Oлена Зелинска АНУ-ын Конгресст хандаж үг хэлэв

Украины тэргүүн хатагтайн АНУ-ын Конгресст хандаж хэлсэн үг энэ долоо хоногийн хамгийн том үйл явдал бөгөөд түүхэн үйл явдал гэж хожмоо бичигдэнээ. Сэтгэл хөдлөлөөр дүүрэн үг богинохон хэрнээ хүн бүрийн зүрхэнд хүрэхээр байлаа.

Олена Зелинскагийн хэлсэн үгнээс сэтгэлийн утас чангаасан хэсгүүдийг нь утгачлан орчуулсан болой.

Хүндэт Хатагтай Спикер, Хүндэт Конгрессын гишүүд ээ

Хатагтай ноёдоо

Надад энд ирж АНУ-ын Конгресст хандаж үг хэлэх бололцоо өгсөн явдалд талархаж байна. Гадаад улсын Ерөнхийлөгчийн эхнэр энэ танхимд анх удаагаа үг хэлж байгааг би мэдэж байгаа. Үүнийг хүндэтгэн хүлээж авч байна. Энэ бол надад болон миний эх оронд үнэхээр чухал ач холбогдолтой юм. Өнөөдөр би Та бүгдийг улс төрчид гэдгийнхэн хувьд гэхээсээ, зүгээр л аав, ээжүүдийн чинь хувьд хэн нэгний эмэг эх, өвөг эцэг, бусдын охин, хүү болохын чинь хувьд хандаж Тэргүүн хатагтай гэдгээр биш би бас хэн нэгний охин, ээж болохын хувьд  үг хэлэхийг хүсч байна.

Бид ажил албандаа ямар амжилт гаргахаас үл хамааран бид өрх гэрийнхээ нэгэн хэсэг байдаг билээ. Бид эцэг эхдээ хүүхэд байдаг. Бид нас үл харгалзан хүүхдүүдээ хайрлаж байдаг. Тэдэнд юу ч тохиолдсон бай тэд бидний хүүхдүүд хэвээр байдаг. Өрх гэр гэдэг бол бидний хувьд бүхэл бүтэн ертөнц мөн билээ. Энэ ертөнцийг хадгалан хамгаалах гэж бид амьдардаг. Амжилт гарвал баярлан хөөрч, алдаж эндвэл зовж уйлдаг. Энэ ертөнц дайнд сүйрвэл  бид бүрэн нурахад хүрдэг.

Хэдэн арван мянган ийм ертөнц Украинд сүйрээд байна…..

Ердийн нөхцөлд Ерөнхийлөгчийн эхнэр хүн боловсрол, хүний эрх, тэгш байдал, тэгш оролцоо гэх мэт энх амгалан ажил хийдэг байх. Тийм сэдвээр намайг ярих байх гэсэн хүлээлт байж магадгүй. Гэвч  миний эх орны эсрэг ямар ч шалтгаангүй өдөөсөн террорист дайныг ярихгүйгээр яахан дээрх сэдвээр би ярьж чадах билээ.  Орос манай ард түмнийг сүйрүүлж байна…..

Сая сая украинчуудыг хамгаалж, дайсны эсрэг зогсоход минь Америкийн ард түмэн, америк айл өрх гэр бүр, Конгресс, Ерөнхийлөгч Байден асар их туслалцаа үзүүлсэн. Та бүгдийн тусламж маш хүчтэй. Орос алж устгаж байгаа бол Америк аварч хамгаалж байна. Бид тусалж дэмжиж хийсэн бүхний төлөө талархаж байна. Үүнийг Та бүгд мэдээсэй билээ гэж хэлж байна.

Харамсалтай нь дайн дуусаагүй байна. Террор үргэлжилсээр байна.

Би амь үрэгсдийн нэрийн өмнөөс Та бүгдэд хандаж байна. Би хөл, гараа алдсан хүмүүсийн нэрийн өмнөөс, өнөө хүртэл амьд бүтэн байгаа болон фронтод тулалдаж байгаа хүмүүс, тэднийг фронтоос ирэхийг тэсч ядан хүлээж байгаа ахан дүүсийнх нь нэрийн өмнөөс хандаж байна. Би хэзээ ч гуйхыг хүсэхгүй зүйлээ Та бүгдээс гуйж байна.

Зэвсэг өгөөч. Харийн нутагт дайн хийх биш өөрийн эх орноо хамгаалах, орон гэртээ амьд сэрэх эрхээ хамгаалахын төлөө зэвсэг өгөөч гэж гуйж байна…..

Намар миний хүү сургуульдаа орж чадах эсэхийг би сая сая украин эхчүүдийн нэгэн адил мэдэхгүй байна. Миний охин  Их сургуульдаа энэ намар явж чадах болуу? Би хариулж чадахгүй байна. Украин багш нар сургуулийн анги танхимын сургалтад бэлтгэх юмуу аль эсвэл хорогдох байранд хичээлээ бэлдэхүү гэдгийг мэдэхгүй байна. Бидэнд агаараас эсэргүүцэн хамгаалах систем байдагсан бол хариулт гаргаж болохоор байна.

Үнэндээ энэ бүгдийн хариулт Вашингтонд бий. Харамсалтай ч террор дайралт гэдгийг Америк өөрийн бие дээр амсаж байсны хувьд украинчуудыг устгах  террорыг таслан зогсоох чадал энд байна. Энэ бол бидний хамтын ялалт байх бөгөөд хүн бүр, айл өрх бүрийн сайн сайхан, эрх чөлөө, аз жаргалын төлөө, амьдралын төлөөх ялалт байх болно. Би үүнийг гуйж байна. Миний нөхөр мөн үүнийг гуйж байна. Ерөнхийлөгчийн гэр бүл гэдгээр биш, хүү болон охиныхоо аав, ээж, өөрсдийн эцэг эхийн хүүхдүүд болохын хувьд гуйж байна.

Яагаад гэвэл бүх аав ээж нар хүүхдүүдээ унтахад нь одоо агаараас дахин довтлохгүй ээ, дахин пуужин нисч ирэхгүй ээ гэж хэлж чаддаг болохыг бид хүсч байна.

Энэ тийм биелэгдэшгүй том хүслэн гэж үү?

GLORY TO UKRAINE

Амар сайдын гэгээн дурсгалд

            Юуны өмнө Монгол Улсын Ерөнхий сайд Агданбуугийн Амарын гэгээн дурсгалыг хүндэтгэх гэрэл зургийн үзэсгэлэн зохион байгуулж буй DENS.MN мэдээллийн сайтад гүнээ талархаж байна.

            Ардчиллын он жилүүдэд миний мэдэхийн ийм арга хэмжээ урд өмнө болж байгаагүй. Анхных нь болж байна. Юугаараа онцлог, юугаараа чухал арга хэмжээ вэ гэдэг талаар цөөн бодлоо хэлье.

            Нэгдүгээрт, Ардчиллын үед Хэлмэгдүүлэлтийн үнэн бодит түүх түмэн олноо ил болсон нь үнэн. Гэсэн хэдий ч шинэ залуу үедээ энэхүү түүхэн үнэнийг ой тойнд нь ортол, ягштал ойлгож, мэдрүүлэх, ийм хэлмэгдүүлэлт дахин давтагдахгүй байх нийгмийн нөхцөл байдал бүрдүүлэх тал дээр төр болон иргэний нийгэмд хийх ажил асар их байгааг олон хүмүүст шинэ өнцгөөс ойлгуулахад тустай арга хэмжээ болж байна гэж харж байна. Хэлмэгдүүлэлт бол түүнд өртсөн олон хувь хүмүүс, гэр бүл, үр хүүхдүүдэд нь учирсан хувийн зовлон. Бусдын зовлон өвдөлтийг өөрөө дээрээ болж байгаа мэт мэдрэх мэдрэмж бол ардчилсан Монголын иргэн бүрийн өөрийгөө таних нэгэн шинж тэмдэг байх учиртай юм. 

            Хоёрдугаарт,  Энэхүү арга хэмжээг  Ерөнхий сайд Амарт Зөвлөлт Оросын Дээд Шүүхээс буудан алах ял өгсөн 7 дугаар сарын 10-ны өдөрт тохиолдуулан хийж байгаа нь тун шинэлэг юм. Манай төрийн зүтгэлтнүүдийг Зөвлөлт Орос хэлмэгдүүлэхдээ Монгол Улсыг тунхагласан эсвэл Монголын баяр наадам зэрэг тэмдэглэлт өдрөөр шүүж цаазалж байсныг сануулж байгаагаараа шинэлэг харагдаж байна.  Урд нь энэ өдрүүдэд түүхээ мэдэх цөөн хүмүүс дотроо битүүхэн өвөг дээдсдээ залбираад  бусдын адил баяр наадмын нүргээнд умбадаг байлаа. Энэ нь Коммунист Оросоос айх айдас, колони орны сэтгэлгээгээ таягдан хаяж чадахгүй байснаас тэр бизээ.  Тэгвэл энэ жил тэгсэнгүй. Анх удаа баяр наадмын өмнө олны анхаарал татахуйц хэлбэрээр Хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн Ерөнхий сайдынхаа дурсгалыг хүндэтгэж гэрэл зургийн үзэсгэлэн зохион байгуулагдаж байна. Би шинэ үеийн залуусаараа, энэ санаачилга гаргасан сайтын хамт олон, сэтгүүлч дайчин бүсгүй Шинэбаяраар бахархаж байна.

            Гуравдугаарт, дэлхийн өнөөгийн нөхцөл байдлыг ажваас Ерөнхий сайд Амарын коммунист Оросын Дээд Шүүхийн хуралдаан дээр хэлсэн үг өнөөгийн бидэнд хандаж хэлсэн үг хэмээн болгоохоор байна. Тэрбээр Монгол төрд арван гэр, багийн бичээчээс авхуулаад Ерөнхий сайд хүртлээ 30  гаруй жил зүтгэхдээ асар их туршлага хуримтлуулж, манж, түвд, орос хэл эзэмшсэн, Монголынхоо буурал түүхийг дэлхийн түүхтэй жишиж судлан таньсан холийн хараатай төрийн зүтгэлтэн байжээ гэж өөрийн эрхгүй бодогдуулдаг.

