Торгоны замд хөрөнгө оруулах Зааварчилгаа. ЮНКТАД 2009

Нэгэн зүйл.

Олон олон зууны тэртээгээс  Ази болон Европ тивийг холбосон  худалдаа наймааны зам бий болж тэр нь баруун тийш сунасаар   Газрын дундат тэнгис, зүүн тийш Солонгосын хойг, Япон хүрч байжээ. Уг замаар дамжин Өрнө болон Дорнын их соёл сүлэлдэж байлаа.

Янз бүрийн орны зүсэн зүйлийн үндэстэн, овог аймаг, хаадын тэмцэл дор энэхүү зам нь нэг биш удаа жим болон жижгэрч мөр нь бүдгэрч байсан бололтой юм.  Харин Их Монгол улсын тогтоосон Монголын энх амгалан (Pax Mongolica)-ийн үед энэхүү зам тогтвортой өргөжин хөгжсөн байдаг.

Эртний торгоны зам

Screen Shot 2019-04-26 at 8.58.05 PM

Түүхэнд домог болсон энэхүү замыг олон оронд “Торгоны зам” хэмээдэг. “Торгоны зам” хэмээх нэр (“Seidenstraße” and “Seidenstraßen” = “Silk Road) анх 1877 оноос яригдсан гэх бөгөөд зохиогч нь Фердинанд вон Рихтофен гэдэг Германы газар зүйч эрдэмтэн юм.

Screen Shot 2018-01-02 at 7.42.44 PM

“Торгоны зам” гэх нэршил Хэр зөв бэ гэдэг талаар одоо ч маргаан байдаг юм. Японы эрдэмтэн Хисау Мацуда энэ замаар голчлон “торго-морины наймаа”  явагдаж байсан хэмээгээд зөвхөн “Торгоны зам” гэж нэрийдэх нь алсдаа талын нүүдэлчдийн түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг ролийг мартагнуулж магадгүй гэжээ.

Screen Shot 2018-01-02 at 7.41.25 PM

Нэгэн зүйл.

Энэ өдрүүдэд Бээжин хотноо “Бүс, замын форум” болж байна.  37 орны төрийн тэргүүнүүд очсоны дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгч байгаа.

Хятадын дарга Си Жинпин 2013 онд “Нэг бүс, Нэг зам” нэртэй стратегийг анх зарласан. Ингэхдээ эх газрын болон далайн шинэ Торгоны  зам байгуулах зорилгоо гаргасан нь Бээжингийн том стратеги байлаа.

Энэ явдлаас хавьгүй өмнө 2009 онд НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллага болох ЮНКТАД Эртний торгоны замын орнуудад хэрхэн хөрөнгө оруулалт хийх тухай зааварчилгаа гаргаж байсан байдаг. Асар их мэдээлэл дотроо агуулсан, Бээжингийн шинэ торгоны зам стратеги зарлагдахаас өмнө бичигдсэн  болохыг анхаарна бизээ.

2013 онд зарласан Бээжингийн “Нэг бүс, Нэг зам” хэмээх стратеги нэршлийн хувьд шүүмжлэл дагуулж байсан учир  энэхүү стратегиа “Бүс, замын санаачилга” нэртэй болгосон.

Бээжинд энэ өдрүүдэд болж байгаа форумтай холбогдуулаад ОУВС-ийн захирал Лагард “Дэлхийн улс орнуудад зам харилцаа,  дэд бүтэц ихээр ДУТАГДАЖ байгаа тул Хятадын санаачилгыг дэмжиж байна” хэмээв.

Гэвч тэрбээр ийм том санаархлыг санхүүжүүлэх эх үүсвэр ДУТАГДАЖ байгаа тухай ярьсангүй.

Бүс, замын санаачилга дэлхийн 60 орчим улс орнуудад их л хүлээлт бий болгосон. Бодит хөрөнгө оруулалт нь бага байна гэсэн дуу хоолой сонсогдож байна. Тэрч байтугай Япон чимээгүй хэрнээ гадаадад хамгийн их хөрөнгө оруулалт хийснийг “Японы чимээгүй бүс, зам” гэж зарим хэвлэлд нэрлэсэн харагдана.

Япон, Хятадын гадаадад хийсэн шууд хөрөнгө оруулалтыг харьцуулсан нь. WSJ

Screen Shot 2019-04-26 at 8.46.05 PM

 

2016 онд Хятад Азийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын банкыг Азийн хөгжлийн банктай  өрсөлдөхөөр байгуулсан. Өнгөрсөн хугацаанд  АДБХӨБ 6,4 тэрбум $ зээл гаргасан байдаг. Гэтэл энэ хугацаанд АХБ 34,8 тэрбум $ зээл олгожээ.

Бээжингийн стратеги дотор Хятад, Монгол, Оросын эдийн засгийн корридор байгуулах асуудал багтаж байгаа.

Одоохондоо энэ бол улс төр төдий. Бизнес талаасаа үр ашигтай төсөл гаргах тун хэцүү. Энэ асуудлаар Орос, Хятадын сонирхол тэр болгон нийцэхгүй байгаа. Тэгээд ч 3 сая хүн амтай Монгол улс,  Сибирь болон Алс Дорнотод 6,5 сая хүнтэй Орос улс нийлээд 10 сая хүрэхгүй байгаа нь бизнес  талаасаа хөрөнгө оруулагчдын сонирхол татах нь юу л бол гэж бодож болохоор байна.

Хятад “Бүс, замын санаачилга” стратегидаа тохируулга хийж  илүү оновчтой болгох алхам хийнэ гэсэн дуу хоолой форумын индрээс сонсогдож байна.

Цаашдын өрнөлийг харах үлдлээ.

PS:

Торгоны замд хөрөнгө оруулалт хийх зааварчилгааг дорхи холбоосоор үзнэ үү.

Investment-Guide-to-the-Silk-Road-UNCTAD-2009

Хот түшиж Эдийн засаг өснө

 

Сэтгүүлч У. Сарангэрэл эдийн засгийн сэтгүүлчдийн “Өөрчлөгч” клуб дээр тавьсан миний лекцтэй холбогдуулан ярилцлага хийж “Үндэсний шуудан” сонинд гаргасанд талархаж байна. Бага зэрэг засвар хийж, лекцийн үеэр хэрэглэсэн презентациас зарим слайд орууллаа.

М.Энхсайхан.   2019.04.25

 

Screen Shot 2019-04-25 at 12.55.31 PM

-Таны эдийн засгийн сэтгүүлчдэд тавьсан хотын эдийн засгийн тухай лекц сонирхолтой санагдсан. Та лекц бэлдэхдээ Оксфордын их сургуулийн материалд түшиглэсэн гэж ярьж байсан. Ер нь хотын эдийн засгийг хэрхэн хөгжүүлэх ёстой вэ?

-Хотын захиргаа хот хөгжүүлэхээр ямар нэгэн санаачилга гаргавал хөдөлмөрийн бүтээмж хэрхэн нэмэгдэх вэ гэдэг шалгуурыг харах ёстой. Миний харж байгаагаар хот бараа, бүтээгдэхүүн ачиж, буулгадаг төмөр замын бүстэй болмоор санагддаг. Өнөөдөр зөвхөн Гурвалжингийн гүүрэнд контейнер ачиж, буулгадаг. Үүнтэй адилхан ачдаг, буулгадаг төмөр замын бүс байгуулаач ээ, гэдэг саналыг би хотын захиргаанд тавьсан.

Тэгээд тэр бүс дээр экспортын үйлдвэрлэл, үйл ажиллагаа явуулж байгаа компаниудыг нүүж очооч гэж хэлээд байгаа юм. Компаниуд бол дуртай нүүж очно. Яагаад гэвэл үйлдвэрлэсэн бараа, бүтээгдэхүүнээ вагонд ачаад явуулахад амар болно шүү дээ. Эдийн засагт ч ашгаа өгнө. Бас импортын бараа оруулж ирдэг бүс байгуулах нь зөв шийдэл гэж бодоод байгаа юм. Ер нь хот түшиж эдийн засаг өсдөг.

Дээрээс нь хотыг хэтэрхий их төлөвлөж болохгүй. Хамгийн ойрын жишээ гэвэл Хятадын эдийн засаг сайжирч, томоохон хотуудыг байгуулсан боловч тэнд нь суух хүн олдохгүй болчихсон.Одоо Хятадад 65 сая орон сууц эзэнгүй байна.

Тиймээс төлөвлөлтөөс илүү хөдөлмөрийн бүтээмж дээр тулгуурлаж, хот хөгжих ёстой гэж хэлээд байгаа юм. Бидний гол алдаа бол “Зах зээлийн үл үзэгдэгч гар”-ыг ашиглахгүй байгаад байгаа юм. “Зах зээлийн үл үзэгдэгч гар” гэдэг зүйлийг ашиглахгүй бол уул уурхай түшсэн хотжилт цаашдаа явахгүй байдалд хүрнэ. Уул уурхайн орлого түшсэн хотжилтоос газар, үл хөдлөхийн үнэ цэнэ дээр түшсэн хотжилт нь зөв санаа.

-Манайд бас зарим зүйлийг хэт төлөвлөдөг. Жишээ нь, орон сууц байна. Өнөөдөр дөрвөн мянга орчим орон сууц эзнээ хүлээгээд хоосон хэвтэж байгаа. Тэрийг нь худалдаж авах чадалтай хүмүүс ховор байна шүү дээ. Энэ юутай холбоотой гэж та бодож байна вэ?

 

Screen Shot 2019-04-25 at 12.41.09 PM

-Банкууд хэзээ ч ипотект хөрөнгө гаргаж байгаагүй. Арилжааны банкаар дамжуулаад Монголбанк л мөнгө гаргаж байсан. Монголбанк мөнгө гаргана гэдэг чинь төгрөг үйлдвэрлэж байна гэсэн үг.

Барилгын компаниуд орон сууц барихын тулд банкнаас авсан зээлээ ам.доллар болгоод урдаас материал авдаг. Өөрөөр хэлбэл, валютын нөөцөө ипотект зарсаар байгаад улс орон уначихсан шүү дээ. Тэгээд өрөнд орсон.

ОУВС Монголбанкыг ипотек санхүүжүүлдгээ зогсоо гэдэг шаардлага тавьсан. Тэр бол зөв шийдвэр. Сүүлийн үеийн мэдээгээр дөрвөн мянган орон сууц зарагдаагүй байгаа юм билээ. 30 мянган орон сууц дутуу баригдсан байгаа. Иргэдэд нь мөнгө байхгүй. Ингээд ипотек зогсохоос өөр аргагүйд хүрч маш жижигхэн болж хувирсан. Хотын хөгжилд шинээр хандахгүй бол болохгүй гэдгийг ипотекийн өнөөдрийн нөхцөл байдлаас харж болно.

Хүмүүс ингэж бодсон. “Тэртээ тэргүй орон сууцаа зараад банкны зээлээ төлнө” гээд л авчихсан. Гэтэл эдийн засгийн хямрал давхцаад орон сууцны үнэ доошоо унаад эхэлсэн.

Зээл нь тэр хүнд дарамт болж хувирсан. Дагаад банкууд нь хүндэрсэн. АНУ-д энэ үзэгдэл 2005 онд болсон. Үүнийг “Үй олноор сүйтгэх санхүүгийн зэвсэг” гээд олон жилийн өмнө нэрлэчихсэн юм. Би энийг нэлээд дээр үед анхааруулж л байсан. Гэхдээ өнөөдөр ипотекийн зээл, уул уурхай түшсэн орлого, цуглуулсан валютын нөөцөө цацдаг асуудал байхгүй болчихсон учраас хотын хөгжлийг шинээр бодож олохгүй бол болохоо байж ээ гэдэг талаас нь үүнийг хэлээд байгаа юм.

-Хотын хөгжилд таван төрлийн “хавх” тээг болдог гэж та хэлсэн. Тодруулбал, хэт шавааралдан түгжрэх хавх, газар өмчлөлийн сул эрхийн хавх, дэд бүтцээ босгоогүй суурьшуулах хавх, албан бусын хавх, гадаадад зарах барааны өндөр өртгийн хавх гэх мэтчилэн. Эдгээр хавх манай Улаанбаатарт бүгд байх шиг байна. Тийм үү?

 

Screen Shot 2019-04-25 at 12.43.26 PM

-Тийм. Хэт шавааралдан түгжрэх хавх гэдэг нь нутагтаа ажиллаж, амьдрах аргагүй болоод хот суурин газар бараадан ирсэн хүмүүсийн нүүдлийг хэлж байгаа юм. Тэд хотод ирээд орон сууц худалдаж авч чадахгүй учраас гэр хорооллыг үүсгэнэ. Үүнийг хэт шавааралдан түгжрэх хавх гэж нэрлээд байгаа юм. Хоёрдугаарт, газар өмчлөлийн сул эрхийн хавх. Жишээлбэл, Улаанбаатарт газар өмчилсөн хүмүүст нэг зовлон бий.

