг Арбитрын шүүхэд дипломат эрхээсээ татгалзлаа, аль эсвэл тусгаар тогтноолоосоо буцлаа гэж улс төржиж эхэлсэн. Энэ мэт олон улсын практикт хэвшсэн ойлголтуудыг мэдэхгүйн зовлонгоор хэлэлцсэн асуудлыг гуйвуулж улс төржүүлсэн байдаг. Иймэрхүү ойлголтуудыг төрийн зарим хариуцлагатай албан тушаалтан нар мэдэхгүй явж байдаг нь харамсалтай.

Гурав. Төрийн өндөр алба хашиж буй А.Гансүх анхан шатны шүүхийн урьдчилсан хэлэлцүүлгийн өдөр Энхсайхан Тавантолгой төслөөр дөрвөн янзын гэрээ бэлдсэн гэж зураг хөрөгтэй нийгмийн сүлжээнд мэдээлэл цацсан байдаг. Энэ нь надад үүсгэсэн “хэрэг” хаанаас захиалгатайг илчилсэн явдал. Үүгээр нийгэмд хардлага, сэрдлэг төрүүлж Засгийн Газрыг хуйвалдан, худал мэдээлэл өгсөн мэт сэтгэгдэл төрүүлэх хортой улс төр явуулсан юм. “Хэрэг” гэх хавтаст нэг л гэрээний төсөл байгаа. Тэр нь Засгийн газраас УИХ-д өргөн барьсан төсөл бөгөөд Монгол Улсын хуулийн хүрээнд боловсрогдсон, Тавантолгойг дэлхийн хэмжээний мегатөсөл болгох гэсэн “Монгол амбиц”. Энэ нь Якунины зааснаар “Оросын нүүрсний компаниудын эрх ашигт харшлах” байсан нь хэний бодлого вэ?!

Screen Shot 2020-05-08 at 11.13.03 PM

Хэн хожсон, хэн алдсан бэ

2008 оноос эхэлсэн Тавантолгой ордод гадаадын хөрөнгө оруулалт татах оролдлогууд 2011, 2014 онд бүтэлгүйтсэн.

Өнөөдөр 2020 он. Бид ордоо сорчлон олборлож машинаар тээвэрлэн, байгаль орчин, хүний амь нас, эрүүл мэндэд хохирол учруулсаар байна.

Анхны УИХ-н шийдвэрээс хойш 12 жил өнгөрчээ. Энэ зуур Оросын Эльга төсөл ажиллагаанд орсон. Монголд хөрөнгө оруулалт хийе гэж саналаа ирүүлж байсан Японы Мицуй, Бразилийн Вале компаниуд Мозамбикт коксын ордод бүтээн байгуулалт хийжээ. Бид цаг хугацаа боломжийг алдсанаар зөвхөн Хятадын зах зээлээс өөрийгөө хараат болгож далайн боомтод хүргэн гуравдагч зах зээлд гарч чадахгүй болжээ.

Тавантолгой тойрсон улс төржилт нь Монголын өрсөлдөгчдөд  хожоотой тусчээ. Мегатөсөл улс төрийн, эдийн засгийн, хуулийн бүр цаашилбал геополитикийн ярвигтай асуудал бөгөөд энэхүү хүндрэл бэрхшээл шүүгчдийн бие даасан, хараат бус шийдвэр гаргахад тус болох болов уу гэж энэ презентацийг шүүхийн өмнө тавьж байна.

Screen Shot 2020-05-08 at 11.13.13 PM

Болж байгаа үйл явдал Монголын эрх ашиг бишээ!

Тавантолгой ордыг мегатөсөл болгох оролдлого цаашид үргэлжилнэ!

2020.05.03 өдөр, 461-р ангийн хориход бичив.

 

Цар тахлын үед буруу үзлүүд сэрж магадгүй, гэхдээ популизм, фашизмд орон зай байхгүй – Өдрийн Сонин

Авч хэрэгжүүлэх гэж буй арга хэмжээгээ хоёр цонхоор харах учиртай.