            Ерөнхий сайд Амарын бодлого, үйл ажиллагаа тухайн үед Коминтерн, Зөвлөлтийн бодлоготой зөрчилдөж, 1939 оны 3 дугаар сарын сүүлчээр Сталины тусгай удирдамжаар “ангийн дайсны ашиг тусыг өмгөөлөн хамгаалагч”, “Японы тагнуул, төлөөлөгч” хэмээх хилс ял тулган баривчилсан байдаг.

            1941 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдрийн ЗСБНХУ-ын Дээд шүүхийн хаалттай хуралдаан дээр Ерөнхий сайд Амар:

            “Би бол хэрэгтэн биш. …БНМАУ хэрэв тусгаар тогтносон улс юм бол яагаад намайг Зөвлөлтийн шүүх шүүж байгаа юм бэ?… Би Монголын ард түмэндээ хайртай, би Оросын ард түмэнд элэгтэй, харин “улаантан”, тэдний засагт дургүй… хэтээсээ том улс үндэстэн бага буурай улс үндэстнийг түрэмгийлэн эзэлж, удирдагчдыг нь барьж хорьдог. Яг ийм маягаар ЗХУ Монгол Улсад хандаж байна. Түүний тод жишээ нь миний бие буюу” гэж хэлжээ.

            Өнөөдөр ч түүний хэлсэн үг Зөвлөлт гүрнийг шинэ маягаар сэргээх гэсэн Хойт хөршийн Украинд хийж байгаа түрэмгийллийн өнгөн дээр онцгой ач холбогдолтой сонсогдож байна.

            “Үндэстнийг мөхөөе гэвэл сэхээтнийг нь устга” гэсэн үг бий. Энэ бол Их Гүрнүүдээс яагаад Хэлмэгдүүлэлт зохион байгуулдагын хураангуй томьёолол юм.

            Тусгаар Монголын төлөө Их Гүрний өмнө өвдөг сөхрөөгүй Коммунизм болон Их Гүрний дээрэнгүй үзлийн шуурганд амиа өргөсөн Амар сайд, мянга мянган хэлмэгдэгсдээ эргэн дуурсаж байна.

            Үзэсгэлэн Монголын эрх ашгийг ухаарсан, сэхээрсэн үндэстний сэхээтнүүдэд урам хайрлах болтугай

                              М.Энхсайхан 2022.07.09

АРДЧИЛСАН НАМ ОРОСЫН БОДЛОГЫГ ХЭРЭГЖҮҮЛДЭГ БИШ, МОНГОЛЫН НАМ БОЛОХ ЁСТОЙ

Маргааш АН-ын Их Хурал болно гэнэ. Хуралд оролцогчдод шууд хамаарах асуулт, хариултыг хэд хоногийн өмнөх Isee.mn сайтын редакцийн уулзалт дээрх ярилцлагаас онцолж Танд хүргэж байна.

-Таны энэ хүртэл явж ирсэн түүхтэй холбоотой Ардчилсан нам сүүлийн үед уналтад орчихлоо. Энэ ойлгомжгүй нөхцөл байдлыг засахын тулд хэн нь ямар үйлдэл хийх ёстой юм бэ? 

-Ардчилсан намын тухай ярихаар нэг зэрэг олон зөрчилтэй бодол орж ирдэг. Энэ нам Монголд золтой л дарангуйлагч төрүүлчихээгүй. Төрөнгөө алдсан ч төрж чадаагүй. Энэ үйлдлийг Ардчилсан нам хийсэн учраас эмзэг ханддаг юм. Нэмж хэлэхэд, би Ардчилсан намаас гарч байсан юм биш. Намайг хөөж байсан. Яагаад хөөж байсан бэ гэхээр Ардчилсан нам сонгуулиар “Хүүхдийн мөнгө өгнө” гэж амлаж байсан. Энэ санаачилгыг би гаргаж сонгуульд Ардчилсан намыг удирдаж байсан юм. Тэгэхээр “Хүүхдийн мөнгө өгнө” гэж амалчихаад ажил хийхгүй удаад огцорч байлаа. Дараа нь М.Энхболдын Үндэсний зөвшилцлийн Засгийн газрыг байгуулаад хүүхдийн мөнгийг өгч байсан юм. Өгөх бололцоог хангахын тулд би Үндэсний зөвшилцлийн Засгийн газарт Шадар сайдын ажлыг хийсэн. Гэтэл манай Ардчилсан намынхан “Засгийн газраа огцруулаад бусадтай хуйвалдаад явчихлаа” гэж буруу ойлгоод намаасаа хөөсөн. Гэтэл үнэн хэрэгтээ өөрсдийнхөө амласан хүүхдийн мөнгийг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой байсан юм.

Эерэг талыг яривал Ардчилсан нам Монголд ардчиллыг авчирч туг нь болсон. Энэ намын үед шийдвэртэй томоохон реформууд хийгдэж байсан. Ардчилсан нам нийгмийг эрх чөлөөтэй болгох, оюун санааг авчрахад томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн. Энэ утгаараа эерэг, сөрөг ажлыг аль алиныг нь хийсэн хүчтэй нам. Хожмоо Ардчилсан нам бараг Оросын бодлогыг хэрэгжүүлдэг нам болчихоо алдсан. Оросын бодлогыг хэрэгжүүлдэг Монголын нам байж болохгүй. Тиймээс дотоод тэмцэл энэ чиглэлд өрнөсөн.

С.Эрдэнээ даргын хувьд Монголынхоо эрх ашгийг хамгаалдаг нам байлгах байр, сууринд хатуу зогссон гэж харж байгаа. Гаднынхан Монголыг үймүүлэхдээ Ардчилсан нам, лидерүүд рүү нь чиглэсэн. Ингэж Монголын ардчиллыг устгах  гэж оролдсон юм. Ардчилсан нам жигдэрч босож ирэх нь Монголын эрх ашиг.

-Яагаад дарангуйлагч гэж та тодорхойлж байна вэ? 

-Х.Баттулга Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж эхлэнгүүтээ хамгийн түрүүнд шүүх эрх мэдэл рүү халдсан. 17 шүүгчид дарамт үзүүлж, халсан. Шүүхийг чадваргүй болгож далимд нь улс төрийн өрсөлдөгчдөө шоронд хийж байсан. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл дээр хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдэл , шүүх эрх мэдлийг зангидах гэж оролдсон. Энэ бол дарангуйлал руу шууд явж буй алхам. Миний хувьд үүнийг эсэргүүцэж байгаагаа хэлээд шоронд орсон.

Оросын бодлогыг хэрэгжүүлэгч хүмүүс Монголд чамлахааргүй их бий. Энэ талаар буруу ойлголттой холбоотой бол ойлголтоо өөрчил.

Харийн агент болон ажиллаж буй хүмүүс рүү тусгай байгууллагууд анхаарч ажлаа хийж Монголын эрх ашгийг хамгаал.

Бүрэн эхийг нь дорхи холбоосоор үзнэ үү

http://isee.mn/n/37750

Хэн хэн УИХ-д сонгогдсон бэ? Жад ба Худ

Сонгогчид өөрийн тойргоос хэн хэн УИХ-д сонгодсон бэ гэдэг асуултад ихэвчлэн бүдэрдэг. УИХ-ын гишүүн Таны төлөө юу хийсэн бэ гэвэл энэ асуултад бүр ихээр бүдэрч ойчино.

Сонгосон УИХГ нь юу хийж байгааг мэдэхгүй, хянахгүй байгаа бол Тэд амин хувийнхаа асуудлыг урьтал болгож довоо шарлуулах эрхтэй л гэсэн үг юм.

Тиймдээ ч ЖДҮ сангийн хулгай бий болдог. Тиймдээ ч хээл хахууль задгайрдаг.

Ардчилал бол шашин биш. Ардчилал бол зөвхөн санал өгөх төдийгөөр хязгаарлагдах ёсгүй юм. Сонгогдсон гишүүд нийтийн эрх ашгийн төлөө хариуцлагатай ажиллаж байна уу гэдэг асуулт чухал болж байна. Энэ асуултад зөв хариу олохын тулд сонгогчид яагаад буруу хүмүүсийг олноор нь сонгодог вэ гэдэг асуулт шинжлэх ухааны ч, мөн практик ач холбогдолтой асуулт болж хувирдаг.

Энэ талаар олон зүйл ярьж болох боловч арай хялбаршуулсан хариулт өгөхийг оролдье.

Хүн угтаа бол амьтан нэг талаас, нөгөө талаас оюун ухаантай учир өөр хоорондоо харилцаанд орж нийгэмшсэн амьтан болохыг зорьдог.

Хүний эрх, эрх чөлөөг хангахын хэрээр хүн “амьтан” болтлоо хувиа хичээгч болчихоо юу даа гэж бодох үе заримдаа гарах юм. Хүн дандаа л “амьтан” байж чадахгүй учир найз нөхөд, санаа нэгтнээ хайж овог аймаглах шаардлагатай болдог. Хамгийн анхдагч томхондуу хэлбэр нь Нутгийн Зөвлөл байсан юм боловуу гэсэн бодол орж ирж байна. Увс, Ховд, Архангайн… цаашлаад том том жалга довны сэтгэлгээ өрнөсөн байдаг. Би овог, аймгаараа нэгдэхийг буруушаагаагүй шүү. Энэ бол байгалийн жам ёсны үзэгдэл гэдгийг хэлэх гээд байна. Сонирхлын бүлгээрээ овог аймаг болох нь ардчилсан нийгэмд байх ёстой үзэгдэл юм.

Өнөөдөр Монголын нийгэм улс төрийн намууд гэхээсээ илүүтэй нутгийн зөвлөл, бөх, уяачид, хошин шог, МУСТА, мото, мотоцикл, сүүлд сошиал дээрх нэгэн зургийг хараад туяалзуур жад зэрэг овог аймагт задарсан юм шиг санагдсан. Бүгдээрээ улс төрийн өнгө аястай учир төрөл бүрийн улс төрийн овог аймаг болсон юм шиг .

Монголчууд эртнээс өөрийн овог аймагт харьяалагдахгүй хүмүүсээ Жад гэдэг байсан. Ураг барилдвал Худ гээд нэрлэчихдэг. Энэ сэтгэлгээ Монголд давамгайлсан юм боловуу гэж бодож байна.