Хэзээ ч хураан авч мэднэ. Тодорхой хугацаа өгнө. Байшин сав барихгүй бол хурааж авна. Газар өмчлөгч газраа хураалгахгүйн тулд хашаа татна. Ямар ч хамаагүй байшингийн суурь цутгадаг ч байшингаа босгож чаддаггүй. Газар өмчлөлийн сул эрхээс болж энэ мэтээр газраа үнэгүй болгочихдог. Газрын зөвшөөрөл өгөхдөө юу барихыг нь асуудаг. Гурван давхар байшин дэлгүүрийн зориулалттай гээд авчихсан хүнд зургаан давхар эмнэлэг барих боломж гарч ирдэг.

Гэвч өөр зориулалтаар авчихсан учраас боломж нь хумигддаг. Өөрөөр хэлбэл, газар өмчлөлийн эрх нь сулраад байдаг. Нэг талаас газар өмчлөгчид нь газраа ашиглаж чаддаггүй. Нөгөө талаас төр нь өмчлүүлж өгсөн газраа авч болдоггүй энэ хөгийн байдлыг сул эрхийн хавх гэж нэрдээд байгаа юм. Бид энэ хавханд уначихаад байна.

Би хотын захиргааныханд ярихдаа зориуд ард нь улаанаар тэмдэглэсэн юм. Учир нь мөнгөгүйгээр асуудлыг шийдэх гарц байж магадгүй гэсэн дохиог илэрхийлсэн. Гурав дахь нь дэд бүтцээ босгоогүй суурьшуулдаг хавх. Хятад ийм замаар яваагүй. Дэд бүтцээ барьж цахилгаан, усаа шийддэг. Тэгээд газруудаа зараад явдаг. Ингэхгүйгээр суурьшуулчихаар хэцүү. Дэд бүтэц татах гэхээр бусдын өмчилж авсан газар руу орчих гээд байдаг.

Хурааж авах боломжгүй. Ингээд дэд бүтцээ босгоогүй суурьшуулах хавханд унадаг. Манайд ийм жишээ олон. Дөрөв дэх нь албан бусын хавх. Эдийн засаг албан, албан бус сектортой. Албан бус нь татварт өртдөггүй, ер нь бол сүүдрийн эдийн засаг. Гэр хороололд ямар нэг дэлгүүр, жижиг аж ахуй эрхэлж байгаа хүмүүс томрох бололцоогүй болчихдог. Томрох бололцоогүй учраас банк, татвартай харилцах ямар ч сонирхолгүй.

Тэгээд асар том сүүдрийн эдийн засаг үүсгэдэг. Энэ нь хот өөрөө зохицуулалт хийхгүй яваад байгаагийн хар гай юм. Ер нь бол нэг зүйлийг ойлгох ёстой. Хотын хөгжил бол УИХ, Засгийн газрын асуудал гэж ойлгох хэрэгтэй. Хотын хөгжил бол хотын захиргааны асуудал гэж харж болохгүй. Тэгвэл мухардчихна. Гэхдээ хотын засаг захиргааны өндөр идэвх шаардах асуудал.

Тэд санаачилга гаргадаг, тэрийг нь УИХ, Засгийн газар дэмжиж явах ёс-той юм л даа. Түүнчлэн хотод иргэдийн оролцоог өндөр хангаж өгөхгүй бол болохгүй. Мэдээлэл бүхий иргэд бий болохоос нааш хот ажлаа хийхэд хэцүү гэж бий Хотын захиргааныханд хэлсэн.

-Та бас дунд орлогын хавхнаас эдийн засаг нь хөгжсөн орнууд гарч чаддаггүй гээд Хятадыг жишээ болгон ярьж байсан. Яагаад гарч чаддаггүй юм бэ?

-Би Хятадын томоохон эдийн засаг хариуцсан хүмүүстэй нь уулзсан юм. Тэд юу хэлж байсан бэ гэхээр манай эдийн засаг хавханд орчихлоо гэж ярьж байсан. Дунд орлогын хавх гэж байдаг гэнэ ээ. Үүнд Хятадууд орчихсон байгаа юм. Нэг хүнд ногдож байгаа ДНБ 10 мянган ам.доллар хүрэхээр эдийн засаг өсөж, дундаж давхаргынхны орлого өсөөд ирдэг. Ингээд дунд орлогын хавханд уначихдаг.

Нэг хүнд ногдох ДНБ Монголд 4 мянга, Хятадад 10 мянга, Орост 10 мянга байгаа. Дунд орлогын хавханд орчихоор эдийн засгаа цааш хөгжүүлэхэд асуудал гарч ирдэг. Гаднын хөрөнгө оруулалт орж ирдэггүй. Гайгүй орлоготой болчихоор хүмүүсийн цалин өсчихдөг. Жишээ нь, Хятадын ажилчдын цалин сүүлийн таван жилд хоёр дахин өссөн. Өмнө нь Хятадад хямд ажиллах хүчийг нь харж гаднын хөрөнгө оруулагчид орж ирж байсан бол орохоо больчихсон. Ажилчдынх нь цалин өндөр, тоолуур өндөртэй хурдны зам нь өртөг их шаарддаг гэх мэт олон асуудал үүссэн. Нэг талаас нь харахад хөгжил ирсэн юм шиг мөртлөө урагшилж, тэлж чадахаа больчихсон. Үүнийг хавх гээд байгаа юм.

Энэ хавхнаас гарах их хэцүү юм билээ. Дэлхийн банкны судалгаагаар жараад онд хавханд орсон 101 орноос 40 жилийн дараа 13 орон дундаас өндөр  орлоготой болж хувирсан байгаа юм. Тэгэхээр улс орнууд дунд орлогын хавхнаас гарахад хэцүү юм байна.

 

-Төв аймгийн Сэргэлэн сумын нутагт “Майдар хот” байгуулахаар болсон. Энэ төсөл хэрэгжсэнээр Ази тивдээ анх удаа эко хот болно гэж байгаа. “Майдар хот” байгуулах нь хэр зөв санаа вэ?

-Аль нэг хүний хүсэл, зоригоор элдвийн хот байгуулах гэж оролдвол буруу. Би Ордосын Кан баши хотод хэд, хэдэн удаа очсон. Тэнд очоод барилга, байгууламж, хөшөө дурсгалыг нь үзвэл Монголын түүх бүхлээрээ байдаг. Маш гоё. Гэхдээ тэр хотод хүн бага, сүнстэй хот гэдэг.

Бас ЮНЕСКО-д бүртгэгдсэн Латин Америкийн Brasilia гэж хот байдаг юм. Энэ хот төлөвлөлт сайтай гээд ЮНЕСКО-д бүртгэгдсэн байдаг. Гаргасан зардал их ч бодсон хэмжээгээр нь хүмүүс ирж суурьшаагүй. Хотод суурьшина гэдэг бол хэн нэг хүний зааснаар суудаг юм биш.

Майдар бол яахав хөшөө нь гоё байх л даа. Миний хэлэх гээд байгаа санаа бол төлөвлөлт хэрэгтэй. Бас тэнд ямар үйлдвэрлэл байх юм, тэр нь хөдөлмөрийн бүтээмж хэр байх вэ гэдгийг харах нь чухал.

Хөдөлмөрийн бүтээмж дээшлэх замаар улс орон хөгжинө.

Хөдөлмөрийн бүтээмж дээшлэх замаар хотжилт явагдана.

-Багануур дүүрэгт оюутны цогцолбор хотхон барих асуудлыг олон жил ярьж байгаа. Санхүүжилт нь тодорхой хэмжээнд ший-дэгдсэн гэдгийг холбогдох албаныхан хэлдэг. Ер нь хотын алслагдсан дүүрэгт оюутны цогцолбор барих асуудлыг та юу гэж харж байгаа вэ?

-АНУ, Европ, Хятадад хотжилт явж байгаа процесс Африк, Монголд явж байгаа процесс хоорондоо ижил биш. Бүтээмжтэй холбоотой учраас. Хөгжилтэй орнуудад оюутны байр барихдаа мөнгөө шийдээд шинжлэх ухааны бааз байгуулах маягаар явдаг. Харин манайх тийм зүйл хийж чадахгүй. Ний нуугүй хэлэхэд бидэнд тийм мөнгө нь байхгүй.

МУИС-ийн оюутны байрыг хотоос алслагдсан дүүрэгт барихаар болбол оюутнуудын сургалтын чанар доошоо унах д байх. Интернеттэй холбогдож чадахаа болино. Хүмүүстэй холбогдож чадахаа болино. Ер нь оюун ухааны бэлтгэл хангах дэд бүтцийн нөхцөл байхгүй учраас доош нь унагааж байгаа хэрэг.

-Хэдэн жилийн өмнөөс л метроны замыг хотын төвөөр газар доогуур 20 метрийн гүнд, хотын захаар газар дээгүүр буюу гүүрэн хэлбэрээр ил барина гэж төлөвлөсөн. Гэвч энэ ажил одоо болтол эхлээгүй. Манайд метро барих нь хэр зөв шийдэл вэ?

-Оксфордынхны өгч байгаа зөвлөгөө дээр хотуудыг их орлоготой, бага орлоготой хот гэж хуваадаг юм. Манайх бол бага орлоготой хотдоо орно. Яагаад гэхээр хөдөлмөрийн бүтээмж бүрдээгүй өөрсдийгөө ядуу гэж хэлэхэд хэцүү ядуу хүмүүсийн нүүдэл хүрч ирээд хот байгуулсан. Тэгэхээр бага орлоготой хотод метро байгуулах асуудал байхгүй шүү дээ. Бүр метро байгуулна гэж ярьж байгаа яриа нь хотын хөгжлийг алж байгаатай адилхан. Яагаад гэвэл сэтгэлгээг буруу тийш нь залдаг. Бид Америк, Европоор сэтгэх гэж оролдоод зорилгодоо хүрч чадахгүй дуусаж байгаа юм.

ТОМООХОН МЕГА ТӨСЛҮҮД ДЭЭР “АРАНШИНТ ЭДИЙН ЗАСАГ” ИЛРЭЭД БАЙДАГ ЮМ 

-Засгийн газрын хуралдаанаар Гашуунсухайтын 267 км төмөр замаас өмнө Тавантолгой-Зүүнбаянгийн 414 км төмөр замыг цэргүүдээр бариулах шийдвэрийг гаргаад байгаа. Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд Д.Сумъяабазар “Эдийн засгаас илүү нийгмийн тооцоолшгүй үр ашигтай. Хүмүүс аймаг дамжин шилжиж, солилцоо бий болно. Цус ойртолтод нөлөөлөх, улсын тусгаар тогтнолтой холбоотой, ач холбогдолтой зам” гэж тайлбарласан. Үүнийг олон нийт “Нөхөн үржихүйн төмөр зам” гэж яриад байгаа. Үүн дээр та ямар байр суурьтай байна?

-Төмөр зам зөвхөн далан шороо биш. Дээр нь рельс төмөр тавина. Төмөр дээр төмөр дугуйтай эргэнэ гэдгийг тооцох ёстой юм. Том төсөл хэзээ эхэлдэг вэ гэхээр бүтэн бодож дууссаны дараа эхэлдэг. Мегатөсөл хийхдээ  “Эхнээс нь төгсгөл хүртэл бод” гэдэг шүү дээ. Ингээд эхнээс нь төгсгөл хүртэл бодчихсон зүйл дээр хөрөнгө, мөнгө гаргаж төслийг эхлүүлдэг.

Гэтэл манайд эхнээс нь төгсгөл хүртэл бодсон зүйл байхгүй. Төмөр зам өөрөө тээврийн эдийн засаг. Түүнд юу тээвэрлэх гээд байгаа юм бэ гэдгийг бодох ёстой. Нэг зүйлийг онцлон хэлэхэд ерөнхий эдийн засгаас илүү “Араншинт эдийн засаг” гэдгийг маш сайн ойлгох хэрэгтэй болж байна. Хүний эрүүл ухаанаас биш араншингаас хамаардаг эдийн засаг гэж байдаг юм. Ялангуяа том төсөл, хөтөлбөрүүд эрүүл ухаанаар бус араншингаар удирдагдаад байдаг тал бий.

Сүүлийн төмөр зам дээр гарсан яриа бол хүний араншин гарч байгаагаас биш эрүүл ухаан гарч байгаа юм биш байхгүй юу. Цус ойртолт гэж балайрна гэдэг бол араншин л даа.

“Араншинт эдийн засаг” гэдэг зүйл байдаг юм байна гэдгийг анх ярьсан хүмүүс нь хэдхэн жилийн өмнө Нобелийн шагнал авсан шүү дээ. “Араншинт эдийн засаг” томоохон мега төслүүд дээр илүү тодрон гарч ирдэг.