    • Нэгдүгээрт, авч буй арга хэмжээнүүд цөмөөрөө хууль ёсных байна уу гэдэгт анхаарахХууль ёсны байж гэмээ нь гаргасан шийдвэрт нь хүн бүр итгэнэ. Хүн бүр тэр шийдвэрийн төлөө зүтгэнэ
    • Хоёрдугаарт,  Засгийн газрын шийдвэр хэдэн хүний амьдралыг сайжруулж, хэчнээн аж ахуйг хамгаалж байна вэ гэдэг шалгуураар харах шаардлагатай.

Screen Shot 2020-03-31 at 7.13.30 PM

Сэтгүүлч Ц.Баасансүрэнтэй хийсэн Ярилцлага

-Коронавирусийн цар тахлын дараа дэлхий яаж өөрчлөгдөх вэ гэсэн яриа хөөрөө, таамаг дүгнэлт ид хөвөрч байна. Энэ тал дээр та ямар байр суурьтай байгаа вэ?

-Коронавирусийн дараа дэлхий өөрчлөгдөнө гэж яриад байгаа. Гэхдээ ертөнц бүтнээрээ эргэчихнэ гэж байхгүй. Гиперглобалчлал гэж ярьдаг даа. Биесээсээ хэт хамааралтай эдийн засгуудыг байгуулахаас зайлсхийх хандлагыг ингэж тодотгодог. Тийм хандлага гарч магадгүй. Арьсны үзэл, үндсэрхэг үзэл гарч болно. Улс орнууд хил хязгаараа хаагаад протекционизмийн дүр зураг анзаарагдаж мэднэ. Гэхдээ глобалчлал бодит процесс учраас дэлхий бие биетэйгээ худалдаа наймаа хийхгүйгээр аж төрж чадахгүй ертөнц хэвээр үлдэнэ.

-Популизм гэх мэт хэт туйлширсан хандлагууд идэвхижих эрсдэл бий юу?

-Энэ цаг үед чоно борооноор гэгчээр буруу үзлүүд сэрж магадгүй. Барууныхан хүртэл дайны өмнөх байдал гэж хэлээд байгаа нь бас шалтгаантай. 1929-1933 онд дэлхийн эдийн засаг хямарч, депресс болсон юм.

Тэр үед гол хөрөнгө оруулагчид байсан америкууд Европ, Германаас хөрөнгө оруулалтаа татсан түүхтэй. Хөрөнгө оруулалтаа татангуут Европ, Германы байдал муудаж таарна. Эдийн засаг муудсан тэр орчинд популизм хүчтэй босч ирсэн юм, дайны өмнө. Зүгээр нэг популизм төдийгөөр өнгөрөөгүй. Дараа нь фашизм болж хувираад дэлхийн дайн дэгдсэн. Дэлхийн дайны тэр гашуун туршлага эдийн засгийн хувьд хэрхэн өрнөсөн процессийг барууныхан ойлгож байгаа. Тийм учраас бүгд хаалгаа хаагаад суухгүй. Эдийн засгаа идэвхжүүлэх чиглэлд асар их мөнгө цутгах хөтөлбөр хэрэгжүүлээд эхэлсэн. Товчхондоо популизм, фашизмд орон зай байхгүй.

-Ерөнхийлөгч саявтар сонгуулийг хойшлуулах, удирдлагыг нэг гарт төвлөрүүлэх гэсэн агуулгатай уриалга гаргалаа. Засаглалд нөлөөлөх оролдлого, хэцүү цагт гаардаг популизмын илрэл гэх мэтээр шүүмжилж байна. Таны хувьд ямар байр суурьтай яваа бол?