Монголын ардчиллаас суралцах гээд Африкаас бишгүй л хүмүүс ирдэг байлаа. Тэд биднээс Та нар овог аймгийнхаа зөрчлийг хэрхэн шийддэг вэ гэж асуухаар нь дотроо инээж манайд овог аймаг байдаггүй, энэ асуудлаа бараг 12-13р зуунд шийдчихсэн юм шиг бардам хариулт өгдөг байсан. Одоо бодохнээ ичмээр дамшиг. Бид хүний мөн чанар болох овог аймгархдаг сэтгэлгээг таньж мэдээгүй л явсан юм байна гэж бодох боллоо.

Овгийн сэтгэлгээ давамгайлж буй нийгэмд юун том улс төр ярих. Тийм юм ярьж байгаа хүмүүс бүгд тэнэг, сэтгэлгээний өвчтэй болж харагддаг……

2019 он

Дэлгэрэнгүйг дорхи холбоосноос

Ярих Өнцөг

  1. Дайн уу, Цэргийн тусгай ажиллагаа юу ? – 1′ 25”
  2. НАТО заналхийлж байна уу? – 3’27”
  3. Дайны өнөөдрийн байдал – 8′ 00″”
  4. Хориг арга хэмжээ үр дүнгээ өгч байна уу? – 9′ 30″
  5. Давшилтын зэвсэг өгч байна. – 13’30 “
  6. ЛендЛийз – 14’50 “
  7. Хятад болон Энэтхэгийн байр суурь – 17’25 “
  8. Нефтэнд тавьж байгаа хориг – 20’10 “
  9. Хувь хүмүүст тавьж буй хориг – 22′ 50″
  10. Молдов, Гүрж – 24’30 “
  11. Дайны Монголд учруулах хохиролын тухай – 26’00 “
  12. Европ, АНУ, Канадын Элчингүүдийн ХБХ – 28’40 “
  13. Биолабраторын тухай – 30’30 “
  14. Хийн хоолой ба Цэрэг – 33’21 “
  15. Дайн болон алдаа, сургамж – 35’15 “
  16. Путин цөмийн бөмбөг хэрэглэх үү – 41’20 “
  17. Энэ дайн хэзээ дуусах вэ – 44’08 “
  18. ОХУ задрах уу- 46′ 12″
  19. Хятадын удирдлагын зөрчлийн тухай – 50′ 20″
  20. Хятад Тайваныг дайрах боловуу? – 52′ 05″

М.Энхсайхан: Өөрийн тоглоомын улс гэсэн маягтай монголчуудтай харьцах нь сүүлийн үед сэдрээд байгаа

О.Ариунбилэг

Орос газар нутгийн хувьд том болохоос эдийн засгийн хүчин чадлынхаа хувьд жижиг орон. Технологийн хөгжил ярьвал бүүр жижигхэн орон. Зүйрлэвэл эдийн засгийн хүчин чадлаараа Испанийн дайтай улс.

Оросын эдийн засаг дэлхийн эдийн засгийн 1-2 хувь учир хоригоос хохирогч нь Орос байх нь ойлгомжтой.

Коммунист нийгэм хүний амийг юман чинээ тооцдоггүй байжээ гэж бодохоор Ялалтын баярыг Дайнд хэлмэгдэгсдийн өдөр гэж тэмдэглэх нь зүйтэй санагдаад байдаг.

/2022.5.8/ Орос Украины нутаг дэвсгэр рүү цэргийн дайралт хийж, дайн эхэлснээс хойш хоёр сар гаруйн хугацаа өнгөрч байна. Хоёрдугаар сарын 24-ний өдөр эхэлсэн энэ дайралтын улмаас өнөөдөр 46 мянган хүн амиа алдаж, 400 гаруй хүн ор сураггүй болж, 13 сая хүн орон гэргүй болжээ.

Хоёр мянга гаруй барилга байшин сүйдэж, эдийн засгийн хохирлын хэмжээ нь 60 тэрбум долларт хүрсэн гэж Дэлхийн банк тодорхойлсон юм.

Дайнтай холбоотойгоор Орос улсад Европын холбоо, Америк, Япон, Солонгос гээд дэлхийн олон улс орон эдийн засгийн хориг тавиад байна. Бид энэ талаар Монгол Улсын Ерөнхий сайд, УИХ-ын гишүүн асан, эдийн засагч М.Энхсайхантай ярилцлаа.

ОРОСОД ТАВЬСАН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХОРИГ ЭНЭ САРЫН СҮҮЛЭЭС “ХӨРСӨН ДЭЭРЭЭ” МЭДРЭГДЭЖ ЭХЛЭХ БОЛОВ УУ

Оросод тавьсан эдийн засгийн хориг арга хэмжээнүүд тийм ч үр дүнтэй болоогүй гэж В.Путин мэдээлсэн. Энэ хэр үндэслэлтэй вэ?
Тэрбээр Барууны тавьсан хоригийг үр дүнгүй гэж хэлнэ шүү дээ. “Мундаг хориг байна лээ, бид балрах нь ээ” гэлтэй биш. Тэр тусмаа хориг Путины өдөөсөн дайныг зогсоохтой холбоотой тавигдаж байгаа хориг. Эсэргүүцэж элдэв үг хэлж л таараа. Тэглээ гээд байдал өөрчлөгдөхгүй. Юу нь цэвэр цэрэг улс төр, юу нь цэвэр эдийн засаг нийгмийн тухай вэ гэдгийг ялгаж харах хэрэгтэй. Орос орон бол Крымийг өөртөө нэгтгэсэн 2014 оноос хойш Барууны хоригтой учирсан. Украин руу довтлохоос өмнөх хориг одоогийн хоригтой харьцуулбал хамрах хүрээ хязгаар тун бага байсан. Гэсэн ч эдийн засгийн хөгжлийг нь сүрхий хойш чангаасан. Путин Украин руу довтлох шийдвэр гаргахдаа Барууны ийм том хоригтой учирна гэж тооцоолоогүй. Өмнөх шигээ байх биз гэж тооцсон шиг байгаа юм. Гэтэл тэгсэнгүй.

Дэлхийн маш олон орон, бүх тэргүүлэх орнууд өөр хоорондоо уялдаатай 9000 хориг тавсан байгаа. Цаашид ч хориг улам боловсронгуй болж, шат дараатай багц багцаар нь хориг тавьж байна. Европын Холбоо гэхэд л 6 дахь багц хоригоо саяхан тогтоолоо. Оросын хамгийн том Сбербанкыг олон улсын төлбөрийн Свифт системээс салгалаа. Мөн Оросын газрын тосыг импортлохгүй байхаар шийдвэрлэж байна. Цаашид ч хоригоо чангаруулна гэж буй.

Газрын тосны хориг бол нэлээд эмзэг зүйл юм байна. Нэгэнт олборлож байгаа ашиглалтын цооногоос гарч байгаа нефтийг борлуулж чадахгүй бол олборлолтоо багасгах буюу зогсоох хэрэгтэй болдог. Энэ нь олборлолтын цооногийг бөглөж хаана гэсэн үг. Дараа дахин олборлохын тулд шинээр цооног өрөмдөх шаардлага бий болгодгоороо бодитой зардал чирэгдэл нэмэгдүүлсэн сүрхий хориг юм байна.

Саяхнаас зарим цооногоо бөглөж хааж эхэлсэн гэж байна. Ялангуяа Европт бүтээгдэхүүнийхээ 50 хувийг борлуулж байсан Лукойл компани энэ талаар анхааруулсан мэдэгдэл хийсэн байсан.

Дайн бол ёс суртахууны том асуудал учир дэлхийн том компаниуд болон брэнд бараа үйлдвэрлэгчид нийтдээ 300 гаруй компани ямарч албадлагагүйгээр, сайн дураараа Оросын зах зээлээс гарсан. Ийм үйл явдал болно гэж хэн ч төсөөлөөгүй байх. Хоёрдогч хоригт өртөхгүйн тулд Lenova, Xiaomi зэрэг Хятадын том технологийн компаниуд урдчилан зарлахгүйгээр Оросын зах зээлээс гарч байна.

-Оросын эдийн засагт хоригуудын үр нөлөө хэдийнээс эхлэх бол?
Хориг тавьлаа гэхээр хүмүүс хамгийн түрүүнд өөрсдийнхөө хэрэглээнд яаж нөлөөлөв гэж боддог. Хэрэглээний бараа хэдэн сарын нөөцтэй байдаг тул хоригийн нөлөөг богино хугацаанд хүмүүст үнэ ханш өсөхөөс өөрөөр мэдрэгдэх нь юу л бол. Харин хэрэглээнд биш бизнесийн орчинд хориг яаж нөлөөх вэ гэдгээр асуудлыг авч үзэх нь зүйтэй судлаачид хэлж байгаа.

Үйлдвэрүүд хэрэгтэй бараа түүхий эдийнхээ нөөцийг 2-3 сараар хадгалсан байхыг үгүйсгэхгүй. Үүнээс илүү хугацаагаар нөөц барих нь бизнесийн ашигт сөрөг нөлөөтэй тул хориг үйлдвэр аж ахуйн газруудад мэдрэгдэх хугацаа нь энэ сарын сүүлчээс байх болов уу. Оросын Төв Банк ч үүнийг хүлээн зөвшөөрч зургаадугаар сараас Орос орон “Бүтцийн трансформаци”-д орох хэрэгтэй гэсэн байна лээ. Хориг эдийн засагт нөлөөлнө гэдгийг хэлсэн хэрэг юм.

Хориг бүх талуудад хохирол авчирдаг тул багц багцаар нь судалгаатай хийгээд байгаа бололтой. Зорилго нь Оросын эдийн засгийг сулруулах явдал юм. Оросын эдийн засаг дэлхийн эдийн засгийн 1-2 хувь учир хоригоос хохирогч нь Орос байх нь ойлгомжтой. Зарим нэг оронд хүндхэн тусч магадгүй ч дэлхий үүнийгээ шийдээд явах байх аа.