Сэтгэл хөдлөлөөр худлаа зүйл ярьцгаадаг . “Араншинт эдийн засаг” гэдгээ ялгаж, салгаж яривал арай шинжлэх ухаан ч сонсогдоно. Тиймээс манай улс макро эдийн засаг олон жил ярьж байгаа ч микро эдийн засаг руу орж асуудлыг гүнгийрүүлэн ойлгох өгөх хэрэгтэй байгаа юм.

-Өмнөговийн Ханбогдод зэсийн баяжмал боловсруулах үйлдвэр барихаар болсон. Энэ үйлдвэр жилд нэг сая тонн баяжмал боловсруулах хүчин чадалтайгаар 2020 он гэхэд ашиглалтад орно төлөвлөж байгаа?

-Зэсийн үйлдвэр барихад хамгийн том технологийн асуудал бол асар их хэмжээний хүхрийн хүчил ялгардаг юм. Жишээлбэл, манай “Эрдэнэт”, “Оюутолгой”-н зэсийг хятадууд түүхийгээр нь аваад боловсруулж байгаа шүү дээ. Тэд хүхрийн хүчлээ хаашаа хийхээ мэдэхээ байчихсан. Том том саванд хүхэр хийж хадгалаад л байдаг.

Хүхрийн хүчлийг бусад химийн бодистой хольж байж газар тариалангийн бордоо болгож хувиргадаг. Тэр процесс нь маш удаан явж байгаа. Тиймээс манайх эхлээд технологийн асуудлаа шийдэхгүй бол цэвэр зэс гаргаж авна гэж ярих бол амархан шүү дээ. Гаргасан хүхрийн хүчлээ яах уу. Говийн нутгууд руу булах уу.

Хадгалах сав байх уу зэрэг асуудлаас болоод өртөг, зардлууд нь хамаагүй өндөр болно. Тэгэхээр бид зэсийн үйлдвэр барих гэж зүтгэх нь зөв үү, гэдэг асуудал үүснэ. Ингээд зөв, буруу гээд л улс төр болоод явчихдаг нь төвөгтэй л дөө. Хамгийн гол нь хүхрээ дараагийн боловсруулалт оруулах чадалтай л байх хэрэгтэй.

-Тавантолгойд 300 мВт-ын хүчин чадалтай дулааны цахилгаан станц барих асуудлыг мөн ярьж байгаа. Тавантолгойн цахилгаан станцыг 2023 оны зургаадугаар сард ашиглалтад оруулна гэж байгаа. Цахилгаан станц баригдах нь манайд ямар ашигтай вэ?

-Цахилгаан станц дээр цахилгааны эдийн засгийн бизнес гэдэг зүйлийг ярих ёстой. Жишээлбэл, зэсийн баяжмалын үйлдвэр зэсээ гаргаад, баяжмалаа хийгээд хүн авахгүй бол агуулахад хадгалж болно шүү дээ. Тэгээд зах зээлд хэрэгтэй болбол агуулахаасаа зарж, борлуулж болно. Цахилгааныг хадгалж болдоггүй. Цахилгааныг үйлдвэрлээд гялгар хүүдийнд хийгээд хадгалдаг бол хамаа байж уу.

Тэгэхээр цахилгаан станцын бизнес дээр хамгийн том шаарддаг зүйл нь юу вэ гэхээр мотороо асаалаа, цахилгаанаа гаргалаа Хэн хэрэглэх вэ гэдэг асуулт гарч ирнэ. Хэн хэрэглэхээс хамаараад цахилгаан станц дээр мөнгө босгодог. Тавантолгой цахилгаан станц төслийн хэрэглэгч нь Оюутолгой.

“Рио Тинто”компани Засгийн газар хоёр нийлээд цахилгаан станц барих гэрээ байгуулсан нь Цахилгаан станцын цахилгааныг худалдан авагч нь ОТ гэдгийг баталгаажуулсан.  Гэтэл хэдэн популистууд гарч ирээд нөгөө гэрээг нь хүчингүй гээд  зарлачихсан.  Одоо тэгээд дахиад гэрээ байгуулах шаардлага үүсчихээд явж байна. Дахиад гэрээ байгуулахдаа өмнө нь хийж байсан нөхцөлүүд нь буураад явчихсан байдалтай байгаа.

 

Төрөө шатаах тоглоомд том үүрэг гүйцэтгэдэг нь Ерөнхийлөгчийн институци

 

1140FE09-8BA5-4D5F-8994-6DB901AD93F3

Экс Ерөнхий сайд М.Энхсайхан “Эрдэмтэд, сэтгүүлчдийн клуб”-ын урилгаар Төрийг урлах сэдвээр лекц уншсан тухай “Ардчилал таймс” сонин өмнө нь мэдээлсэн. Лекцийн дараа “хөшигний ар”-д өрнөсөн яриаг үргэлжлүүлэн хүргэж байна. М.Энхсайхан сонсогчдын асуултад ийнхүү хариуллаа.

Screen Shot 2018-10-20 at 11.57.36 AM

-Одоо төр удирдаж байгаа хүмүүс нийгмийн бухимдлыг нэмэгдүүлэхэд нөлөөлж байна. Шинэ үеэ хэрхэн бэлтгэх вэ?

-Бид шинэ нийгэм рүү шилжиж ороод, дэлхийг таньж мэдээгүй, алдаж онож явж байгаа. Дараачийн үеэ бэлтгэх ухаан байхгүй тавиад туучихсан байхгүй юу. Түүн дээр биднийг буруутгаж болно. Яагаад гэхээр бид өөрсдөө мэддэг юм бас байхгүй байсан. Одоо бид тодорхой түвшинд хүрсэн учраас эргээд шинэ үеэ сайн бэлтгэх хэрэгтэй байна. Шинэ үе одоо бараг ирж яваа байх гэж бодож байна.

Тэдэн оноос хойш шинэ үе гэж ялгахад хэцүү шүү дээ. Улс үндэстнийг устгах шилдэг арга сэхээтнийг нь устгах байдаг. Сэхээтний давхарга яасан гэхээр манжийн үед алтан ургийнхныг устгасан. Дараа нь коминтерний үед хэлмэгдүүлээд, үлдэгдэл дээр нь байгаа мань мэт нь сэхээтэн болох гээд үйл тамаа үзээд явж байгаа. Өөрсдийгөө сэхээтэн гэж ойлгож байгаа юм дуулсан улсууд хүчээ нэгтгэж босч ирэх учиртай. Түүнээс биш энд тэндээс хүн хүлээгээд байж болохгүй. Сэхээтнийг устгаж байж үндэстнийг устгадаг гэж үздэг хоёр том гүрний хавчуурганд үрэгдсэн улс байхгүй юу, бид. Социализмын үед ч сэхээтний төөрөгдөл гэх мэтээр үе үе “цавчаад” байсан шалтгаан юу гэхээр бидний бие даах чадамжуудыг унагаж байсан хэрэг. Үлдээд байгаа сэхээтнүүд нь хүчээ нэгтгэх учиртай.

-Өмнө нь төр барьж байсан улсуудаа буруутгаад байгаа мөртлөө одоо байгаа улсууд нь өмнөхөөсөө өөр гэдгээ харуулж чадахгүй. Яг яах гээд байгаа нь тодорхойгүй. Бүрхэг байдал үүсээд байгаа юм биш үү?

-Асуудал хүндээ бус тогтолцоо олон юманд бий. Өөрсдийгөө сэхээтэн гэж үзэж байгаа хэсэгт эхлээд гэгээ авчрах хэрэгтэй гэж үздэг. Миний жиргээг та бүхэн хардаг бол сэхээтнүүд сэр гээд л бичээд байгаа. Яагаад тэгж бичээд байгаа гэхээр өөрийгөө сэхээтэн гэж тоож байгаа хүмүүс босч ирэхгүй л бол болохгүй нь ээ. Нийгэм давхаргатай байх нь гарцаагүй. Тасарсан бүлэг улс байдаг юм аа гэхэд дунд давхарга байж таараа. Доод давхарга байж таараа. Сэхээтнүүд нь бүгд хаалгаа түгжээд чих амар, хоол хүнсээ аваад, гэр лүүгээ ороод суудаг болсон. Тэр бол дэлхий нийтийн үзэгдэл. Тэр давхарга босч ирэхгүй бол доод давхаргадаа идэгдээд дуусахаас биш яах юм. Та нар сэрэхгүй бол өөрсдөө ч, улс нь ч дуусах нь байна гээд орилоод байгаа шүү дээ. Намайг зарим нь ямар гэмт хэрэг хийчхээд сандраад байгаа юм гэдэг. (инээв)

-Сэр гэхээр зарим нь тэмцэх дайтах гээд ойлгоод байдаг?

-Би бол өөдрөг байгаа. Монголын нийгэм маш зөв зам дээр гарсан. Ихэнх хүмүүс завгүй гүйж байна. Ер нь дэлхийн дундаж үзүүлэлт байдаг. Жагсаал цуглаанд хамрагдагсдын тоо эдийн засгийн үзүүлэлттэй холбоотой байдаг. Оксфордынхон нэг хүнд ногдох Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 2700 -гаас доош байвал тогтворгүй байдал үүсч, жагсаал цуглаан тэмцэл хөдөлгөөн өрнөнө гэж тодорхойлсон. Тэр үзүүлэлтээр баримжаалж хараад, манайд бол олныг хамарсан жагсаал болохгүй юм байна гэж үзэж байгаа. Гэхдээ жагсаалыг хүчээр зохион байгуулж болно. Хэр барагтай юман дээр цуглахгүй, жагсахгүй байна гэдэг нийгэм эрүүл байгаагийн шинж. Хүмүүс жагсах цуглах завгүй гүйлдээд байна. Гэхдээ тэр завгүй гүйлдээд байгаа хүмүүс хаалгаа түгжээд, амиа хичээж суудгаа боль.

-Өөрөө сайт ажиллуулдаг юм байна. Сайтаар яаж мөнгө олох вэ?

-Сайтаар мөнгө олно гэж байхгүй. Би Pax Mongolica гэдэг сайт ажиллуулж байгаа. Гадаадын компаниас домэйн нэр авсан. Тэднийг рекламтай нь холбосон. Миний сайт сайн ажиллаад байвал тэд реклам явуулах эрхтэйгээр холбосон юм. Одоо эргээд балансаа харсан чинь нэг долларын орлоготой явж байна. Сайтаар мөнгө олох гэхээсээ гэгээ түгээх зорилготой.

-Та бас энд тэнд дуудагдаад байгаа. Ардчиллыг авчирсан хүмүүс ч бас төрийн мөнгөнөөс шамшигдуулсан юм биш байгаа гэж эргэлзэхээр үйл явдлууд өрнөлөө. Яг юу болоод байгаа юм бэ?

-Надаас олон юм асуухгүй байгаа. Тавантолгойн гэрээ байгуулах гээд зүтгэсэн ч энэ гэрээ дэмжигдэхгүй, уначихсан шүү дээ. Түүнийг нөгөө талаас Хятадад зуун жилээр үнэгүй өгөх гэсэн энэ тэр гээд балайраад байдаг. Гэтэл үнэн хэрэг дээрээ ямар ч тийм юм байхгүй юм чинь. Ерөнхийлөгч өөрөө “Шалгаад аль” гээд байхаар нөгөөдүүл нь хөөрхий шалгасан болохгүй бол болохгүй. Намайг дуудаад “Энэ нь яг яагаад байгаа юм бол” гэдэг. Та нар өөрсдөө мэдэж байгаа шүү дээ гэдэг. Юмны балансыг бариулах гээд тэнд ч нэг шалгасан болж харагдахгүй бол болохгүй. Нөгөө нь шалгуулсан болж харагдахгүй бол болохгүй.

-Хэрэг хаагдсан уу, хоёр удаа дуудсан гэсэн?

-Үгүй ээ. Хаагдаагүй. Жишээлбэл прокурор ч юм уу хаавал хаачихаар л байгаа юм л даа. Хаачихаар прокурор нь өөрөө буруу болж харагдах гээд бас зовлон байдаг. Би юу гэж хэлдэг гэхээр та нарт хардаж сэрдэхээр юм байгаа л бол бүгдийг нь шалга. Гэхдээ хуулийн дагуу шалга. Түүнээс биш салхи шуурга шиг юм битгий яваад бай гэдэг. Тэдэнд бараг хичээл заагаад хаячихдаг шүү дээ. Хөөрхий нөгөөдүүл маань ч сайн ойлгодог учраас сүүлдээ сонсч байснаа “Энэ хэсгийг нь биччих үү дээ” гэдэг.