-Ерөнхийлөгчийн уриалгыг сайн талаас нь харвал пандемик гэж айхавтар юм болж байна шүү гэж анхаарууллаа. Муу талаас нь харвал эрүүл мэнд, эдийн засгийн асуудал дээр дахиад улс төрийн асуудал нэмж толгой эргүүлээд байх хэрэггүй л дээ. Засаглал өөрчлөх, эрх мэдэл төвлөрүүлэх гэдэг дээр эрт дүгнэлт хийх хэцүү. Гэхдээ энэ бүх асуудлыг ардчилсан тогтолцоо л шийдэж чадна.

-Коронавирусийн эдийн засагт нөлөөлөх нөлөөлөл рүү оръё. Дайны байдал, эдийн засгийн хямрал гээд янз бүрээр л тодотгож байна…?

-Коронавирус дэлхийн хувьд эдийн засгийн бодит хямрал болж хувирна гэдэг дээр ихэнх эдийн засагч санал нийлчихлээ. Дайны байдал гэж тодотгоод яваа нь ч учиртай. Үзүүлж буй нөлөөллийн хувьд эрэлт болон нийлүүлэлт аль аль талдаа сөргөөр нөлөөлж байгаа. Байгалийн гамшиг шиг тодорхой орон нутаг, улс, бүсэд биш дэлхий нийтийг хамарлаа л даа. Байгалийн гамшиг тохиосон улсад тал бүрээс нь очиж туслаад асуудлыг шийдчихдэг. Гэтэл энэ тахлаас үүдсэн хямрал бүх улсыг хамарч байгаа учраас маш их хүндрэл үүсч байна. Үргэлжлэх хугацааны хувьд 18 сараас дээш гэсэн ойлголттойгоор бэлтгэл ажлуудаа хийж байна, улс орнууд.

-Коронавирусийн тархалт эхэлснээс хойш жил хагасын хугацаанд хямрал үргэлжилнэ гэсэн үг үү, эсвэл өнөөдрөөс тоолох ёстой хугацаа юу?

-Өнөөдрөөс гээд ойлгочих хэрэгтэй. Хятад эхнийхээ давлагааг даваад дуусч байна. Гэтэл одоо коронавирусийг буцаагаад импортлоод эхэллээ. Импортлохгүйн тулд хүний урсгалаа хааж байна. Хүний урсгал тасарчихаар эдийн засаг царцахаас аргагүй. Хүний урсгалаа хаагаад хэдий хүртэл тэсэх вэ гэдэг нь өөрөө том асуудал. Вирустэй дайтах дайн эхэлчихлээ. Дайны цагт бүгд хариу довтолж давшдаг. Дайн учраас дандаа ялах боломжгүй. Хямрал таван үе шаттай. Эхэлдэг, хариу арга хэмжээ авдаг, үер мэт хүчинд автдаг, фронт жигдэрдэг, эцэст нь эдийн засаг өсч эхэлдэг. Хямралын үеэр шийдвэр гаргагчдын төсөөлөөгүй ч байж болох үер шиг хүчтэй хүндрэл бэрхшээл орж ирдэг. Бүр үер гэсэн нэршил хүртэл бий. Жишээ нь, халдвар нийт олны дунд тараад эхэлбэл эрүүл мэндийн хүчин мөхөсдөнө. Эдийн засгийн чадал ч хэцүүднэ. Ийм хэцүү бүхний өөдөөс асар их хохиролтойгоор фронт болж жигдэрдэг. Эрх баригч, ард түмэн нэг бодлого дээр нэгдэж тэмцэх шаардлагатайгаа ойлгодог. Үүний дараа тэмцэлдэж байж хямралыг давдаг жамтай. Товчхондоо хямрал явдаг шат дарааллыг ойлгох хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, долоон арга хэмжээнд санаа амарч болохгүй.

-Та бид хоёрын яриа Засгийн газрын гаргасан шийдэл, арга хэмжээ рүү орчихлоо. Ерөнхий сайдын мэдэгдэлд дурдсан ажлууд цагаа мэдэрсэн шийдлүүд мөн үү?