ОЛИГАРХУУД НЬ ХОТ ТОСГОДЫГ НЬ ЦӨЛМӨСӨН БАЙТАЛ АРД ТҮМЭН НЬ
СОХОР ДҮЛИЙ МЭТ ЯВЖЭЭ

-Энэ удаагийн хоригт хувь хүмүүсийг олноор хамруулж байгаа шалтгаан юу вэ? Улсыг нь оруулахад л болох бус уу?
Путин ганцаараа биш, түүнийг тойрон хүрээлсэн бүлэглэл Орос орныг ийм байдалд оруулсан. Тэдэнд Путиныг өмнөө барьчихаад болж байгаа үйл явдалд хариуцлага үүрэхгүй явна гэдэг надад бол ойлгогдохгүй юм байна. Оросын тэрбумтан олигархиудад хориг тавьж хураасан хөрөнгийн нийт хэмжээг Барууны соёлт ард түмэн сонсоод гайхширч байгаа харагдсан. Зүгээр л Орос орныг хот тосгоноор нь цөлмөсөн гэдэг нь тодорхой байна. Бүр их гайхшрал төрүүлсэн эд нь ийм хэмжээний хулгай явагдаж байхад Оросын ард түмэн сохор дүлий мэт явсныг ойлгож чадахгүй байгаа харагдана.

Хүмүүс яагаад хоригоос жирийн ард түмэн хохирох ёстой юм гэж илүүтэй асуудаг. Харамсалтай нь тэд л сонгуулиар саналаа өгч төрөө бүрдүүлсэн гэдгийг мартаж болохгүй.

Гитлерийн Германы удирдагчдыг шүүсэн Нюренбергийн шүүх нацизм газар авч дэлхийн дайн болсон хариуцлагыг герман ард түмэн мөн хариуцна гэсэн шийдвэр гаргаж байсаныг мартаж болохгүй.

-“Өнөөдрийн дэлхий дахинд ямар ч улс орныг, ялангуяа Орос шиг том улсыг ганцаардуулах боломж байхгүй. Бидэнд хамтарч ажиллах түншүүд олдоно” гэж Путин хэлсэн. Оросуудтай цаашид хамтрах түншүүд нь ямар улс орнууд байх бол?
Орос газар нутгийн хувьд том болохоос эдийн засгийн хүчин чадлынхаа хувьд жижиг орон. Технологийн хөгжил ярьвал бүүр жижигхэн орон. Зүйрлэвэл эдийн засгийн хүчин чадлаараа Испанийн дайтай улс. Дэлхийн 200 орчим улсаас Оростой холбоотой байх өчнөөн орон байх нь гарцаагүй.

Их 20-д хамаарах улс орнууд Путины дэглэмтэй хамтарч ажиллах нь юу л бол. Бараг үгүй биз. Хятадын хувьд өөрсдийн эрх ашиг чухал болохоос Орос чухалчлагдахгүй дээ. Барууныг эсэргүүцэх өнгөөрөө нэгдмэл харагдавч эдийн засгийн хувьд Оросыг түүхий эд нийлүүлэгч л гэж харах байх. Гэвч Орост тавьсан хоригоос болж бас хохирогч байхыг хүсэхгүй байгаа. Иран, Хойт Солонгос зовлон нэгт гэдгээрээ ойрхон байх гэж оролдож магадгүй.

Иран 40 жил Барууны хориг доор амьдар ч ирсэн. Юу болдгийг Оросын сэтгүүлчид Иранаас сурвалжлага хийж байгаа харагдсан. Тэдний үзүүлж байгаагаар бол 90-ээд оны Эрээний зах, 50-иад оны загварын машин дүүрсэн хот, брэндийн хуулбар Адибасаар дүүрэн дэлгүүр байх юм шиг байна лээ. Өлсөж үхэхгүй нь ойлгомжтой байсан. Үйлдвэрлэл технологи хоцрогдоно. Сэтгэлгээ ч мөн тэр хэмжээгээр доройтдог юм байна лээ. Иймээс хориг үр дүнгүй гэж дуугарах дэндүү эрт байна.

-Моксва шатахууны борлуулалтаа рублиэр хийхийг шаардаж байгаа. Энэ нь эсрэгээрээ рублийн ханшийг чангаруулж байна уу?
Улс төрийн шийд талаасаа Барууныханд яршиг төвөг учруулах гэсэн оролдлого л доо. Эдийн засаг талаасаа бол өөрөө өөртөө хориг тавьж буй хэрэг шиг санагдсан. Тэр тусмаа рублийн албан ёсны ханш, хар захын ханш өөр өөр байгаа. Комисс шимтгэл, валют арилжааны хэмжээг хязгаарласан зэрэг нь рублийн бодит ханшийг нуугдмал байдалд оруулсан хэрэг юм. Рублийн ханш бодит нөхцөл байдлыг илэрхийлэхгүй, санхүү эдийн засаг шоконд орсноос царцсан нөхцөл байдлын тусгал юм.

-Оросын байгалийн хийгээр Европ бүхэлдээ хараат байна. Оросод авч байгаа хориг арга хэмжээ европт эргээд сөргөөр нөлөөлөх болсон. Үүнээс болоод хоригуудыг цуцлах, зөөлрүүлэх болов уу?
Би тэгж бодохгүй байна. Харин ч эрчим хүчний хувьд нэг орноос хараат явах нь аюултай гэдгийг Европ ойлгохын дээдээр ойлгосон биз ээ. Хориг нэг хэсэг үргэлжлэх нь ойлгомжтой. Сайнаар бодвол эхлээд аялал жуулчлалтай холбоотой хоригууд цуцлагдах, агаарын орон зайгаа нээх, Боинг, Эрбас хоригоо цуцалж нисэх онгоцны аюулгүй байдалд гэрчилгээ өгөх, Тээврийн машинууд чөлөөтэй явж эхэлбэл Оросын хувьд нэг амьсгаа авах бололцоо бүрдэнэ. Одоохондоо тийм байдал харагдахгүй байна.

-Удахгүй ЕХ-ноос гаргах хориг арга хэмжээний сүүлийн үе шатыг танилцуулна. Үүнд нефтийн импорт зэрэг нь багтах болов уу. Манай улсад хэрхэн нөлөөлөх бол?
Манайд ямарваа нөлөө үзүүлэх явдал харагдахгүй байна. Орост нефтийн эмбарго тавьж байгаа нөхцөлд Монгол жижигхэн хэрэглэгч ч гэсэн хэрнээ чухал ач холбогдолтой орны тоонд орох байлгүй дээ.

УКРАИНЫГ ДАЙНЫ ДАРАА ДЭЛХИЙ БОСГОНО. ХҮЧТЭЙ, АГУУ ҮНДЭСТЭН МЭНДЭЛЖ
БАЙГААГ ХАРАХ БАХАРХМААР

-Украин улс дахин сэргэхэд хэцүү боллоо гэж зарим хүн үзэж байна. Таны бодлоор?
Дайны дараа Укрианыг бүх дэлхий босгоно доо. Энэ талаар яриа хэлэлцээ нэгэнт эхэлсэн. Хүчтэй агуу үндэстэн мэндэлж байгааг харахад бахархмаар байгаа.

-Оросын эдийн засгийн хөгжил хоригуудаас болоод 15 жил хойшилсон бол Украины эдийн засаг, хүн амын өсөлт дайны улмаас хэдэн жилээр ухарсан бол?
-Укрианы ДНБ дайны улмаас болоод 40 хувь унана гэсэн тооцоо байгаа. Хот үйлдвэрүүдийг нь бөмбөгдөөд сүйрүүлээд байгаа учир яалтай ч билээ.

Харин Барууны хориг Оросын эдийн засгийг 15 жилээр ухраана. Оросын эдийн засаг Хойт Солонгостой харьцуулбал дэлхийн эдийн засагтай глобальчлагдсан тул хориг илүү мэдрэмтгий.

Хойт Солонгос байгаагаараа амьдраад сурчихсан. Орос амьдрал нь доройтохыг тэсэх эсэхийг үзэх л үлдлээ

-Та маш олон талаас мэдээлэл уншиж, үзэж байгаа хүн. Москвагийн дараагийн “бай” юу байх бол? Тэд өөр улс орон руу дайрах чадал үлдсэн үү?
Орос бол эдийн засгийн хүчин чадлаар том биш. Харин цэргийн хүчин чадлаар супер гүрний дайтай байгаа. Тиймээс бусдыг айлгаж дарамтлах явдал үүгээр дуусахгүй. Молдавыг дараачийн бай болгож харсан гэсэн мэдээ яваад байсан. Тэнд Приденестрийн улс гэгчийг Оросын тусламжтайгаар байгуулсан. Гэвч Орос тэнд десант буулгая гэхээр Украины нутгаар дамжих хэрэгтэй болно. Украин ийм үйлдлийг таслан зогсооно гээд байгаа. Сүүлчийн мэдээгээр Орос өөрийн тэр байгуулсан улсад 20 мянган тонн зэвсэг бөөгнүүлчихсэн түүнийгээ авах санаархал тээж яваа гэх. Тэр нь бүтэхгүй байх.

Хөрш орнуудаас хамгийн хялбар бай нь Монгол биз. Өөрийн тоглоомын улс гэсэн маягтай монголчуудтай харьцах нь сүүлийн үед сэдрээд байгаа. Үгэнд ордоггүй Монголчуудыг дарамтлах, тусалж дэмждэггүй Хятадад сануулга өгөх, Монголын ардчиллыг дэмжигч гуравдагч хөрш орнуудад дарамт үзүүлэх үүднээс Монголын дотоод хэрэгт өөрсдийн бодлого тулгах өдөөн хатгалга хийгдэж байна.

Био лаборатори гэж Лавровын хэмжээнд хүртэл ярьсан. Улаанбаатарын гудамжинд фашист бэлгэдэл бүхий туг дарцагтай жагссан. Монголчууд тэвчээртэй тулдаа чимээгүй байгаа биз. Нэг тэсэрвэл бас ч юм юм үзүүлдэг ард түмэн шүү дээ.

ОЛОН САЯ ХҮНИЙ АМИЙГ АВЧ ОДСОН ДАЙНЫГ ЯЛАЛТ ГЭЖ ДУРСАХ НЬ
ХЭР ЗОХИМЖТОЙ ВЭ?