-Манай төр шийдвэр гаргаж чадахаа байлаа. Том төслүүд Оюутолгойг эс тооцвол хөдөл­сөнгүй. Манайхнаас өөрсдөөс нь болоод байдаг юм уу, эсвэл их гүрнүүдийн нөлөөнөөс болоод хөдөлж чаддаггүй юм уу?

-Үгүй яах вэ. Бид ерэн онд өөртөө тохирсон засаглал, төрийн тогтолцоог авсан. Тэр бол бидний нүүдэлчин соёлд их таарсан. Тийм учраас сайн бөхчүүд төрсөн, морь уралддаг, нум харвадаг болсон. Айраг цагаа ихтэй наадмаа сайхан хийдэг болсон. Гиннесийн номонд бүгдээрээ орцгоосон. Тэр бас нэг ололт гэдэг нь үнэн. Гэхдээ цаашаа энэ ресурс дууссан. Тийм юмаар цаашаа явахгүй. Жаахан босоо удирдлага руу явахгүй бол болохгүй. Босоо удирдлага руу явна гэхээр Ерөнхийлөгчийн засаглал гэж ойлгодог. Үнэн хэрэгтээ Ерөнхий сайд Элит агентлагаа командалж, эдийн засгийн бодлого, төслүүдийг явуулах бүрэн чадалтай байх учиртай. Ахуйгаа анхаардаг байгууллагаа Азийн орнуудад элит агентлаг гэж үздэг. Элит агентлагтаа илүү ач холбогдол өгдөг. Элит агентлагаас гарсан шийдвэрийг бусад нь хэрэгжүүлэхийн төлөө явдаг гэж би өмнө нь хэлсэн. Манайд жишээлбэл Таван толгой төсөл хэрэгжүүлэх гээд явж байхад ингэж байсан. Дөрвөн байгууллагаас би зөвшөөрөл авах ёстой. Гадаад яамнаас зөвшөөрөл авах ёстой. Нөгөөхөө ойлгуулах гээд ухуулаад, хичээл заагаад өчнөөн юм болно. За за ойлголоо маргааш зөвшөөрөл хийгээд өгье гэж байтал нөгөөдөр нь болохоо байна. Яасан гэхээр нэг нь буруу ойлгочихно. Жишээлбэл хүний их мөнгө авч бид юм хийх гээд байгаа. Хүний мөнгө авчхаад мөнгөө өгөхгүй луу унжвал нөгөө тал Арбитрын шүүхэд өгөх ёстой шүү дээ. Нөгөөдүүл чинь Монголын Засгийн газар мөнгө авчхаад өгөхгүй байна гээд Арбитрын шүүхэд өгөхөөр “Чи тусгаар тогтносон Монголыг шүүхэд дуудаад байхдаа яадаг юм” гээд сууж болохгүй биз дээ. Олон улсад үүнийг зохицуулсан байдаг. Би “sovereign rights”-аасаа татгалзаж байна гэж Засгийн газар гэрээндээ тусгадаг. Шүүхэд дуудагдвал би томроод байхгүй гэсэн утгатай. Тэр үгийг хараад sovereignty гэж байна. М.Энхсайхан тусгаар тогтнолоосоо татгалзах гэж байсан юм байна гээд тэнэгтээд эхэлдэг байхгүй юу. Гадаад яам намайг тэгж гацааж байгаа юм.

Хууль зүйн яаманд ойлгуулах гээд сүүлдээ бүр өгчхөөч дээ гэсээр байгаад нэг юм авсан. Байгаль орчны яам байгаль сүйтгэх нь гээд баахан юм ярина. Байгаль орчны яамныхан стандарт тогтоосон юм байна л даа. Стандарт тогтоохдоо шинжлэх ухааны сэтгүүл уншиж байгаад, амьдрал дээр байхгүй шинжлэх ухааны стандартыг аваад тогтоочихсон. Цахилгаан станцаас гарах утаа 2030 онд дэлхийн түвшин ийм байдалд хүрнэ гэсэн чинь түүнийг аваачаад стандарт болгоод баталчихсан. Хөрөнгө оруулагч мөнгө өгөх гэж байгаа хүн “Танай дотоодын стандарт ийм байхаар бид яаж тэрийг чинь биелүүлэх юм бэ” гэдэг. “Хөөе, стандартаа өөрчлөөч. Наадах чинь болохоо байлаа“ гээд ахиад зөндөө ажил болж байгаа юм. Иймэрхүү зүдэргээтэй замаар ажил бүтэхгүй юм байна лээ. Дээр нь юмаа ойлгохгүй, харддаг улсууд олон. Хардаад, муу хэлээд салахгүй юм билээ. Тэгэхээр төрийн тогтолцоогоо янзлахгүй бол болохгүй. Янзлах арга нь Ерөнхий сайд эдийн засгийн бодлогоо барьдаг. Ахуй төр гэж ярьж байгаа бол ахуйгаа шийддэг эрх мэдлээ авахгүй бол болохоо байсан.

-2020 оны сонгуулийг яаж харж байна?

-Ер нь хэцүү. Попролт оргилдоо хүрнэ. Ахиад тав, арван жил бид зовно оо. Гэхдээ зөв зам дээр гарна. Үүнд би эргэлзэхгүй байна.

-Эвслийн Засгийн газар гарах байх гэсэн таамаглал бий. Та үүнийг яаж харж байна?

-Оюун ухаанаараа хүчилж бодвол попроод хоёр туйл руу явчихгүйн тулд эвсэх л хэрэгтэй. Тодорхой түвшинд попорч байгаа боловч экстремизм болж хувирахаас зайлсхийх учиртай. Зайлсхийх зөвлөмж нь манайхан, танайхан гэхгүйгээр хамтдаа улсаа авч явах.

-Та Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн талаар ярьдаг. Үндсэн хуульд оруулахаар санал болгож байгаа өөрчлөлтүүдийг хэр зөв гэж үзэж байгаа вэ?

-Бид 1992 онд шинэ Үндсэн хуулиа баталсан. Нүүдэлчин тархай бутархай сэтгэлгээгээр хийсэн, бидэндээ таарсан эд л дээ. Гэхдээ тэгж хийх нэг шалтгаан нь юу байсан гэхээр бид Москвагаас хамааралтай байсан учраас тусгаар тогтносон улс болсон гэдгээ мэдрэхийн тулд яаруу хийсэн юм. Өөрөөр хэлбэл төвөөс зугтах хүчээр хийсэн. Төвөөс зугтах гэдэг нь Оросоос, Кремлиэс зугтах хүчийг хэлж байгаа юм. Тийм ч учраас хуучин социалист гэгдэж байсан орнуудаас Үндсэн хуулиа түрүүлж баталсан орнуудын тоонд ордог юм. Түрүүлж баталсан яг тэр хэмжээгээрээ алдаа нь бас байдаг. Унгар, Польш бол Үндсэн хуулиа батлахдаа яарч сандраагүй. Өмнө нь капиталист системд байсан учраас хуучин Үндсэн хуулиудаа сэргээж хэрэглэсэн. Манайд сэргээх юм байгаагүй. Үндсэндээ Үндсэн хууль өнгөрсөн хугацаанд үүргээ биелүүлсэн. Одоо жаахан шинэ төлөв байдалд орох хэрэгтэй. Ерөнхий сайддаа эрх мэдэл өгөх хэрэгтэй. Улс орны асуудлыг шийдэх боломжийг нь өгөх хэрэгтэй. Тэгж байж урагшилна. Түүнээс биш нэг юман дээр гацчихаад бие биенийгээ зовоогоод байх нь буруу. Үндсэн хуулийг өөрчлөх хэрэгтэй гэж би үздэг. Өөрчилнө гэхээр манайхан Ерөнхийлөгчийн засаглал уу, парламентын засаглал уу гэж ярьдаг. Тэр нэр томьёо буруу. Ямар ч ардчилсан оронд хууль ёс л засаглаж байгаа. Хууль ёс засаглаж байгаа бол парламент засаглаж байна гэсэн үг л дээ. АНУ-д ч Трамп засаглаад байгаа юм биш. Конгресс засаглаж байгаа. Ерөнхийлөгчийн парламентын гэж зохиомлоор хувааж байгаа нь огт буруу ойлголт. Монголын Үндсэн хуулийн байгууламж нь төрөө шатаах тоглоомоор явж байна. Төрөө шатаах тоглоомоос зайлсхийх арга нь хэн нь юугаа хийхээ тодорхой болгох ёстой. Төрөө шатаах тоглоомд том үүрэг гүйцэтгэдэг нь Ерөнхийлөгчийн институци. Ерөнхийлөгчийн хутган үймүүлдэг институтцийг нэгмөсөн нэг талд нь гаргах хэрэгтэй гэж боддог. Гүйцэтгэх засаглал талд нь гаргаач. Ерөнхий сайд нь засгаа авч явдаг юм уу, Ерөнхийлөгч нь засгаа авч явдаг юм уу. Хамаа алга. Гол нь нэг талдаа гарах ёстой. Тэгэхгүй бол бусниулагчийн үүрэг гүйцэтгээд байна. Яагаад гэвэл 1992 онд монгол сэтгэлгээгээрээ манайхан эзэн хаан, Чингис хаан гэдэг талаас нь бодоод байсан тал бий. Мангас ч болоогүй л дээ хөөрхий. Бусниулагч болоод байна.

-Өргөн барих гээд байгаа Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн төсөл таны санаа зовж байгаа асуудлыг шийдэх үү?

-Хийгээд үз. Амьд организм байна. Хөдөлгөөнд орохгүй бол үхлээ. Тийм учраас хөдөлгөөнд ор. Үндсэн хуулиа өөрчлөх гээд оролд. Тэнэг биш олон хүн сууж байгаа юм чинь бас нэг юм зохицуулна байлгүй дээ.

Б.Янжмаа

ОТ, Ногдол ашиг, Попролт

Screen Shot 2019-04-03 at 11.49.01 AM

ОТ төслийн хувьд 34 хувь нь Засгийн газрынх, 66 хувь нь Рио Тинто, Айванхоу болон өөр бусад компани, хувь хүмүүсийнх.

Ногдол ашиг чухал уу? Төслийн үр ашиг чухал уу?

Энэ асуудлыг зөв ойлгох явдал чухал болж байна. Учир нь НОГДОЛ АШИГ гэсэн асуудал манай улс төрчдийн дуртай ПОПУЛИСТ сэдэв болох хандлагатай байна. Хэд хэдэн асуудлыг эхлээд онцлох нь зүйтэй юм.

  • Ногдол ашгийг ОТ төсөлд хөрөнгө оруулсан хэн нэг нь түрүүлж хүртэхгүй.
  • Цаг хугацааны хувьд ногдол ашиг хойшлогдсон бол энэ нь Засгийн газар болон бүх хөрөнгө оруулагчдад мөн адил хамаарна.
  • Ногдол ашиг  хэзээ хүртэх, ямар хэмжээтэй байх гэдэг тооцоо нь зах зээлийн тухайн үеийн үнэ ханшнаас ихэд шалтгаална. Зэс тонн нь 10 мянган ам. доллар байх үеийн ногдол ашгийн цаасан дээрх тооцоо ойрын ирээдүйтэй харагдсан байж таараа. Суперцикл төгсөж үнэ унах үеийн ногдол ашгийн тооцоо хугацааны хувьд алсарч гарах нь гарцаагүй.
  • Ногдол ашиг хөрөнгө оруулагч талуудын тэргүүн зэргийн зорилт биш юм.Гол нь компаний ашигт ажиллагаа онцгой чухал байдаг. Үүнийг дор Санхүүгийн хүрхэрээгээр тайлбарласан байгаа.
  • Ногдол ашиг тэргүүн зэргийн нэн яаралтай зорилт биш ч гэлээ хүртээд эхэлбэл түүнээс илүү таашаалтай зүйл хаанаас олдох билээ. Түүнийг бодиттойгоор хурдан хүртье гэвэл компанийн үйл ажиллагаа ямар нэгэн сааталгүй,  ашигт ажиллагаа нь  өндөр байх явдал чухал юм.
  • Хэрэв компани өндөр ашигтай байгаа бол санхүүгийн чадвартай байж, өр зээлээ дарна, өөрсдөө дараа нь ногдол ашиг хүртэх бололцоотой байх болно.
  • Хэрэв компанийн үйл ажиллагаа популист улс төр, эдийн засаг, техник, технологийн шалтгаанаас гацвал ногдол ашиг хүртэх хугацаа хойшилно.

Үр ашиг нь Ногдол ашгаас илүү чухал үзүүлэлт

Үүнийг ойлгохын тулд Санхүүгийн хүрхэрээ гэсэн ойлголтыг мэдэх явдал чухал байх шиг. Энэ асуудал бол ганц ОТ-д хамаарах бус бусад бүх бизнесийн байгууллагад нэгэн ижил хамаарах тогтсон стандарт гэж хэлж болох ойлголт юм.