-Манай Засгийн газар, холбогдох хүмүүс арга хэмжээ авч байна. Авч буй арга хэмжээнүүдийг нь сайшаан магтмаар байна. Тус бүрдээ чаддаг зүйлсээ хийх нь вирустэй хийж буй чухал тэмцэл. Гэхдээ хийж буй бүр арга хэмжээгээ хоёр цонхоор харах учиртай. Нэгдүгээрт, авч буй арга хэмжээнүүд цөмөөрөө хууль ёсных байна уу гэдэгт анхаарах ёстой. Жишээ нь, Ерөнхий сайд саявтар олон сайхан арга хэмжээ авна гэж мэдэгдлээ. Заримыг нь Засгийн газар дангаараа биш УИХ-тай хамтран шийдэхээр харагдаж байна лээ. Тэгэхээр Ерөнхий сайд ярьж байгаа асуудлуудаа УИХ руу бариад орох байх. Хууль ёсны байж гэмээ нь гаргасан шийдвэрт нь хүн бүр итгэнэ. Хүн бүр тэр шийдвэрийн төлөө зүтгэнэ. Түүнээс биш хэн нэг даргын мэдэгдлээс итгэл үүсэхгүй. Тэр утгаараа эдийн засагт авах арга хэмжээ хүн бүрийн итгэлийг хүлээж байж ажил цааш өрнөнө. Хоёр дахь цонх нь бас их чухал. Засгийн шийдвэр хэдэн хүний амьдралыг сайжруулж, хэчнээн хүний аж ахуйг хамгаалж байна вэ гэдэг шалгуураар харах шаардлага бий.

-Засгийн дэмжлэг бага хүрээг хамрах нь гэсэн шүүмжлэл бас дуулдаад байна?

-Хэрвээ таны асуусанчлан хамрах хүрээ хумигдмал харагдсан бол цаашид өчнөөн арга хэмжээ авах шаардлага Засгийн газрын өмнө байгаа гэсэн үг. Жишээ нь, 300 тэрбумыг ноолуурын бизнест хийнэ гээд ярьж байна. Хэвийн нөхцөлд бол ноолуурын хойноос хөөцөлдөх худалдан авагчид дэлхийд өчнөөн бий байх. Гэтэл өнөөдөр бүгд хэмнэлтийн горимд орчихсон, эрэлт бий юу гэдгээ тооцох хэрэгтэй. Дэлхийн эдийн засаг хямарна гэж байхад үнэтэй ноолуурт мөнгөө зараад явах хүний тоо хэд байх бол? Ноолуурын бизнесээ бодсон уу, эсвэл ноолуур гаргадаг малчдаа дэмжиж байгаа юу, хүндээ яг яаж хүрэх вэ гэх мэт тов тодорхой шалгуурууд байхгүй бол шийдвэрийн агуулга буруугаар эргэх эрсдэлтэй.

-Төсөв тодотгохгүй гэдэг дээр та ямар байр суурьтай байна вэ?

-Дэлхийн эдийн засаг хямарч байхад шаардлагагүй хөрөнгө оруулалтаас аль болох татгалзах шаардлага бий. Тэгэхийн тулд төсвийн тодотгол хэрэгтэй.

-Дэлхийн улс орнууд ямар арга хэмжээ авч байна вэ, жишээ нь төсөв дээр ямар бодлого барьж байгаа бол?

-Улс орнууд янз бүрийн арга хэмжээ авч эхэлсэн. Өвчинд яаж, ямар байдлаар нэрвэгдэж буйгаасаа хамаараад арга хэмжээнүүдийнх нь түвшин янз бүр байна. Гэхдээ нэг зүйл тов тодорхой байгаа. Нэгэнт дайны байдал үүссэн учраас бүх улс төсөвтөө тодотгол хийж, хэрэггүй хөрөнгө оруулалтуудаа чадах хэрээрээ багасгаж, өвчинтэйгөө тэмцэх ажилд асар их мөнгө зарцуулж яваа. Дээр нь эдийн засгаа дэмжих чиглэлд эрэлт, нийлүүлэлт хоёулантай нь ажиллаж байгаа. Дэлхийн зураг ийм байна. Бид ч гэсэн дэлхийтэй хөл нийлүүлэх хэрэгтэй.