-Тавдугаар сарын 9-ны Ялалтын баярыг бид тэмдэглэх ёстой юмуу? Та юу гэж бодож байна?
-Дэлхийн хоёрдугаар дайны оролцогчийн хувьд Монголчууд энэ өдрийг даруухан тэмдэглэж ирсэн. Ер нь 1945 онд Ялалтын баярыг нэг удаа парад хийж тэмдэглээд түүнээс хойш 20 жил завсарласан юм. Олон сая хүний амь насыг авч одсон дайныг ялалт хэмээн дурсах нь хэр зохимжтой вэ гэдэг асуудал ч бий. Тиймээс Европт энэ өдрийг дайнд хэлмэгдэгсдийн дурсгалын хүндэтгэх ялалтын өдөр гэж тавдугаар сарын 8-нд тэмдэглэдэг.

Орос оронд Хүйтэн дайны үзэл суртлын утгатайгаар энэ өдрийг 1945 оноос хойш 20 жилийн дараагаас тэмдэглэж ирсэн байх бөгөөд Путины үед бүр цэргийн сүр хүчийг гайхуулагч хүчин зүйл болтлоо хөгжсөн байна.

АНУ-ын Ерөнхийлөгч Кеннеди Зөвлөлтийн удирдагч Хрушевтай нэгэн удаа уулзахдаа түүнээс “Дэлхийн II дайнд хичнээн зөвлөлтийн хүмүүс амь үрэгдсэн бэ?” гэж асуусан байдаг юм. Хрушев хариулж чадсангүй. Кеннеди “Барагцаалбал 20 сая байгаа байлгүй дээ” гэж.

Түүнээс хойш Дэлхийн II дайнд зөвлөлтийн 20 сая хүн амь үрэгдсэн гэдэг болсон. Коммунист нийгэм хүний амийг юман чинээ тооцдоггүй байжээ гэж бодохоор Ялалтын баярыг Дайнд хэлмэгдэгсдийн өдөр гэж тэмдэглэх нь зүйтэй санагдаад байдаг. Цаг хугацаа залруулах байлгүй дээ.

-Манай Засгийн газар дайн эхэлснээс хойш Газпромтой гэрээ байгуулж, сайд болон УИХ-ын гишүүд Оросод айлчилсан. Мөн саяхан МҮХАҮТ-ын төлөөлөгч нар Эрхүүд айлчилж, бизнесүүдтэй хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурсан. Засгийн газрын дайныг илтэд дэмжиж буй мэт энэ алхмууд манай улсыг хоригт давхар хамруулах болов уу? Эсвэл биднийг бол тоохгүй юу?
Шоудахыг тэвчиж болно оо. Хаана ч байдаг үзэгдэл. Бүтэхгүй хоосон мөрөөдлийн юм ярьж гарын үсэг зурж ч болно. Байдаг л үзэгдэл.

Харин Орост тавьсан хоригтой зөрчилдвөл өөрсдөө хоригт орох нь гарцаагүй. Хоосон үгийг тэвчих биз. Харин бодит үйлдлийг зөвшөөрөхгүй. Хянахгүй мэдэхгүй өнгөрнө гэж лав байхгүй.

Харин хоригт ороогүй чиглэлээр хөрш орнуудтайгаа ажиллах бололцоо байгаа. Үүний тулд эхлээд Орос дайнаа зогсоох хэрэгтэй байна. Энэ бол анхдагч нөхцөл. Анхдагч нөхцөл үгүй байхад цааш нь ярих зүйл байхгүй боллоо л гэсэн үг.

Дайны дараах улс төр, аюулгүй байдлын орчин эрс өөрчлөгдөх байх. Гол нь хориг илүүтэй хувь хүний үнэлэмжийг илүүтэй хардаг чиглэлээр өөрчлөгдөх байх. Барын зулзагыг бага дээр нь гэдэг шиг буруу үнэлэмжтэй, дарангуйлах хандлагыг өөгшүүлэгсдэд үүд хаалга хаалттай болоосой гэж бодож байна. Тухай тухайн үед нь арга хэмжээ аваагүйгээс өнөөдрийн Путин ганц Украин орныг бус өөрийн ард түмнээ, бүх дэлхийг зовоож байгааг энэ дайнаар л ойлгож авч байна.

-Ярилцлага өгсөнд баярлалаа.

Импортын татварыг тэглэсэн нь

Номын хэсгээс: Түлхүүр санаанууд

  • 1997 он. Монголчууд дэлхийгээс, дэлхий нь ч Монголоос хол байв.
  • Монголын газарзүйн байрлал өөрөө “импортын татвар” байлаа.
  • Газарзүйн байрлал эдийн засгийн утгаараа өөрөө “импортын татвар” болчихоод байхад төрөөс нэрмээс болсон импортын татварыг хуулиар тогтоох нь стратеги зорилтод нийцэхгүй гэж үзсэн юм.
  • Нүүдэлчдийн ахуй хэзээ ч өөрөө өөрийгөө бүрэн хангах эдийн засгийн систем тогтолцоо биш. Үүнийг түүхээс харж болно.
  • Түүхэн он жилүүд өнгөрсөн ч гадаад худалдаа хийх хэрэгцээ, нөхцөл байдал өөрчлөгдөөгүй л байна.

1997 он. Монголын хүн ам 2.5 сая дахь иргэнээ өлгийдөн авч байлаа. Бүхэлдээ монголын нийгэм хуучин социалист эдийн засгийн хэв загвар, сэтгэлгээнээсээ бүрэн ангижирч чадаагүй, дэлхийд Монгол нээгдээгүй, монголчууд дэлхийгээс, дэлхий нь ч Монголоос хол байв.

1990-ээд оны эхэн үед үнэ ханшны жилийн өсөлт 300 хувь хүрч байсантай харьцуулбал үнэ ханшны өсөлт нэлээд буурсан ч жилдээ 50-60 хувьтай байв. Гадаадын хөрөнгө оруулалт гэх юм байсангүй. Нэг хүнд ногдох гадаадын хөрөнгө оруулалт 10 доллар хүрдэггүй байв.

Дэлхийн зах зээл дээр түүхий эдийн үнэ унаж байв. Ийм л нөхцөлд өөр хоорондоо уялдаатай угсраа олон арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсний нэг нь импортын татварыг тэглэх явдал байлаа. Урт болон богино хугацааны асуудлаа шийдэх гэсэн хэрэг байв.

Урт хугацааны бодлогын стратеги чиглэл бол Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг Монгол руу татах явдал байв. Монгол улс газар зүйн байрлалынхаа хувьд Орос, Хятад том гүрний дунд байршсан, тэдгээр нь ДХБ-д ороогүй (Монгол 1997 онд гишүүн болсон, Хятад 2001 онд, Орос 2005 онд), протекционист бодлого нь хэвээр байв.

Дээр нь монголын дэд бүтцийн хөгжил сул дорой байсан нь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татахад бэрхшээлтэй байв. Өөрөөр хэлбэл, Монголын газарзүйн байрлал, хөрш орнуудын нөхцөл байдал монголын хувьд өөрөө “импортын татвар” болсон хэрэг. Газарзүйн байрлал, бодит нөхцөл байдал эдийн засгийн утгаараа өөрөө “импортын татвар” болчихоод байхад төр, засгаас нэмж нэрмээс болсон импортын татварыг тогтоох нь стратеги зорилтод нийцэхгүй гэж үзсэн юм. Тийм ч учраас импортын татварыг тэглэх шийд гарч билээ.

Импортын татварыг тэглэх шийдэл гэнэт нэг өдөр бий болчихоогүй. Миний зөвлөхүүд тал талаас нь сайтар бодсоны үндсэн дээр санал болгосон хэрэг.

Нэг өдөр Цагаан сайд Их тэнгэрт ирлээ. Тэрбээр импортын татварыг тэглэх санал ярьж эхэллээ. Би сонссон дүртэй сууж яаж үйл хэрэг болгох улс төрийн алхмуудыг дотроо бодож байсан юм. 1997 онд Ерөнхийлөгчийн ээлжит сонгууль тохиож байв. АН-аас сонгуульд П.Очирбат Ерөнхийлөгч, МАХН-аас Н.Багабанди нэр дэвших нь тодорхой байв. Улс төрийн энэ моментумыг ашиглах санаа тээж байсан юм.

Дараах өдрүүдэд би П.Очирбат ерөнхийлөгчтэй уулзаж дахин нэр дэвшихдээ Сонгуулийн хөтөлбөртөө импортын татварыг тэглэх амлалт авахыг санал болгож байсан. Очирбат ерөнхийлөгч нэр дэвших мөрийн хөтөлбөртөө импортын татварыг тэглэх санал оруулж билээ. АН-аас нэр дэвшигчийн хөтөлбөрт импортын татварыг тэглэх санал орсон, түүнийг эсэргүүцэх нь улс төрийн том алдаа болно хэмээн Ардчилсан Холбоо эвслээс УИХ-д сонгогдсон олонхын бүлгийн гишүүдэд ярьж ухуулж эхэллээ. Тэдний олонх нь энэ үйл явдлын эдийн засгийн ач холбогдлыг ойлгоогүй ч МАХН хэмээх хүчтэй сөрөг хүчнийг эсэргүүцлийг хамтдаа давах ёстой гэсэн улс төрийн мэдрэмжтэй байсан тул төдий л удалгүй Импортын татварыг тэглэх шийдвэрийг УИХ-аар гаргуулсан юмдаг. Гэвч АН-ын олон гишүүн хуучинсаг сэтгэлгээнээсээ ангижирч чадаагүй байсан тул дотроо гомдолтой үлдэх шиг болсон. Тиймдээ ч намайг Ерөнхий сайдаас зайлуулсны дараа Ардчилсан Холбоо эвслийн олонх импортын татвар тэглэсэн шийдвэрээсээ ухрах шийдэл гаргасан байдаг.

Импортын татвар тэглэсэн богинохон хугацаанд гадаад худалдаа идэвхжиж монголын зах зээл бараа таваараар дүүрч, хамгийн гол нь инфляц мэдэгдэхүйц буурч, гадаадын хөрөнгө оруулагчдад Монголд хөрөнгөө оруулах идэвхийг нь ихээр өдөөж чадсан юм.