Аливаа компани олсон орлогоо ямар ээлж дараалалтайгаар зарцуулдаг вэ гэдгийг сонирхьё.

Screen Shot 2018-01-22 at 12.00.36 PM

  • Аливаа компани юуны өмнө олсон орлогоосоо Opex буюу үйл ажиллагааны (цалин хөлс, шатахуун, материал, түүхий эд, цахилгаан, ус  болон бусад) зардлын төлбөрийг хийнэ.
  • Дараа нь Debt Service буюу авсан зээлийнхээ хүүг төлнө. Хугацаа болсон зээлээ төлнө.
  • Дараа нь Taxes буюу тухайн улс оронд өгөх татвар, хураамжаа төлнө.
  • Гэх мэтчилэн олсон орлогоо зарцуулсаар Хамгийн сүүлд Equity Return буюу Ногдол ашиг өгөх бөгөөд ингэхдээ эрсдэл үүрээгүй хувьцаа эзэмшигчдэд хамгийн сүүлд төлбөр хийнэ.

Үүнийг САНХҮҮГИЙН ХҮРХЭРЭЭ гэдэг байна.

Санхүүгийн хүрхэрээний хамгийн сүүлчийн дамжлага дээр байгаа ногдол ашгаа хоосон улс төржүүлж ТӨСЛӨӨ БУРУУШААЖ ЭХЭЛБЭЛ ХӨЛӨӨРӨӨ ТОЛГОЙ ХИЙСЭНТЭЙ АГААР НЭГЭН БОЛНО.

ПОПУЛИЗМ хийж болно. ЭДИЙН ЗАСАГТ ДАЙСАГНАДАГГҮЙ байх явдал өнөөгийн Монголын том асуудал болж байна.

Анхааран уншсан явдалд талархаж байна.

 

 

Хөрөнгө оруулалтыг татварын сайн орчин бүрдүүлж татах Азийн орнуудын туршлагаас

Хөндөж байгаа сэдвийн хүрээнд популизм бол “харийнхнаас айх олон түмний айдас” дээр суурилсан улс төрийн доктрин юм.

Төмөр зам гэж ярихаар өөдөөс Танк орж ирнэ гэх, Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг ярихаар  Хажиглахын цаана xenophobia байгаа.

Xenophobia нь “гадаадынхнаас айх” гэсэн утгатай грек үг. Шинжлэх ухааны нэр томьёо ч гэж болно. Энэхүү үзэгдэл ялангуяа олон зуун жил дайсагнаж явсан түүхтэй орнуудын ард түмэнд илүүтэй байдаг.

Айдас олон янз боловч утга учиргүй харанхуй айдсыг давахын тулд шинжлэх ухаанд түших хэрэгтэй болно.

Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг бурханчлах хэрэггүй, буг чөтгөр болгох бүр ч хэрэггүй.  Бүх юм тооцоо судалгаа, өөрийн үндэсний эрх ашгаа зөв хамгаалж сурсан байх тухай юм.

За хэдүүлээ гадаадын хөрөнгө оруулалтын төлөө Татвараар Азийн орнуудтай өрсөлдөх гээд нэг үзье. (2014)

 

 

Эдийн засгийн чөлөөт бүс болон ямар салбарт хөрөнгө оруулалт орж байгаагаас хамааруулан татварын хөнгөлөлт үзүүлэх арга хэмжээг Хятад, Тайвань, Малайз зэрэг оронд хэрэгжүүлдэг. Индонез татварын хөнгөлөлтөөс татгалзсан боловч чухам ямар салбарт хөрөнгө оруулахаас хамааруулан хөнгөлөлт үзүүлэх болсон.

Хонконг татвараас чөлөөлөх, хөнгөлөх шаардлагагүй угаасаа хамгийн бага татвартай улс.

Азийн орнууд дахь татварын хэмжээг сүүлийн 30 жилд хэрхэн өөрчлөгдснийг дорхи харьцуулалтаас харж болно.

 

Дээрх харьцуулалтыг харвал

1. Гадаадын хөрөнгө оруулалтын төлөөх Азийн орнуудын өрсөлдөөн нь эдгээр орнуудад сүүлийн 30 жил бүхэлдээ татварын хэмжээ ихээхэн буурахад нөлөө үзүүлжээ.

2. Монголын татварын хэмжээ гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах хөшүүрэг болохын хувьд өрсөлдөх чадваргүй байна. (Ногоон өнгөөр тэмдэглэсэн буй)

Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах өрсөлдөөнд зөвхөн татвар биш, маш олон хүчин зүйл нөлөөлдөг. Энэ удаа зөвхөн Татварын талаарх ерөнхий байдлыг харьцууллаа.

Үүнийг танин мэдэж төрийн бодлого болгох нь Монголын тулгамдсан асуудал мөн.

Pax Mongolica буюу Монголын энх амгаланг бүрдүүлэх асуудалд

 

screen shot 2019-01-22 at 6.31.25 pm

Профессор Б.Намсрай

Энэхүү бяцхан тэмдэглэлээрээ  ардчилсан нийгмийн үнэт зүйл, зорилгыг тайлбарлаж, гадаад бодлогын зарим асуудлыг  хөндөж үзэхийг оролдсон юм.

Өнөөдөр Монголд хөрш орноо судлах, тохирсон бодлого явуулах талаар анхаарч бодууштай асуудал их байна. Аливаад судалгаа хийхгүйгээр, бодлого чиглэл гаргахгүйгээр идэвхгүй, бусдыг дагах хэлбэртэй явах нь Монголын холын эрх ашигт нэн хохиролтой юм.

Дэлхийн геоулстөрийн асуудал хурцдаж, үнэн хэрэгтээ Хүйтэн дайн эргэн ирсэн өнөөгийн нөхцөлд  дэлхийн томоохон тоглогч Орос, Хятадын дунд оршин байгаа нь Монгол орны хувьд тооцоо судалгаатай байх асуудал илүү ач холбогдолтой болж байна.

Нэгэн зүйл. “Өнөөдөр орос судлал ч үгүй, хятад судлал ч үгүй дархлаа суларчээ”[1]

Судлаач гадаад бодлогын даацтай судалгаа хийхгүйгээр, түргэн түүхий шийдвэр гаргах, хувь хүний хоосон санаархал, амбиц улс орны ашиг сонирхолд хор хүргэж болзошгүйг нэлээд эртнээс сэрэмжлүүлж байгаатай санал нэгдэж байна. Үүнд засаг төрийн тогтворгүй байдал, байнга солигдож өөрчлөгдөх, нам, фракцын сөргөлдөөн засаг төрөө унагаж тоглох, шинээр буй болж буй засаглал нь мэргэжлийн бус, чадвар дорой, туршлагагүй, ер нь албан тушаалд эрх мэдэлтэй дарга нарын үр хүүхэд бараг угсаа залгамжлан суух зэрэг үзэгдэл Монголд засаглалыг хүчгүй болгож  хямралд хүргэх аюултай байна. Тэр тусмаа гадаад бодлогын тууштай, шинжлэх ухааны үндэстэй, зарчимч чанар алдагдвал бүр ч их аюул нүүрлэнэ.

Сүүлийн үеийн зарим арга хэмжээ, жишээлбэл, гурван талын удирдагчдын уулзалтанд зарим судлаач шүүмжлэлтэй хандаж байна.  “Хиагтын гурван талын уулзалтын дүнд Монгол тусгаар тогтнолоо хавсайдуулсан нь үнэн. Гадаад бодлогод нөхцөл нь бүрэлдээгүй түүхий асуудлыг шургуулах нь утгагүй төдийгүй үндэсний аюулгүй байдалд хортой популизм болно”[2] гэж судлаач сэрэмжлүүлсэн байдаг. Хоёр талын харилцаагаар шийдэж болох юмуу, шаардлага хэрэгцээтэй үй түмэн асуудал байхад заавал гурван талын уулзалт хийх нь хэр зохимжтой вэ гэдгийг энэ судлаач анхааруулсан байна. Тэрбээр хөршүүдтэйгээ харилцахад

  • улс төрийн чиг шугамыг шинэ үнэт зүйлдээ тулгуурлах,
  • харин эдийн засгийн чиг шугамыг мөнхийн ашиг сонирхол, зах зээлийн зарчимд тулгуурлах нь зүйтэй гэж тэмдэглэсэн нь анхаарууштай үндэслэл юм.

Гэхдээ ийм гурван талын уулзалт хамтын ажиллагааг орчин үеийн загвар моод болж байгаа гэж үзээд дэмжих судлаач бас байгаа.

Нэгэн зүйл. “Хоёр хөрш маань хүчирхэгжихийн хэрээр бидэнд айдас болгоомжлол заавал төрж байх ёстой”

Ардчилсан дэвшилтэт орнууд нийгмийн дөрвөн гол зорилго, үнэт зүйлийг баримжаа болгодог. Үүнд, энх тайван, чинээлэг аж байдал, эрх чөлөө, шударга ёс[3] юм.

Өнөөдөр ч гэсэн хөрш том гүрнүүдийн цэргийн парад, хүчирхэгээ гайхуулсан сүржигнэлийг шагшин магтаж, долигонох нь эрүүл саруул зүйл мөн үү гэж манай зарим иргэн, сэтгүүлч асууж байгаа[4] нь ургуулан бодууштай санаа юм. Сэтгүүлч Д.Гансаруул “хоёр хөрш маань хүчирхэгжихийн хэрээр бидэнд айдас болгоомжлол заавал төрж байх ёстой”, энэ парад жагсаалын талаар “манай хэвлэл мэдээллийнхэнд бол тэнд болж байгаа цэрэг зэвсгийн жагсаалыг хэлэх үгээ олохгүй хүний өмнөөс хөөр хөөс болж магтах нь илүү зан мэт санагдах юм” гэсэн нь харин ч илүү ухаалаг сонсогдож байна.

Ер нь хүний оюун санаанд хүчирхэг тэр тусмаа  эзэрхэн ноёрхож буй орны үзэл санаа удтал хадгалагдаж үлддэг бололтой. Энд би өөрийн амьдралд тохиолдсон нэгэн жишээг дурдмаар байна. Нэг нь АНУ –ын Денвер хотод болсон юм. Денверийн ойролцоо АНУ-ын агаарын хүчний том сургууль байдаг шиг байгаа юм. Нэгэн өдөр тэнд манай баруун аймгийн цагдаагийн хэлтсийн дарга асан нэлээд ухаалаг хэрсүү хижээл хүн бид хоёр хууч хөөрөөд гадаа сууж байтал дээгүүр америкийн хурдан онгоцнууд сүртэй нисэн өнгөрөхөд харилцагч маань зөвлөлтийн онгоцнууд ч мөн мундаг шүү гэж билээ. Чингэхэд Парис хотноо зочин багшаар ажиллаж байсан З.Дашдорж найзын маань дуртгал санаанд орж билээ. Тэрбээр Парист очоод удаагүй байхдаа хамтран ажиллагч Легран багшдаа танай Парисын метро ч Москвагийн метрог бодвол гүйхэн юмаа гэж хэлсэнд франц багш тиймээ, гэхдээ Улаанбаатарын метроноос арай гүнзгий шүү гэж амаа алгадуулсан гэж хуучилсан нь санаанд орж байлаа.

Нэгэн зүйл. Гэр бүл, ёс суртахуун, зах зээл, хууль эрх зүй

Дээр дурдсан дөрвөн зорилгыг хэрэгжүүлэх арга хэрэгсэл нь гэр бүл, ёс суртахуун, зах зээл, хууль эрх зүй юм[5]. Үүнээс судлаачид зорилго, арга хэрэгслийн шоог гаргасан байдаг[6].

Screen Shot 2019-03-03 at 11.16.30 AM

Энэ бүхнээс үзвэл Монголын энх амгалан байдал бол бидний зорьж буй ардчилсан, зах зээлийн нийгэм, тэдгээрийн үнэт зүйлс мөн.

Түүнийг хэрхэн хэрэгжүүлэх нь иргэн хүн бүрийн бүтээлч үйл ажиллагаа, хичээл зүтгэл, төр засгийн ухаалаг, уян хатан бодлогоос хамаарна.

Түүнчлэн хүн бүрийн эв нэгдлээс хамаарна.

Эрх мэдлийн төлөө улайран зүтгэх нь бодлогын залгамж чанар алдагдаж, аюулгүй байдлын хэрэгцээ хангагдахгүй байдалд хүргэхээр байгааг анхаарах хэрэгтэй юм. .

 

Эх сурвалж:

[1]  Р.Болд. Гурван талын уулзалт-Хиагтын шинэ хувилбар уу? “Үндэсний шуудан” 2015.05.25. № 098 (2283).

[2] Мөн тэнд

[3] Ханс-Георг Петерсон. Төрийн эдийн засаг. УБ. 2008, 19 дэх тал.