-Дэлхийн улс орнуудыг анзаарах нь ээ гаргасан шийдвэрүүдээ тухай бүрд нь нийцүүлэн өөрчилж, шинэ шийдлүүд гаргаж хурдтай ажиллаж байгаа харагдах юм. Бид ч тэгж ажиллах шаардлагатай юу, эсвэл жижиг эдийн засаг учраас өөр арга тактик хэрэглэх ёстой юу?

-Хурд маш чухал. Эдийн засагчдын зүгээс “Цаг битгий алдаач” гэж шаардаад байсны гол зорилго нь тэндээ байгаа юм. Манай Засгийн газраас гаргасан шийдлүүдийн хувьд нэг зүйл нэмж хэлмээр байна. Би команд өгсөн, тиймээс биелэх ёстой гэж авторитар дэглэмээр хандвал алдаа болно. Учир нь ардчилсан, хууль ёсны механизм бол нийтээрээ фронт болж, итгэлээ нэгтгэж тэмцэлдэх юм. Дайн гэдэг бол ухардаг, давшдаг, алдаагаа засдаг процесс болохоос биш зургаа, долоон юм хэлчихээд санаа амарч, бие биедээ баяр хүргэдэг эд биш.

-Вирусийг анх хэн дэгдээсэн бэ гэдэг дээр АНУ, Хятадын удирдлага зөрчилдсөн үгс унагаад яваа анзаарагдах юм. Эхлэл үүсгэл нь хаанаас бол гэдэг асуултад эцсийн хариу гэж бий юү?

-Үл үзэгдэх вирустэй дэлхийн дайн болж байна. Хуучин сэтгэгдлээрээ буруутныг бие биенээсээ хайх нь гарцаагүй. Хэзээ нэгэн цагт вирусийг ялсан ялалтын түүх бичигдэнэ. Товчхондоо түүхийг ялсан улс нь бичнэ. Тэгэхээр вирусийн түүх яаж бичигдэх нь хэн ялахаас хамаарна. Нэг зүйл нэмээд хэлэхэд өнөөдөр дэлхий даяар вирустэй хийж буй тэмцлийг харахаар тодорхой хэдэн улс маш амжилттай байлдаж байна. Өмнөд Солонгос, Сингапур, Хонконг, Тайвань, Япон амжилттай байлдаж байгаа. Эд бүгд ардчилсан улсууд. Итали хүнд байдалд орсон нь үнэн. Европын холбоо бүх хүчээ тийшээ дайчилж эхэлсэн. Италид яагаад халдвар газар авав гэдэг ч цаанаа шалтгаантай. Аль ч улсын хувьд халдвар авагчид нь залуус байна. Нэгдүгээрт, залуус нийгмийн харилцаанд идэвхтэй ордог онцлогтой. Хоёрдугаарт, эдийн засгийн хямралд хамгийн түрүүнд цохиулдаг. Залууст ажил хайгаад гүйхээс аргагүй нөхцөл үүссэн гэсэн үг. Залуус халдвар авч аав, ээждээ очиж халдаагаад байна л даа. Италичууд манайхан шиг гэр бүлсэг хүмүүс. Аав, ээжтэйгээ маш ойр харилцаатай. Ийм учраас хөгшчүүл нь хүүхдүүдээсээ халдвар авч олноороо амь эрсдээд байгаа юм.

-Италиас гадна Америк бас хэцүүдэж байна шүү дээ…?

-Популист Ерөнхийлөгчтэйгөө цаг алдсан байж магадгүй. Гэхдээ би америкчуудыг энэ өвчнийг цаг алдахгүй ялна гэдэгт эргэлзэхгүй байна.