Нүүдэлчдийн ахуй хэзээ ч өөрөө өөрийгөө бүрэн хангах эдийн засгийн систем тогтолцоо биш юм. Үүнийг түүхээс харж болно. Мал аж ахуйд түшиглэсэн амьдрал байгалийн хатуу араншингаас хараат, хүмүүний тал бүрийн хэрэгцээ болсон хөдөлмөр, гэр ахуйн багаж хэрэгслээс авхуулаад өмсөж зүүх хувцас, хоол тэжээл, ногоо жимсийг заавал ч үгүй гадаадтай худалдаа наймаа хийж олж авах шаардлагатай байдаг. Энэ нь түүхийн их аян дайнуудын эдийн засгийн шалтгаан байсан байдаг.

Угаас монголчуудад гадаад худалдаа бол амин хэрэгцээ байж ирсэн. Тиймдээ ч Их Монгол улсын үед Ази, Европыг холбосон Торгоны замыг бий болгож аюулгүй байдлыг нь хамгаалж байсан биз ээ.

Суурин аж ахуй эрхэлж амьдарч байсан хятадууд нүүдэлчдээс үргэлж болгоомжилж өөр зуураа амгалан амьдрах гэж Цагаан хэрэм байгуулж хамжлагын тариачдаа хашиж, тэднээсээ татвар авч амьдрахыг зорилгоо болгож байсан бололтой. Монголчууд Бээжинг түүхэндээ хоёр удаа довтолсон гэдэг бөгөөд эхний удаа Хятадыг захирах гэж, дараачийн удаа Алтан хааны үед бидэнтэй наймаа худалдаа хий, эс бөгөөс Бээжинг довтолно гээд хэлсэндээ хүрч хэд хоног Бээжинг галдан шатаагаад буцаад явсан байдаг. Худалдаа наймаа нүүдэлчин иргэншлийн хувьд амин хэрэгцээ байсан гэдэг нь түүхээс харагдана.

Түүнээс хойш олон зуун жил өнгөрсөн ч гадаад худалдаа хийх хэрэгцээ, нөхцөл байдал өөрчлөгдөөгүй л байна.

Танктай тэмцсэн үзэл суртал

“Социализмаас Капитализм руу” нэртэй нэгэн ном шоронд орохынхоо өмнө яаран бичиж билээ. Яарсан шалтгаан нь ердөө л намайг улс төрийн зорилготой шоронд хийхийг мэдэж байсан хэрэг. Их л холоос явуулсан бодлого байсан. Юмыг яаж мэдэхэв гээд хойч үедээ юу болсныг хэлчихье гэж яарсан хэрэг юм л даа.

Энэхүү номынхоо нэгээхэн хэсгийг Бат-Үүлийгээ шоронгоос гарсан гэрэлтэй өдөрт зориулан толилуулья

– Наранцацралтаа, Ерөнхий сайд болсонд тань баяр хүргэе.

Ерөнхий сайд байхдаа хийж амжуулаагүй чухал том ажлаа чамд захих гэсэн юм.

Тэрбээр над руу гайхширан харлаа. Би хэлэв.

– Зөвлөлт Орос үзэл суртлаа Монголд явуулахдаа хамгийн үзэгдэхүйц газруудад хөшөө, ухуулгын объектоо барьсан байдаг. Богд хааны маань өвлийн ордны ард байрлах Танктай хөшөөг буулгаж шилжүүлээрэй, миний захих зүйл, чадаагүй ажил маань тэр шүү гэлээ.

Тэр маань “За, би хийнээ” гэж амласан юм. Харамсалтай нь улс төрийн салхи шуурга дэгдэж түүнийг Ерөнхий сайдаас огцруулснаар түүнд энэ ажлыг амжуулах бололцоо олдсонгүй. Уул нь Дэлхийн II дайны үед Зөвлөлтийн ард түмэнд бэлэг болгон өгсөн “Хувьсгалт Монгол” танкийн цуваанд зориулсан хөшөө л дөө. Байх ёстой газраа байвал байж болох л хөшөө. Түүхийг хэн ч үгүйсгэхгүй. Гэтэл тэгэхээс тэгэх гэсэн юм шиг Монголын сүүлчийн хааны ордны ард бууны амыг нь гол лаврин руу харуулсан хөшөө цаанаа л колоничлолын бодлогын илэрхийлэл шиг санагдаад байсан юм.

Хожмоо АН засаглаж байх үед Р.Амаржаргал ерөнхий сайд уг хөшөөг буулгаж шилжүүлэх шийдвэр гаргалаа. Манай Засгийн газарт Үйлдвэр, хөдөө аж ахуй сайд байсан Нямсамбууд уг хөшөөг буулган шилжүүлэх ажлыг гүйцэтгүүлэхээр болжээ. Нямсамбуу ирж уулзлаа. Тэрбээр хэлж байна. Хөшөөг мөнхийн зогсоолд тавих гэж байгаа юм шиг битүү төмөр бетоноор суурийг нь цутгажээ. Буулгах гээд үйл тамаа эдэлж байна. Зөвхөн оросууд л ингэж хийж чадна гэв.

Гэсэн хэдий ч монголчууд буулгаад шилжүүлээд барьчихсан л юм. Үндэсний хувьсгал хийж Богд хааны Өвлийн ордны өмнө Тусгаар тогтнолоо зарлан баярлаж байсан монголчуудын өмнө бид түүхэн үүргээ гүйцэтгэх шиг санагдаж, баярлаж байсан шүү.

Танктай хөшөө нүүж Зөвлөлтийн дайчдын цогцолбор дурсгалтай нийлэв. В.И.Лениний хөшөөний байранд орчин үеийн монголын утга зохиолыг үндэслэгч Д.Нацагдорж ирлээ.

Сталины дурсгалын орыг билгүүн номч Б.Ринчений хөшөө эзлэх цаг ирэв. Б.Ринчен бол ХХ зууны монголын үндэсний сэргэн мандлын үзэл санааны бэлгэдэл болсон эрдэмтэн билээ.

Колоничлол, колонийн сэтгэлгээг нэгэнт хүний тархинд мэс засал хийгээд авчихгүй. Иймээс худал хуурмаг шүтээнүүдийг түүхийн тавцангаас зайлуулах нөр их ажил Монголд тэртээ 30 жилийн өмнөөс эхэлсэн байдаг. Баабарын Бүү март, мартвал сөнөнө хэмээх туурвил нь үхширмэл үзлийн мөсийг хагалан гар бичвэр, тэр үед хүчтэй тарж байлаа.

Коммунизмын бэлгэ тэмдэг болсон хөшөөнүүдийг буулгахаа ч ардчилагчид мартаагүй. Э.Бат-Үүл, МоАХ-ныхон В.И.Ленин, И.Сталины хөшөөг буулгахыг шаардаж байв. Сталины хөшөөг буулгаж оронд нь Б.Ринченгийн хөшөө сүндэрлэлээ. Лениний хөшөөг буулгаж оронд нь их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг залав. Нэг өдөр болоод өнгөрсөн ажил биш, цаг хугацаа шаардсан тамтай улс төрөөр дамжин байж цаг үе өөрчлөгдөж эхэлсэн.

Төрийн ордны өмнөх Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангийн бунхныг зайлуулах ээлж ирэв. 2004 онд Ц.Элбэгдорж Ерөнхий сайд байхдаа түүхэн шийд гаргаж Сүхбаатар, Чойбалсан нарын шарилыг буддын шашны уламжлалын дагуу чандарлаж, бунханг буулгаад оронд нь 2005 онд Чингис хааны дурсгалд зориулан, Төрийн хүндэтгэлийн цогцолбор барьсан юм. Тэр үед ЗГХЭГ-ын дарга хийж байсан С.Баярцогтыг би олон талаас нь үнэлдэг ч миний хувьд бунханг буулгаж Чингисийн цогцолбор барих шийдвэр гаргахад гүйцэтгэсэн том үүрэг рольд нь тусгайлан баяр хүргэсэн юм. Тэрбээр хэрхэн бунхныг буулгасан, хэрхэн үжирсэн авс өргөхөд ёроолоороо нурж ирсэн, хэрхэн маршалын хувцастай цогцсыг шүүх эмнэлгийн мэргэжилтнүүд гар дээрээ тосож авсан хийгээд бүхий л үйл явдлуудыг түүхийн бичлэг болгон архивласан тухай ярьсан юм.

Тэрбээр болсон явдлыг хараад бид Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсанг хүн ёсоор оршуулах зөв алхам хийсэн гэдэгтээ итгэлтэй болсон хэмээж билээ. Үзэл суртлын энэ тулаан одоо ч үргэлжсээр. Төв талбайгаа нэг бол Чингис хааны гэх, нэг бол Сүхбаатарын талбай гэсээр байгаа. Төрийн ордны танхимуудыг хэрхэн нэрлэх үү гэдгээр одоо ч маргаан дэгдсээр л байгаа. Энэ бол шинэ хуучны зөрчил тийм ч амархан арилдаггүйн жишээ юм.

Чингис хааны цогцолбор баригдсаны дараа хуучин уламжлал нь хэвээр үлдэж “Сүхбаатарын хөшөөнд цэцэг өргөдөг” заншлаараа Чингисийн цогцолборт цэцэг өргөдөг байв. Үндэсний өв уламжлалаа сэргээх гэж байгаа ард түмэнд Чингис хааны хөшөөнд цэцэг өргөдгөө болимоор байнаа гэсэн санал өвөртлөөд Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярт энэ тухайгаа хэллээ. Тэрбээр “нээрээ тийм шүү” гээд хэрхэн хүндэтгэл үзүүлэх журам боловсруулах ажлын хэсэг гаргахаар юм боллоо. Ажлын хэсэгт урлаг соёлын зүтгэлтнүүд ороод зан үйл бодож олсон нь эхэндээ бараг л бүжиг хийдэг болгосон байж билээ. Амьдрал өөрөө аливаа журмыг бас зохицуулдаг хойно сүүлд бүжиггүй болж бүгд л мэхийдэг болсон байна лээ.