[4] Д.Гансаруул  Хоёр хөршийн арми хүчирхэгжих тэдний зэр зэвсэг сайжрах нь бидэнд баяр бахдал төрүүлэх зүйл мөн үү. Өдрийн сонин 2015.09.07. №216,217 (5168,5169)

ТТ-н 178 хуудас төслөөс 100 жил гэсэн үг хаанаас ч олдохгүй

Түлхүүр үгс: Гуравдагч хөршүүдээ холдуулах, ТТ төсөл, 100 жил ба үнэгүй гэх гүтгэлэг, Худалдааны дайн ба “made in China 2020”, Уул уурхай ба Уламжлалт аж ахуй…

 

Screen Shot 2019-02-25 at 11.01.21 AM

 

Ерөнхий сайд асан М.Энхсайхантай ярилцлаа.


-Таныг Шведэд суух элчин сайдын албанаас эргүүлэн татсан. Ямар шалтгаанаар эргүүлэн татсан бэ гэсэн асуулт өнөөдөр ч олны анхааралд байна?

-Одоогийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль болохоос өмнө намайг элчин сайдаар томилчихсон байсан. Шведийн Стокгольм хотоос Скандинавын таван орныг хамаардаг элчин сайдын алба л даа. Би Шведийн хаанд, Эстонийн ерөнхийлөгчид итгэмжлэх жуух бичгээ барьчихаад бүрэн эрхтэй элчин сайдын үүрэгт ажлаа гүйцэтгэж байсан юм. Энэ зуур Ерөнхийлөгчийн шинэ сонгууль болоод Х.Баттулга төрийн тэргүүн болсон. Элчин сайдаас татах асуудлын тухайд яг нарийндаа энэ хүний хувийн тооцоо байх. Түүнийгээ үндэслэлтэй болгох гэж хууль хяналтынханд элдэв шалгалт хийх даалгавар өгч байсан. Энэ тухай дэлгэрэнгүй яривал тэр чигээрээ шог үзэгдэл. Х.Баттулга М.Энхсайхан гэдэг хүнтэй тооцоо хийж болно. Гэвч Ерөнхийлөгч нь элчин сайдаа эгүүлэн татах нь улс орнуудын харилцаанд буруу ойлголт өгөх эрсдэлтэй. Миний санаа зовж суусан асуудал энэ л дээ. Томилсон элчин сайдаа эргүүлж татах гэдэг бол зөөлхөн хэлэхэд гоё харагддаг үйлдэл биш. Намайг Норвегид итгэмжлэх жуухаа барих гэж байхад жуух бичиг битгий бариул гэсэн үүргийг шинэ Ерөнхийлөгчийн зүгээс Гадаадын хэргийн яаманд өгсөн юм билээ. Нэгэнт бодлого нь тийм бол гээд жуух бичиг барих ажлаа хойшлуулаад байсан юм.

-Элчингээр томилогдсон хүн тодорхойгүй шалтгаанаар жуух бичиг өргөн барих ажлаа хойшлуулж болохгүй байх. Улс төрийн нөхцөл байдал энэ тэр гээд болсон процессийг хэлсэн үү, эсвэл өөр тайлбар тавьсан уу?

-Монголоо буруу ойлгуулчихгүйн тулд элдэв шалтгаан тайлбар хэлж байсан л даа. Монголын улс төрийн өрнөл, шалтгааныг тайлбарлалтай биш. Норвегийн хааны ордноос надад хандаж итгэмжлэх жуух бичгээ бариач гэж гурван удаа захидал ирүүлсэн. Монголоо эвгүй байдалд оруулахгүйн тулд гурван удаа техникийн бололцоогүй гэх мэт тайлбар хэлж татгалзсан. Эцэстээ байдлаа хэлж ойлгуулаад ирсэн.

-Улс орнуудын гадаад харилцаа талаас харвал ямар нэг үндэслэлгүйгээр элчин сайдыг эргүүлэн татах асуудал байж болохгүй биз дээ?

-Голчлон харилцаа хүйтрэх, хурцадахаар л элчингээ татаж байгаа харагддаг шүү дээ. Швед, Скандинавын орнуудад олон монгол бий. 8-9 мянган монгол иргэн амьдардаг. Европын орнуудаас монголчууд хамгийн олноороо амьдардаг нь Герман. Дараа нь Швед, Скандинавын орнууд ордог юм. Нэгэнт шинэ Ерөнхийлөгч дургүй, ажил боомилж байгаа юм чинь Монголдоо буцъя гэж бодсон. Гэхдээ Монголынхоо талаар зөв ойлголт өгчихөөд буцах ёстой гэж харсан. Ямар ч тохиолдолд тэнд амьдардаг иргэдийн эрх ашиг хөсөрдөхгүй байх нь чухал. Тэр талаас нь хандсан.

Энэ зуур элчин сайдыгаа татах шийдвэрээ төр хууль ёсныхоо хүрээнд гаргахыг хүлээж суусан. Төдий удалгүй УИХ-аас элчин сайдаа татах шийдвэр гарсан ч Гадаад харилцааны яам эцсийн хариуг хэлэхгүй яваад байсан л даа. Сүүлдээ би Гадаад харилцааны сайдад мессэж илгээж, хугацаагаа өөрөө товлож “Ажлаа өгөөд явж очъё” гэсэн. Тэгээд өнгөрсөн жилийн наймдугаар сард ирсэн юм. Элчин сайд нар буцахдаа итгэмжлэх жуух бичиг барьсан орнууддаа яагаад буцах болсон, юу үлдээсэн тухайгаа тайлбарласан уулзалтууд хийдэг юм билээ. Би тийм уулзалт хийгээгүй. Учир нь надад тайлбарлах зүйл байгаагүй. Тийм учраас дипломат шугамаар “Намайг эргүүлэн татаж байна” гэсэн утгатай захиа бичээд ирсэн.

-Шведэд өнөөдөр ч Монголыг төлөөлсөн элчин сайд байхгүй. Тэнд амьдардаг монголчууд өөрсдийг нь төлөөлсөн элчин сайдгүй удаж байна шүү?

-Би Шведэд очоод итгэмжлэх жуух бичгээ харьцангуй хурдан барьсан учраас жил хагас элчин сайдтай байсан гэж хэлж болно. Норвеги, Дани, Финланд зэрэг улсуудад Монголыг төлөөлсөн элчин сайд байхгүйгээр бараг дөрөв дэх жилийнхээ нүүрийг үзэх гэж байна. Миний дараа томилогдож очсон хүн нь төдий л удаагүй буцаад ирсэн. Тийм учраас Монгол Хойт Европын орнуудад элчин сайдгүй байгаа. Би болсон явдлыг арай том өнцгөөр харахыг эрмэлзэж байгаа. Хийсэн дүгнэлтээ хэлье. Өнөөгийн Ерөнхийлөгч маань Монгол Улсыг гуравдагч хөршүүдтэй нь тааламжгүй хүйтэн харилцаатай болгох гэсэн юм боловуу л гэж бодсон.

-Гуравдагч хөрштэй тогтоосон харилцаагаа элчин сайд нараа татах хэлбэрээр үймүүлээд байна уу гэдэг сонирхож тавих ёстой асуулт байна. Яагаад тэгж бодоход хүрэв?

-Миний өмнө Англид ажлаа хийж байсан С.Баярыг дуудсан. АНУ-д элчин сайд томилохгүй удааж гацаасан. Японыг мөн л удаасан. Тэрнээс ч дутахгүй Европод хамгийн чухал хойд Европын орнуудад тавьсан элчин сайдаа татсан. Энэ бүгдийг багцлаад том бодлогын хэмжээнд харвал манай улсын гуравдагч хөрш рүүгээ хандсан харилцааг муутгах гэсэн алхам шиг харагдаад байгаа юм.

-Тэгж харагдахаар юм байна…?

-Харагдахаар барах уу, би дотроо тэгж анзаарчихаад Монгол маань буруу харагдчих вий гэж санаа зовсон байдлаар ажилласан. Тэгж харагдуулахгүйн тулд ажлаа хэл амгүй өгсөн юм. Элчин сайдыг татах томилох асуудал дээр Монголын дотоод улс төрийг би хувьдаа ойлгоно. Юу ч болсон төрийн шийдвэр гээд дагах нь гарцаагүй. Гэхдээ гадаад ертөнцөд гуравдагч хөршийн эсрэг хандаад байна уу даа гэсэн ойлголтыг манайхан бараг төрүүлсэн байж магадгүй. Тэнд оршин амьдардаг монгол иргэдэд алсдаа сөргөөр битгий тусаасай гэж бодож байна.

-Та Шведэд очоод ажлаа бүрэн эрхийнхээ хүрээнд хийгээд эхэлсэн гэж ярилаа. Хойд Европын орнуудтай ингэж тэгж хамтарна гэсэн ажлын зургаа гаргачихсан байсан уу?

– Шинэ асуудлуудыг өдөөд, яриад явж байсан. Жишээ нь, хойд Европын Швед гэж орон жилдээ бараг тэрбум ам.долларыг олон улсын тусламжийн хүрээнд олон оронд өгдөг. Тэр тусламжийн шалгуурыг нь Монгол давсан учраас хасагдсан л даа. Монголчуудад биеэ даах чадамж нь суусан гэж үзээд хассан юм. Гэхдээ миний сая хэлсэн тэрбум ам.долларын 200 сая нь ардчиллыг дэмжих тусламж. Миний зүгээс “Эдийн засгийн үзүүлэлтээрээ манай улс танай тусламж олгодог хэмжүүрээс ахисан нь үнэн. Гэхдээ нэг зүйлийг анхаараач. Монгол Улс Орос, Хятадын дунд арал болж үлдсэн чөлөөт орон. Ардчиллын төслүүдийг дэмжсэн хэвээр урагшлах шаардлага бидэнд байна. Манай улсад болж буй үзэгдлийг анзаарвал хоёр хөршийнхөө авторитар нөлөөнд автах хандлага багагүй бий. Ардчилал өндөр хөгжсөн танайх шиг улсуудаас суралцах шаардлага Монголд байгаа. Тэр тусмаа Үндсэн хуулийн хүрээнд эрх мэдлийг тэнцвэржүүлэх, харилцан хяналт тавьдаг арга зүйн талаас сурах заалгах эрэлт үүссэн” гэж хандсан. Найрсгаар хүлээж авч судалж байсан байх.

Швед маш том ойн аж ахуйтай. Ой нь улам бүр ихэсч байгаа учраас ойн цэвэрлэгээ сайтай. Монгол газар нутаг томтой учраас ой ихтэй. Гэхдээ ойн цэвэрлэгээ байхгүй. Дэлхийн дулаарлаас болоод манай ой сөнөх байдалтай яваа. Ойн аж ахуйд туслалцаа үзүүлээч, хамтраач гээд яриа эхлүүлээд явж байсан. Данид “Нүүдэлчин Монгол” үзэсгэлэн зохион байгуулахад оролцсон. Тэр талаар pax­mongolica.org сайтад бий. Монголын тусгаар тогтнолд даничууд ямар үүрэг рольтой байсан тухай миний хувийн ажиглалт ч байгаа. Норвегид итгэмжлэх жуух бичгээ бариагүй ч дипломат харилцаа тогтоосны 50 жилийн ой тэмдэглэж, Ослод “Чингисийн хүүхдүүд” гэдэг монгол киноны нээлтийг хийсэн. Европт нээлтээ хийсэн анхны монгол кино болсон юм. Эргээд харахаар богино хугацаанд бага боловч ач холбогдолтой ажлууд амжуулжээ.

-Ерөнхийлөгч Прокурорын байгууллагын удирдах ажилтны зөвлөгөөн дээр Таван толгойн гэрээ байгуулах ажлын зохион байгуулагч нь Ц.Элбэгдорж, хэрэгжүүлэгч нь М.Энхсайхан, Таван толгой төслийг хийхдээ гадныханд 100 жилээр үнэгүй өгөх гэж байсан гэж мэдэгдсэн. Энэ талаар та байр сууриа илэрхийлээгүй байгаа…?