-Хөл хорио хэдий хүртэл үргэлжлэх нь тодорхойгүй байна. Олон бизнес хаалгаа барьж байгаа. Байдлыг улам муутгахгүйн тулд ямар тактик баривал тахлын үеийн эдийн засгийг хохирол багатай давах бол?

– Хөл хорио тогтоож байгаа нь халдвар тархаахгүй гэдэг талаасаа сайн. Нөгөө талаас нь харвал эдийн засгийг царцааж байгаагаараа муу нөлөөтэй. Ийм зөрчилтэй, хүнд үед гадныхан өнөөдрийн хүрсэн түвшнээ эвдэж нураачихгүй, муутгачихгүйхэн шиг яаж хөргөгчинд хийгээд хадгалах вэ гэдэг бодлого хэрэгжүүлж байна. Эдийн засаг бол амьд организм. Тэр амьд организм өнөөхөндөө царцчихсан байгаа. Царцсан хэвээрээ удвал компаниуд нь сөхөрч таарна. Сөхөрсөн компаниуд нь зомби компани болж хувираад эргэж сэхэхээргүй унадаг. Тэгүүлэхгүйн тулд сайн цаг иртэл хадгалах бодлого явуулж байна л даа. Түүнийг би хөргөгчинд хийх гэж тодотгосон юм. Ажилчдыг нь тарааж бутраахгүйн тулд цалин орлогыг нь хамгаалахаас эхлээд тодорхой арга хэмжээнүүдийг хэрэгжүүлэхээс аргагүй.

-Ерөнхий сайдын эдийн засгаа дэмжих шийдлүүдэд таван их наяд төгрөг ойрын хугацаанд шаардагдах нь гэж ойлгосон. Төсвийн орлого хэцүүхэн байгаа. Мөнгө хаанаас босгох юм бол гэсэн асуултыг эдийн засагчид тавиад эхэлчихлээ…?

-Өөрсдөд нь тооцоо, төлөвлөгөө бий байх.

-Хямд өртөгтэй зээл олдох боломж бидэнд бий юү?

-Тийм хялбар зээл амар олдохгүй. Хямд зардалтай бэлэн зээл өгөх улс орон байхгүй. Гэхдээ коронавирустэй тэмцэхийн тулд улс орон тус бүрдээ хар чадлаараа зүтгээд асуудлыг шийдэх боломжгүй хүнд байдалд дэлхий нийтээрээ орчихсон. Хүчирхэг гүрнүүд ч улсынхаа асуудлыг дангаараа шийдэж хүчрэхгүй байдал үүссэн. Тийм учраас улс орнууд бие биедээ тусалъя гэцгээж байна. Харилцан биендээ туслахын тулд дэлхийн томоохон төв банкууд хамаг хөрөнгөө дайчилъя, улс орнуудын пандемик бондыг худалдаж авъя гэж байгаа. Пандемик бондыг худалдаж авах хөтөлбөрт маш хурдан залгагдах хэрэгтэй.

-Пандемик бондыг худалдаж авах хөтөлбөрт хамрагдахын тулд яах ёстой вэ?

-Тэгэхийн тулд бид дотроо төлөвлөгөөтэй, хөрөнгө мөнгөө зөв дайчилсан байх хэрэгтэй. Саарал жагсаалтад ортлоо замбараагүйтсэн санхүүгийн асуудлаа шийдэхгүйгээр бусдаас тусламж авна гэдэг хялбар биш. Тийм тусламж үхэл хагацалтай тулсан үед л ирж магадгүй.

-Тэгэхээр эхлээд санхүүгийн сахилга батаа сайжруулах шаардлагатай нүүр тулах нь ээ?

-Тэгнэ. Өөрийнхөө мөнгийг зөв зарцуулах талд анхаараагүй байж хүнээс мөнгө авна гээд очих хэцүү шүү дээ.