Коммунист үзэл сурталтай тэмцэхэд юм юм л хэрэг болдог байсан. Социалист нийгэмд “Байгаа юм болгон үзэл суртал” байсан юм. 1996 оны гуравдугаар сарын 1-нд МАХН 75 жилийнхээ ойг тэмдэгдэглэхээр шийдэж намын дарга Б.Даш-Ендон гуайг төрийн одонгоор шагнуулах саналаа П.Очирбат ерөнхийлөгчид ирүүлж билээ.

ХХ зууны эхэнд Монголд улс төрийн анхны нам байгуулагдсан нь гарцаагүй дэвшилтэт үйл явдал байв. Гэвч МАХН-ын бодсоноор тэмдэглэсэн бол ах нам, дүү намууд гэсэн эрэмбийг Ерөнхийлөгчийн зүгээс хүлээн зөвшөөрсөнтэй адил болох байлаа. Миний бие ЕТГ- ын даргын хувьд зөвлөхүүдтэйгээ ярилцаад тус баярыг нийт улс төрийн намуудын тэмдэглэлт өдөр байх ёстой хэмээн үзэж ганцхан МАХН-ын дарга Б.Даш-Ёндон гуайг шагнах биш, мөн АН-ын үүсгэн байгуулагч Э.Бат-Үүл, С.Зориг, МСДН-ын анхны дарга Баабар, МҮДН-ын анхны дарга Да.Ганболд нарыг Алтангадас одонгоор шагнуулахаар Ерөнхийлөгчид танилцуулав. П.Очирбат ерөнхийлөгч асуудлын улс төрийн ач холбогдлыг өлгөн авч биднийг дэмжсэн юм.

Шагнал гардуулах ёслол болж хэргийн эздийг цөмийг урилаа. Гэтэл Даш-Ёндон гуай эвтэйхэн шалтгаан хэлээд шинэ намуудын дарга нартай зэрэгцэж шагналыг аваагүй. Даш-Ёндон гуай алсын хараатай том сэтгэгч, түүний философи баримтлалаас Киевт байхдаа суралцаж л явсан. Гэвч тэр ирсэнгүй. Бодвол тэр үед хэзээ ч ялагдаж үзээгүй байсан МАХН-ын дотоод байдал мань хүний гар хөлийг хумичихсан байсан биз ээ.

Шинэ намуудын дарга нар Ерөнхийлөгчийн гараас Алтангадас одон авна гэж бодоо ч үгүй явсан байх. Гэхдээ улс төр, үзэл суртлыг нь бүгд ойлгож байгаа бололтой баярлаад байсныг нь би сайн санадаг юм. Хожмоо “С.Зоригийг одонгоо угаа гэж нөхөд нь шаардлаа. С.Зориг агсан нөхдийнхөө хийсэн бяцхан угаалган дээр нөгөө Алтангадас одонгоо пиджакныхаа энгэрийн ард зүүчихсэн, үзье гэсэн нөхөддөө эргүүлж байгаад харуулж сууж байсан” гэдэг.

Одон медаль социализмын том үзэл суртлын хэрэгсэл байсан юм. Одоо бол хэн эрх барина тэр нь өөрийнхөө талдаа илүү төрийн шагналын хур буулгадаг болж. Бас л үзэл суртлын хэрэгсэл мэт ашигласан хэвээр.

Айдаг тусгаар тогтнол гэж байхгүй шүү (Д.Монголхүү)

Ж.Нямсүрэн

Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан М.Энхсайхантай цаг үеийн сэдвээр ярилцлаа. 2022.03.31. NEWS.MN

Түлхүүр санаа

  • Орос өнөөгийн дэлхийн дэг журмын хохирогч гэж өөрийгөө үзэж дэлхийн дэг журмыг үндсээр нь өөрчлөхийг хүсч байгаа бол  Хятад өнөөдрийн дэг журмаас хожоо гаргаж чадаж байгаа учир дэлхийн дэг журмыг өөрчлөх биш, боловсронгуй болгох ёстой гэсэн хандлагатай
  • Эдийн засгаар бус, зөвхөн цэргийн хүчээр супер гүрэн байхад хэцүү гэдгийг Путины ялагдал харуулах бизээ
  • Оросын хувьд хөрш орнууддаа халдаж баталгаатай “ялалт” байгуулж болох цөөхөн орнуудын нэг нь Монгол
  • Монголд бүр 1924 оноос хойш Зөвлөлт Оросын цэрэг их бага хэмжээгээр байж байгаад 1989 онд хамгийн сүүлчийн цэргүүд нь Монголоос гарсан
  • Орост тавьсан хоригийн хохирогч нь Монгол биш байгаасай
  • Шинээр үүсч байгаа нөхцөл байдалд хэрхэн түргэн зохицохоос манай эдийн засгийн амжилт хамаарна

-Сүүлийн гурван жил дэлхий дахинд хүнд хямрал нүүрлэж байна. Цар тахлын айдас хүйдэс дээр дайн самуун ч дэгдлээ. Дайны дараа дэлхийн улс төр, эдийн засагт том өөрчлөлт гарах шинжтэй. Үүнийг та хэрхэн харж байна?

-Дэлхий ертөнц сүүлийн жилүүдэд асар хурдтай өөрчлөгдөж байна. Үүнд том түлхэц үзүүлсэн нь цар тахал гэж хэлж болно. Удаах нь Орос улсаас Украинд өдөөсөн дайн болох байх. “Covid-19”-өөс  илүүтэй том асуудал бол дайн ба энхийн асуудал юм. Болж байгаа үйл явдлаас нэгэн зүйл ойлгогдож байгаа нь дэлхий ертөнц үнэхээр глобальчлагдаж нэгэн организм болжээ гэж хэлж болно. Цар тахлыг даван туулах, дайныг зогсоох асуудал дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн хамтарсан ажлын үр дүн байх юм байна. Монголчууд бидний оруулах хувь нэмэр даруухан байх биз ээ. Харин хоёр том хөрш асуудалд хэрхэн хандаж байгааг ойлгох явдал чухал байх болов уу. Ялангуяа дайн ба энхийн асуудалд хөршүүд маань ялгаатай байр суурьтай байгаа.  Өөрөөр хэлбэл, дэлхийн II дайны дараа тогтсон олон улсын дэг журамд хөршүүд маань хэрхэн хандаж буйгаараа ялгарч байна.

1950-иад онд Орос, Хятад хамтарч ажиллахад тэднийг  нэг коммунист үзэл суртал нэгтгэж байсан. Тэрнээс хойш олон жил өнгөрчээ. Аль, аль нь коммунист үзэл суртлаас салсан. Хуучин сэтгэлгээний инерци хадгалагдаж байгаа ч олон олон асуудал дундаас эдийн засгийн хөгжлийн асуудал тэргүүн зэргийн ач холбогдолтой болсон байдаг. Хятадын эдийн засаг өнгөрсөн 40 жилд дунджаар 6-8 хувиар, Оросын эдийн засаг 1-2 хувиар өссөн. Энэ нь эдийн засгийн хөгжлийн хувьд Орос, Хятад орон улам бүр холдож тасарч байна гэсэн хэрэг. Энэ нь олон улсын дэг журамд хоёр орон өөр өөр байр сууринаас хандах байдлыг бий болгож байгаа юм.

-Тэгэхээр дэлхийн улс төрийн өрөг дээр Хятад хожиж, Орос хожигдож байна гэсэн үг үү?

-Тийм. Орос өнөөгийн дэлхийн дэг журмын хохирогч гэж өөрийгөө үзэж дэлхийн дэг журмыг үндсээр нь өөрчлөхийг хүсч байгаа бол  Хятад өнөөдрийн дэг журмаас хожоо гаргаж чадаж байгаа учир дэлхийн дэг журмыг өөрчлөх биш, боловсронгуй болгох ёстой гэсэн хандлагатай явж ирсэн. Хэн хоцрогдож байна тэр илүү ууртай уцаартай байх биз. Тиймдээ ч Орос талаас олон улсын дэг журмыг үл ойшоон хүчийг үзүүлэхийг хүсч байгаа. Тэр нь Украинд дайн өдөөх хэлбэрээр илэрч байгаа байх. Эдийн засгаар бус, зөвхөн цэргийн хүчээр супер гүрэн байхад хэцүү гэдгийг Путины ялагдал харуулах бизээ.

-Монголын хувьд хойноо дайн самуунтай, урдаа цар тахлын хоригтой. Өнөөдрийн бодит байдлыг нь харвал жинхэнээсээ хадны дунд хавчуулагдсан халиуны зулзага болчихсон байна л даа. Жижиг улсын хувьд бид үүнээс яаж хохирол багатай гарах ёстой вэ. Та  Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан хүний хувьд юу гэж харж байна?

-Глобаль ертөнцөд жижиг орон жижигдэхгүй гэдгийн жишээг Украинчууд үзүүлж байна. Энэ бол асуудлыг том цонхоор харвал шүү дээ. Украинд болж байгаа дайн олон улсын дэг журам, аюулгүй байдлыг хамгаалах тогтолцоонд асар их шинэчлэл авчрах байх. Тэр болтол монголчууд бид хадны завсар хавчуулагдсан халиуны зулзага гээд өөрсдийгөө өхөөрдөөөд, хариуцлагагүй байдлаа зөвтгөөд суухгүйгээр идэвхтэй гадаад дотоод бодлоготой байх хэрэгтэй байнаа.

-Та нэгэнтээ Оросын цэрэг орж ирж магадгүй гэж сэрэмжлүүлсэн байсан. Яагаад ингэж сэрэмжлүүлэх болов. Тийм хандлага, хардлага байна уу?

-Орос улс “Бид Украиныг дайрахгүй” гэж илт худлаа хэлж байгаад цэргийн их хүчээр Украин руу довтолсон энэ үйл явдал бол олон улсын тогтсон дэг журамыг зөрчсөн, хүн төрөлхтний эсрэг хийж байгаа гэмт хэрэг шүү дээ. Украины ард түмний зориг тэвчээр, хатуужил бол ердөө гайхамшиг. Хөрш хэчнээн том ч эх орноо, үндэс угсаагаа хамгаалах ард түмний хүч чадал үнэхээр агуу юм. Монголчууд бидэнд том хичээл болж байна. Томоор харвал Орос энэ дайнд аль хэзээнээ ялагдсан. Ялагдал Орос оронд өөрчлөлт, түргэн хөгжлийн бололцоо авчирна. Энэ утгаараа Путины дэглэм ялагдаж байгаа болохоос Оросын ард түмэн ялагдаж байгаа биш юм. Дарангуйллаас салах амархан ажил биш. Оросын түүх тэр чигээрээ царь уламжлал бөгөөд нэг нь нөгөөдөө эрхээ шилжүүлэхийн тулд байнга л ороо бусгаа замаар явсан байдаг. Путин мөн л тэр замаар явж байгаа. Шаналгаатай зам. Өөр сонголт байхгүй.