-Х.Баттулга Ерөнхийлөгч асуултандаа таны хэлснийг дурдаж, шалгаж өгөөч гэсэн асуудлыг прокурорт гаргаж байгаа харагдсан. Х.Баттулга гомдол гаргахдаа Прокурорын байгууллагын Удирдах ажилтны индэрийг ашиглалаа. Ерөнхийлөгч гомдол гаргахдаа би иргэнийхээ хувьд гэж хэлж байна лээ. Иргэд гомдол гаргахдаа хэзээ ч төрийн байгууллагын индэрийг ашиглах бололцоогүй. Энэ бол Ерөнхийлөгчийн зүгээс Үндсэн хууль, Ерөнхийлөгчийн хууль, Авлигатай тэмцэх хуульд заасан албан тушаалаа хэтрүүлэн хэрэглэхийг хорьсон заалтад илтэд харшилсан үйлдэл болсон. Эрх зүйт төр хэвшсэн соёлтой оронд бол хуулийн байгууллагаас анхааруулга, сануулга авахаар үйлдэл. Дээр нь прокурорын шийдвэр гаргах, үйл ажиллагаа явуулах үйл хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохыг тас хориглосон Прокурорын тухай хуулийн заалтад нийцэхгүй хууль бус буруу жишиг байлаа. Яг үүнтэй адилхан үйл явдал АНУ-д болоход хууль хяналтын байгууллага нь ерөнхийлөгч Трампын багийнханд хууль зөрчих үйлдэл рүү орж байна шүү гэж анхааруулж байсан. Бусдаас суралцахад гэмгүй гэж бодож байна. 100 жилээр үнэгүй өгөх гэж байсан гэх мэдэгдлийн тухайд худал гүтгэлэг хийсэн. Тухайн үед боловсруулсан төслүүдийг эргэж харвал 100 жил гэсэн үг хаанаас ч олохгүй. Үнэгүй гэсэн үг хайгаад ч байхгүй. Хөрөнгө оруулалтын гэрээний хугацаа нь төсөлд зааснаар гучин жил. Сунгалтын тухайд зөвхөн Монголын тал буюу 30 жилийн дараахь тухайн үеийн Засгийн газрын шийдвэрээр хийгдэх асуудал байсан.

-Засгийн газар гэрээг сунгахдаа тодорхой нөхцөлүүдийг харна гэж байл уу?

-Тийм, Засгийн газар гэрээг сунгахын тулд тодорхой нөхцөлүүд биелэгдсэн эсэхийг шалгаж байж шийдвэрээ гаргах байсан.

-Ямар нөхцөлүүд байсныг сонирхуулаач?

-Төслийн компани Таван толгойн бүс нутагт жилд 30 сая тонн нүүрс боловсруулах хүчин чадал бий болгох, боловсруулсан баяжмалаа хоёроос доошгүй гадаад улсын зах зээлд борлуулсан байх, “Эрдэнэс Таван толгой”-д хамтын ажиллагааны төлбөр төлсөн байх үүргээ биелүүлсэн эсэхийг нь харна гэж гэрээнд тусгасан байсан. За тэгээд “Чалко”-д төлөх өрийг дуусгах, “Эрдэнэс Таван толгой”-н үлдэгдэл өрийг барагдуулах, Таван толгой – Гашуунсухайтын төмөр замыг барих гэх мэт үүргээ биелүүлсэн эсэхийг харж байж хугацааг нь сунгах эсэхээ шийдэх эрх Засгийн газарт байсан. Би хувьдаа Ерөнхийлөгч дээрх төслийг уншиж үзээгүй гэдэгт 100 хувь итгэдэг болчихоод байгаа. Ийм энгийн юмыг ярихаасаа өмнө шалгачих хэрэгтэй. Гэхдээ юм унших дадал бөх барилдахаас дутахгүй хөдөлмөр шаарддаг гэдгийг ойлгож байна. Ингэж л хэлмээр байна. Бас нэг зүйлийг онцолмоор байна. Х.Баттулга Таван толгой төслийг хоосон улс төржүүлэхдээ өмнөх Ерөнхийлөгчөө буруутгахыг зорьсон байх. Өөрийгөө өндөг шиг өөгүй хүн гэж харуулах нь популистуудын толгойны өвчин гэж улс төр судлаачид онцолдог. Сайн найз явсан, Ерөнхийлөгч байсан хүнийг муу, муухайгаар дуудах нь популист сэтгэлгээний үр хөврөл л дөө. Ийм популист сэтгэлгээнээс Х.Баттулга Ерөнхийлөгч холдож чадахгүй яваа нь олон үйлдлээс нь харагдаж байна. Үүнийг анхааралдаа авах хэрэгтэй байх. Таван толгой төслийг хийж байхад Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч надад зааж зааварласан зүйл огт байхгүй.

-Ц.Элбэгдорж, М.Энхсайхан хоёрыг шалгуулах гэж 178 хуудас баримт өгсөн гээд байгаа нь ямар учиртай юм бол?

-Ц.Элбэгдорж саяхан Х.Баттулгад хандаж прокурорт өгсөн 178 хуудас гомдлоо ил болгочих гэсэн байна лээ. Бодоод байх нь ээ би өмнөөс нь ил болгох юм шиг байна. Таван толгойн гэрээ 178 хуудастай юм билээ. Тийм өчүүхэн юм ярьж болохгүй л дээ. Иймхэн асуудлаар өмнөх Ерөнхийлөгч болон ажил нугалсан хүнийг буруутгаж, гомдол тавиад яваа нь Монголд өрнөж буй эмгэнэлт үзэгдэл.

-Ерөнхийлөгч прокуроруудын зөвлөлгөөний үеэр “Эрдэнэс Таван толгой улсын төсөвт 500 тэрбум төгрөг төллөө. Ийм ашигтай бизнесээ хятадуудад өгөх гэж байж” гэсэн утгатай зүйл ярьсан. Таны ажилласан гэрээ УИХ-аар батлагдсан бол хэр ашиг өгөх байсан бэ?

-Ерөнхийлөгчийг тэгж хэлсний дараа хэрвээ Таван толгой төсөл хэрэгжсэн бол гээд тооцоог нь хийж үзсэн л дээ. Нэг их наяд 250 тэрбум төгрөгийг улсын төсөвт оруулах байсан юм билээ. Энэ бол зөвхөн төсөвт өгөх мөнгө нь. Дээр нь төмөр замтай болж, жилд 30 сая тонн нүүрс боловсруулах үйлдвэр барьж, байгаль орчны бохирдлыг эрс багасгаж, 1072 хувьцааг амилуулах байсан. Үүнээс гадна төмөр зам барьж байна гээд “овоолсон шороо”-ныхоо мөнгийг төслийн компаниар төлүүлэхээр байсан. Х.Баттулгын учруулсан хохирлыг Х.Баттулга төлөхгүй нь ойлгомжтой. Харамсалтай нь төсөл бүтээгүй л дээ.

“Эрдэнэс Таван толгой”-г муулж байгаа юм биш. Энэ компани өнөөдөр хууль зөрчсөн үйл ажиллагаа явуулж байгаа. Ордыг сорчлон ашиглаж байна. Ашигт малтмалын хуульд “Сорчлон ашиглахыг хориглоно” гэсэн заалт бий. Сорчилж ашиглахын хамгийн том аюул нь Таван толгойн ордын насыг богиносгоно. Ордын ерөнхий үнэлгээ унана. Ерөнхийлөгч нь ийм юмыг ойлгохгүй яваа нь харамсалтай. Энэ талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг шат дараатай цацна. Хэн нэгэнтэй хэрэлдэх гэсэндээ биш. Алдаан дээрээ суралцах ёстой гэдэг үүднээс мэдээллүүдийг ил болгох хэрэгтэй юм байна гэж бодсон шүү.

-Таван толгойн гэрээг УИХ буцаасан үйл явдлыг олонх “УИХ-ын дарга аргагүй зоригтой байлаа. Хятадуудад зарах гэж байсан Таван толгойгоо аваад үлдлээ” гэж олзуурхаж алга ташсан. Тэр үед яг ямар процесс өрнөсөн юм бэ?

-Би ажлын хэсэг ахалсан, Засгийн газрын өмнөөс гэрээ хийж яваа сайд л байлаа шүү дээ. УИХ-ын даргыг үг хэлж байхад эсэргүүцэж тайлбар тавих хэмжээний албан тушаалтан биш гэж хэлэх гээд байна л даа. Тэгэх хэмжээний албан тушаалтан нь Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг байсан. Ч.Сайханбилэг тайлбар тавих ажлаа хийгээгүй. Миний хувьд хийсэн бүх ажлаа засагт тайлагнаад, гарын үсэг зурах хэмжээнд хүргэснээ хэлсэн. Тэр үед би З.Энхболд, Ч.Сайханбилэг гэдэг нэг намын улс хоорондын зөрчилд оролцох шаардлагагүй гээд дуугүй суусан. Одоо тэр цагаас хойш таван жил өнгөрч. Мэр сэр дуугарна гэж бодож байна.

-Та 2020 онд УИХ-д нэр дэвших үү?

-Тийм бодол алга.

-Таныг Ерөнхий сайдаар ажиллах хугацаанд хамгийн либерал гэгддэг Ашигт малтмалын хууль батлагдсан, үр дүнд нь Оюу толгойг олсон, гадаадын хөрөнгө оруулалт огцом өссөн, уул уурхайн boom гэж хэлж болох үзэгдэл бий болсон. Орон сууцыг хувьчилсан, ажлын өдрийг тав болгосон, импортын татварыг тэглэсэн, үр дүнд нь эдийн засаг тэлсэн, бизнес хөгжсөн. Энэ мэт реформын олон шинэчлэл хийсэн. Үүнийг л хийж чадаагүй дээ гэсэн харамсал байдаг уу?

-Надад харамсах юм байхгүй. Буцаад Монгол маань буруу тийшээ олон удаа алхсанд харамсдаг. Урагшлуулах гээд хөвчийг нь хэт хүчтэй татсанаас болсон байх гэж заримдаа боддог юм. Аливааг зөв чиг рүү сайн хийх тусам ойлгоогүй улсууд буцаагаад чангаахдаа хэтэрхий хорлонтой татдаг юм билээ л дээ. Ингээд бодохоор шинэчлэлийг аажуу хийх ёстой байсан ч юм шиг. Гэхдээ аажуу хийсэн бол бүр замрах эрсдэлтэй нүүр тулсан байхыг үгүйсгэх аргагүй.

-1992-1996 оны Засгийн газрыг хамгийн тогтвортой гэж ярьдаг. Нөгөө талд хамгийн унтаа, шинэчлэлийг урагшлуулаагүй засаг гэсэн шүүмжлэл дуулддаг. Шинэчлэлийг алгуурлуулсан гэдэгтэй нь та санал нийлэх үү?

-Алгуурлуулахаар барах уу, таг зогсоочихсон. Тэр үед би “Алдагдсан цагийн өртөг” гэсэн нийтлэл бичиж хэвлүүлж байсан юм. Гэхдээ буруутгаад хэрэггүй л дээ. Шинэ хуучны зөрчил хурцадсан цаг байсан. Хуучны төлөөллийн хамгийн шилдэг арга нь гацах. Шинэ рүү явах чадахгүй юм чинь тэгэхээс ч аргагүй.

-Олзуурхмаар нь ухраагүй гэж үү?

-Яг үнэн. Ухраагүй.

-Дэлхий рүүгээ харж байж алхахаас аргагүй болчихлоо л доо. Тэр дундаа эдийн засгийн харилцаан дээрээ таны хэлдгээр ертөнцийн хандлагыг анзаарах зайлшгүй хэрэгцээ үүсчихсэн. “Блүүмбэрг” дэлхийн ДНБ 2006 оныхоос уруудаж түүхэн доод хэмжээ рүү уналаа гэж байна. Худалдааны дайны нөлөө юу?

-Болж байгаа үзэгдлийн орой нь Америк, Хятадын маргаан. Дэлхийн эдийн засаг талаас харвал АНУ, Хятад бол нэг, хоёрт жагсдаг том эдийн засгууд. Тэдний хоорондын зөрчилдөөнөөс бүх асуудал, дэлхийн зураглалуудыг харах хэрэгтэй болох байх. АНУ, Хятадын зөрчил тийм амар шийдэгдэхгүй. АНУ Хятадын хооронд маргаантай асуудал олон ч том асуудал нь бүтцийн өөрчлөлт хий гэж Хятадыг шахаж байгаа явдал юм. Бүтцийн өөрчлөлт гэж юу болохыг хүмүүс сайн мэдэхгүй байж магадгүй. Бүтцийн өөрчлөлтөд нь 100 гаруй гомдол багтаж байгаа гэдэг юм. Хятад улсыг зах зээл дэх төрийн оролцоогоо зогсоо гэсэн л дээ. Урд хөрш төрийн оролцоогоо зогсоох уу.

-Зогсоохгүй гэх байлгүй.

-Зогсоохгүй гэж яваад өөрөө унахыг үгүйсгэхгүй. Болж буй үзэгдлийг урт хугацаагаар дүгнэвэл Хятад өнөөдөр уналтын байдал руу орчихсон. Орос ч ялгаагүй. Тэгэхээр дүр зураг тун эвгүй байгаа.

-Тэгэхээр худалдааны дайн дуусах цаг мөдгүй гэсэн үг үү?

-Хэлэлцээрүүд амжилтгүй болоод байна л даа. Энэ долоо хоногт ч хэлэлцээр үргэлжилнэ. Үр дүнд хүрэхгүй байгаа учраас хоёр тал хэлэлцээрийн хугацааг сунгах хүсэлтээ илэрхийлсэн. Ирэх сарын нэгэнд уулзах учиртай. Хэлэлцээрээ Америк 60 хоног, Хятад 90 хоног сунгаж магадгүй гэсэн яриа хөөрөө бий. Гэхдээ гуравдугаар сарын нэгэн болоогүй учраас хараахан тохиролцоонд хүрээгүй байна.

Нэг өнцгийг онцолъё. Өмнө нь хоёр тал маргалдаж бие биедээ тариф тогтоож худалдааны дайн хийж байсан. Тарифтай дайн нь бусад улсад нэг их сөргөөр нялзсан юмгүй. Гэтэл одоо болж буй үзэгдэл арай өөр. Хэрвээ энэ байдал даамжирвал бусад оронд сөрөг үр дүн нь нялзана. Хятад санхүүгийнхээ хувьд Америкаас өгөх цохилтыг зөвхөн өөр дээрээ авах биш бусад улстай хуваалцахын төлөө явах байлгүй дээ. Тэгэхээр бидэнд ч тойруу замаар цохилт өгч магадгүй гэж харах ёстой. Тийм амархан шийдэгдэхгүй. Хэцүү.

Америк Хятадын хоорондын маргааны өөр нэг том асуудал бол “Made in China 2020” гэсэн хөтөлбөрөөс үүдэлтэй. Үүнийг нь манайхан мэдэж байгаа болов уу?

-Олонх нь анзаарахгүй яваа байх аа?

-Товчдоо Хятад улс 2020 он гэхэд бүх зүйлийг хийдэг болно гэсэн хөтөлбөр. Өндөр технологийн бүх үйлдвэрлэлийг хийнэ гэж байгаа. Тэгэхээр “Made in China 2020” хөтөлбөр олон орныг өөрийн үйлдвэртэйгээр урагшилж хөгжих бололцоогүй болгоно. Үйлдвэрлэгч байх боломжийг нь хаана гэсэн үг. Хааж ч байна. Хятадын энэ хөтөлбөр бүрэн хэрэгжвэл Солонгос, Японы өчнөөн үйлдвэр дампуурна. Монголд үйлдвэр сайн хөгжөөгүй. Гэхдээ үйлдвэрлэл хөгжүүлэх боломжууд бий. Бидний өмнө байгаа шинэ боломжууд Хятадын энэ хөтөлбөрөөс болж хаагдах өндөр эрсдэлтэй. “Бүх дэлхийд хийдэг, хэрэглэдэг бүтээгдэхүүнийг яахаараа зөвхөн Хятадад хийнэ гэж. Бүх улс Хятадаас худалдан авалт хийнэ гэж юу байдаг юм. Тэгж болохгүй” гэсэн зөрчил, маргаан л болж байна. Хятадад яагаад ийм боломж бий болчихов гэсэн асуулт тавигдаж таарна. Хятадын төрийн оролцоо энэ улсад тийм боломж, давуу тал өгсөн. Төрийн оролцоо зах зээлийг жам ёсоор нь, өрсөлдөөнтэйгөөр хөгжүүлдэггүй юм. Төрийн компаниудаар дамжуулж зах зээлийг дарамталж яваа учраас зах зээл унаад байна л даа.

Маргааны өөр нэг том сэдэв нь оюуны өмч хулгайлдаг асуудал. “Made in China 2020” хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэх гэж оюуны өмч хулгайлж байгаа хэрэг л дээ. Маргаан хийх гэхээр хятадууд “Бид ямар толгойд нь буу тулгаад технологийг нь авсан биш дээ” гэдэг юм.

Америкийн компаниуд хямд ажиллах хүч гээд Хятадад бизнес хийдэг. Хямд ажиллах хүчин дээр ашиг хийх гэж очсон улс өөрийн эрхгүй оюуны өмчөө шилжүүлчихдэг. Ийм шалтгаанаар хоёр улсын дунд энэ асуудал дээр том зөрчил үүсч байна.

-“Галзуу баян Азиуд” гээд орлогоороо тэргүүлсэн киноны продюсер нь Оюу толгойг нээсэн “Айвенхоу майнз”. Уул уурхай л хөрөнгө оруулах ашигтай салбар гэсэн ойлголт моодноос гарч эхэлсний нэг жишээ гэцгээж байна. Улс орнууд хөрөнгө оруулалт татах ширүүн өрсөлдөөнд орсон, ашигт малтмалын их нөөцтэй улсад доллар хүссэн хүсээгүй орж ирнэ гэсэн хандлага үеэ өнгөрөөсөн гэдэгтэй та санал нийлэх үү?

-Хөрөнгө оруулалт урсамтгай болсон. Өмнө нь нэг газарт хөрөнгө оруулаад арав, хорин жил ажилладаг, оруулсан хөрөнгө оруулалтаа хамгаалах гэж зүтгэдэг байсан. Тэр хандлага өөрчлөгдсөн. Дургүйг нь хүргэвэл хөрөнгөө татаад өөр тийш хийх бололцоо бүрдчихсэн. Дэлхий глобальчлагдсаны л том илрэл.

Ойрын жишээ гэвэл Хятадаас хөрөнгө оруулалт гадагшлах өнгөтэй байгаа. Хямд ажиллах хүчтэй учраас гэсэн шалтгаанаар гадны хөрөнгө оруулагчид Хятадыг сонгодог байсан юм. Гэтэл өнөөдөр ажиллах хүч нь хямдхан биш болсон. Хятад ажилчдын цалин сүүлийн таван жилд хоёр дахин өссөн статистик бий. Хятад улс зам, гүүр, төмөр замын асар их бүтээн байгуулалт өрнүүлсэн. Баахан мөнгө зарж барьсан учраас хөрөнгө оруулалтын зардлаа нөхөх гээд зам, гүүрээр зорчсоны төлбөр гэж авна аа даа. Тэр төлбөр нь Америктай харьцуулахад их. Гадны хөрөнгө оруулагчдын хувьд том зардал. Бараагаа тээвэрлэх зардал нь өсчихөөр хөрөнгө оруулах сонирхол багасчихаж байгаа юм.

-Монгол руу гадаадын хөрөнгө оруулалт орж ирэхгүй байгаа гол шалтгаануудыг нэрлээч гэвэл та юуг онцлох вэ?

-Бодлогогүй, гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг хөөх популизм газар авсан, дэд бүтэцжээгүйг нь онцолно.

-Ингээд харахаар Оюу толгой шиг том төсөл хэрэгжүүлэх цаг мөдгүй нь ээ?

-Мега төсөл хийж сурахаас нааш, мега төслийг ойлгох хүртлээ хэрэгжүүлж чадахгүй. Тогтолцооныхоо хувьд бас хийж чадахгүй болчихоод байгаа юм.

-Том төсөл хэрэгжүүлж эдийн засгаа тэлье гэвэл тогтолцоогоо засахаас аргагүй гэсэн үг үү?

-Тийм

-Тогтолцоогоо засч янзалтал энэ хэвээрээ байх нь гэж ойлголоо?

-Ер нь тийм. Гэхдээ хэвээрээ байж чадах эсэх тухай асуудал бас зовлонтой. Социализмын үед байгуулагдсан цахилгаан станцууд тэтгэвэртээ гарах болчихсон. Буруу хандлагатай учраас шинээр барьж чадаагүй яваа. Техногенний сүйрэлд улам бүр ойртоод байгаа даа.

-Техногенний сүйрэл гэж юуг хэлээд байна?

-Биднээс үл хамаарсан зүйлийг хэлж байгаа юм. Хуучин тоног төхөөрөмж, машин механизм, манайд бол цахилгаан станцууд байна. Манай станцууд хөгширсөн. Хэзээ л бол хэзээ том осол гарах өндөр магадлалтай. Том осол гарлаа гэхэд ямар ч аврал байхгүй.

-Жаахан олзуурхмаар юм байна уу, ер нь?

-Хүн. Монгол хүн хавьгүй нүдээ нээчихсэн. Дундаж хятад, дундаж орос хүнтэй харьцуулбал монгол хүний нүд нээгдсэн. Зөв л ажиллах хэрэгтэй.

-Хөдөө аж ахуйгаа хөгжүүлбэл хоёр хөршдөө бүтээгдэхүүнээ зараад дажгүй амьдарна гэж ярьдаг. Энэ салбарыг хөгжүүлэхийн тулд яах ёстой вэ?

-Уламжлалт эдийн засаг гэвэл мал аж ахуй л байна. Гэхдээ манай мал аж ахуй хөдөлмөрийн бүтээмж өндөртэй эдийн засаг биш. Хөдөлмөрийн бүтээмж гэдэг чухал ойлголтыг эргэлтэд оруулмаар байгаа юм. Мал аж ахуйн ахуйн хувьд хөдөлмөрийн бүтээмж маш доор.

Орчин үеийн хүнд ойлгуулахын тулд нэг зүйрлэл хэлье.Товчхондоо ан амьтан шиг л зүйл гэдэгтэй маргах хүн гарахгүй байх. Хээр бэлчээд явж байгаа малаасаа үе үе барьж авч идчихээд яваа улс шүү дээ, бид. Ямар нэг таваарлаг зүйл огт хийдэггүй. Мал аж ахуйн дийлэнх нь хонь, ямаа. Нэг хониноос их сайндаа 1.4 кг ноос авна. Бусад улсад үүнээс хавьгүй ихийг авдаг. Бидний хониноосоо авдаг ноос маш бүдүүн. Цаг уур нь ширүүн учраас бүдүүн ноостой хонинууд бий болчихсон. Махны чиглэлийн үхэр байхгүй, тэр чигийг хөгжүүлж чаддаггүй. Яагаад гэвэл малын эрүүл мэнд тун муу. Өвчлөл өндөртэй. Тэр утгаараа хөдөлмөрийн бүтээмж муутай эдийн засаг. Ийм суурин дээр босч чадахгүй л дээ.

Харин уул уурхайгаа түшиж, энэ салбараас олсон орлогоороо уламжлалт мал аж ахуй, газар тариалангаа дэмжиж босгоно илүү бодитой сонсогдоно.

Газар тариалан монголчуудын хувьд шинэлэг үзэгдэл. Жараад онд л анх газар хагалсан. Бид сая 200 мянган га газрыг сарны хөрс болгочихсон улс шүү дээ. Зах зээлд шилжиж байж зарим хэсгийг нь эргэж ашигласан байдалтай яваа. Байгалийн бохирдол үүсгэж, хөрс шороогоо сэндийчиж, үржил шимгүй болгож байж тариагаа бэлдэж суугаа улс шүү дээ. Ийм том үнэ төлж талхаа бэлддэг. Бодит байдлаа ингээд харахаар олон улсын харилцаанд чаддаг юмаа хийж оролцох учиртай. Энэ чиглэлээр хийх ажлууд өчнөөн бий.

Өөрөөр хэлбэл уул уурхайн орлогод түшихээс өөр зам байхгүй. Гэтэл уул уурхайгаа үзэн яддаг сэтгэхүй, хандлага янзаараа байгаа нь харамсалтай санагддаг. Уул уурхайг үнэхээр үзэн ядаад байна уу гэхээр баялгийн сан байгуулъя гэж яриад суух юм.

-Уламжлалт аж ахуй болох мал аж ахуй, газар тариалан нь хөдөлмөрийн бүтээмж муу учраас хүмүүс хотдоо шамбааралдсан гэсэн таны дүгнэлт содон сонсогдсон шүү?

-Хөдөлмөрийн бүтээмж муутай салбараас иргэд хот газар руугаа нүүдэллэдэг л дээ. Байшин барилга нь шавааралдсан, хүн ам ихтэй, эргэн тойрон гэр хорооллоор хүрээлсэн нийслэлтэй болсон шалтгаан ердөө энэ. Өнөөдрийн нийслэлийн зовлон хөдөлмөрийн бүтээмж муутай мал аж ахуйгаа хаячихаад хотод ирсэн хүмүүсээс үүдэлтэй. Хэрвээ тэнд хөдөлмөрийн бүтээмж өндөр, таваарлаг, ашиг өндөр бол хэн ч хот руу нүүдэллэхгүй.

Ийм нөхцөлд хотын бодлого муу хэвээр явбал шавааралдсан хэвээр аж төрнө. Шавааралдана гэдэг утгын цаана эрүүл мэнд, өвчин зовлон, гэмт хэрэг, агаар, хөрсний бохирдол гэсэн асуудал, зовлон бий.

 

Screen Shot 2019-02-22 at 11.14.58 AM

Хоёр дугаар дамжуулж ярилцлагыг маань нийтэлсэн Өдрийн сонин болон сэтгүүлч Баасансүрэнд талархал илэрхийлж байна.