-Оросын энэ заналхийллээс Монгол яаж холуур тойрч гарах ёстой юм бэ. Элчин сайд нь хүртэл монголчуудыг элдвээр өдөөн хатгаж эхэллээ?

-Царь-Дарангуйлагч түүхийн насаа уртасгахын тулд, дотооддоо ард түмнийхээ тархийг угаахын тулд өчүүхэн боловч “ялалт” түүнд хэрэгтэй. Тиймээс ч Орос хөрш орнууддаа ил тодоор заналхийлж байгаа. Хөрш орнуудаа фашистуудаас чөлөөлнө гэж хийрхэж байгаа. Манайд хэд гурван фашистууд байгаа. Тэднээс манийгаа чөлөөлөх юм гэвэл бид юу ч хэлж чадахгүй. Орос хэлтэй иргэдээ хамгаална гэж дайнаа зөвтгөж байгаа. Орос хэлтэй хүн бүрийг “эх орон нэгт” гэж үзэх хууль Төрийн думд хэлэлцээд сууж байна. Эх орон нэгтээ хамгаална гэвэл бид юу хэлж чадах юм. Тэгээд ч манайд чамгүй тооны орос иргэд бий. Оросын хэвлэлд Монгол Америк нийлээд биологийн лабратори байгуулсан гэж иргэдээ айлгаж байгааг зүгээр нэг эндүүрэл гэж харж болохгүй. Цэрэг хөдөлгөх түмэн шалтгаан өөрсдөө зохиогоод байгаа шүү дээ. Оросын хувьд хөрш орнууддаа халдаж баталгаатай “ялалт” байгуулж болох цөөхөн орнуудын нэг нь Монгол. Монголд бүр 1924 оноос хойш Зөвлөлт Оросын цэрэг их бага хэмжээгээр байж байгаад 1989 онд хамгийн сүүлчийн цэргүүд нь Монголоос гарсан байдаг. Түүхээ харвал болгоомж илүүдэхгүй. Хэлдэг ярьдаг байх хэрэгтэй.

-Монголд Оросын гар хөлүүд, Путины шүтэн бишрэгч олон. Зарим улстөрчид ил цагаан үүнийгээ илэрхийлдэг. Тэгэхээр Орос цэрэг орж ирэх аюул байнгын дагаастай, бид үүнд байнгын сэрэмжтэй байх ёстой байх.

-Монголд Оросыг сохроор шүтэгчид бий. Цаазын ял сэргээж улс төрийн өрсөлдөгчидөө хэлмэгдүүлэх аян эхлүүлэх гэж оролдсон Ерөнхийлөгчтэй байсан, Казакстанд цэрэг оруулсан эрх зүйн үндэс болсон Төв Азийн орнуудын хооронд байгуулсан гэрээнд элсэх өргөдлөө бариад гүйж явсан зэргийг бодолцвол Монголд Орос цэрэг ороод ирэх аюул одоо ч байгаа л санагдаад байгаа.

Өөрийгөө хамгаалах арга нь болгоомжлолоо ил тод л хэлэх, иргэд нь ийм үйл явдлыг гаргуулахгүй байх шүү дээ.

-Украин руу хийсэн Оросын дайны эсрэг улс төрийн намууд ямар нэгэн үг, үйлдэл гаргах хэрэггүй гэх байр суурийг зарим улс төрчид илэрхийлэх болсон. Энэ нь магадгүй Орос Монголд шатахуун, эрчим хүчний хориг тавьчих вий гэсэн айдаснаас болсон байх. Үнэхээр оросууд бидэнд эрчим хүч, шатахууны хориг тавих болов уу?

-Айдаст өөрсдийнхөө үйл хөдлөлийг уях хэрэггүй гэж бодож байна. Тиймээ, Монгол олон Ерөнхий сайдаа Москвад Оросын шүүхээр цаазлуулж байсан. Хэдэн арван мянгаар сэхээтнүүдээ хэлмэгдүүлж байсан. Тиймээ, сэхээтний төөрөгдөл гээд олноор нь шоронд хийж, хөдөө цөлдөг байсан. Айдас монголчуудад гүн шигдээстэй. Оросоос айх айдсаа нуухын тулд Оросыг шүтэж амьдрах үзэл дэлгэрүүлсэн. Айдаг тусгаар тогтнол гэж байхгүй шүү гэж Д.Монголхүү жиргэсэн байсан. Би тун товч онож хэллээ гэж бодож байгаа. Украины асуудлаар хэн ямар байр суурь илэрхийлж байгаагаар монголчууд хоорондоо бие биенээ хэмлэх хэрэггүй. Манай иргэний нийгэм дайныг сайн эсэргүүцэж байгаа. Төр засаг ч дайныг дэмжсэн юм байхгүй. Гал зогсоохын төлөө байна гэдгээ Гадаад харилцааны сайдаараа дамжуулж илэрхийлсэн. Дотроо хэрүүл тарихгүй, болчимгүй дуугарч Монголын эдийн засагт гай учруулахгүй гэсэн Засгийн газрын байр суурийг ойлгож хандаж болно. Орос орон дэлхийн улс орнуудыг найрамдалт, найрамдалт бус гэж дотроо ангилж ялгаатай харилцах бодлого барьж байна. Тэдний ангиллаар хоёр улсын хоорондын түвшинд хориг тавих нөхцөл байхгүй. Харин ч хилээ нээгээд байгаа. Бидний хувьд олон улсын хоригтой зөрчилдөхгүйгээр хэрхэн харилцаагаа хадгалан хөгжүүлэх вэ гэдэг асуудал бий. Төлбөр тооцоо, тээвэр харилцаагаа хөгжүүлэхдээ Олон улсын хамтын нийгэмлэгээс тавьсан хоригийг зөрчихгүй байх нь чухал. Ингэхийн тулд хоёр талын болон олон талын хамтарсан үйл ажиллагааг идэвхжүүлэх шаардлага үүссэн боловуу гэж бодож байна. Тэр тусмаа Барууныхан Орост тавьсан хоригийн хохирогч нь Монгол биш байгаасай гэж хичээж байгаагаа хэлж байна.

-Олон Улсын шинжээчид Орос задарч магадгүй талаар ярьж, бичих болсон байна. Оросын задрал Монголд ямар үр дагавар авчрах вэ. Сайн уу, муу юу?

-Энэ талаар худлаа худлаа янз бүрийн үлгэр яримааргүй байна. Орос орон ардчилагдаж хүн ард нь хангалуун амьдралтай, найрамдалт хөрш байгаасай гэж хүсэх байна. Путин анх гарч ирэхдээ Оросыг Европ руу чирсэн тэр үедээ Монгол гэдэг улс байдаг эсэхийг үл ойшоосон. Дэлхийн худалдааны байгууллагад элсэхэд нь Монгол татварын нөхцлөө ярьж тохирох ёстой байсан боловч нөгөө л Оросын өмнө хулчигнадаг зангаараа Оросын зүгээс тавьсан хориг мэт өндөр татварыг үг дуугүй авсан байдаг. 10-аад жилийн дараа Путин Европ бол Орос орны хань биш гээд өөрийн Евроазийн бүс байгуулж эхэлсэн. Монгол гишүүн биш тул өндөр татвар ногдуулдаг орон болсон. Болсон явдлыг хойш тавиад одоо Оросын зах зээлийг Монголд нээлгэх талаар ажиллах хэрэгтэй. Оросуудын хувьд Монголын зах зээл нээлттэй. Энэ нь Оросын ард түмэнд, хоёр орны цаашдын ирээдүйд хэрэгтэй.

-Тэгвэл Хятад Улс хилээ хаагаад бараг таван сар боллоо. Цар тахал шалтаг болохоос жинхэнэ шалтгаан нь биш байх. Яагаад урд хөрш хилээ нээхгүй Монголыг “хориглоод” байгаа юм бол?

-Албан тайлбар нь covid-19, цар тахал гэх. Магадгүй өөрсдөөсөө буруу хайвал бидний бизнес хийж байгаа соёл олон улсын стандартад хүрдэггүй, гадаадын оруулсан хөрөнгө оруулалтыг нь хамгаалдаггүй, тэр ч байтугай төрийнхөнтэй нийлээд дээрэмддэг, зоддог, хүнийг угсаа гарлаар нь ялгаварлан гадуурхдаг зэрэг дутагдлууд нийлсээр ийм байдал бий болгосон биз. Арбитр дээр маргалдаж яваа кэйсүүдээ харчих. Юу тарина, түүнийгээ хураана гэсэн үг байдаг даа. Барууныхан бол чимээгүйхэн гараад явчихна. Дорныхон бол шалтаг олоод гацаачихна.

-Монголд усан цахилгаан станц, төмөр зам барих гээд томоохон мега төсөл хэрэгжүүлэх бүрт гадаад,дотоодын улс төрөөс болж нурдаг талтай. Та өөрөө ч зовлонг нь хамгийн сайн мэдэрсэн хүн. Өнөөдөр ч эрчим хүч, төмөр замын төслүүдийг эсэргүүцдэг монгол хүн олон. Ингэхэд монголчууд боловсрол, мэдлэггүй байна уу, мэдээллээ ойлгуулж чадахгүй байна уу?

-Путин хөршүүдээ эрчим хүчний хараат байлгах бодлого хэрэгжүүлж байсан. Тийм бодлогын том хохирогч нь Европ, түүний дотор том нь Герман. Одоо ийм бодлого хүндхэн үр дагавартай байсныг ойлгоод Меркель хатагтайг зүхэж байгаа дуулдана. Байгалийн хийг хоолойгоор ганц нийлүүлэгчээс авахын аюулыг Хятад улс ч бас ойлгож байгаа байхаа. Өөрөөр хэлбэл манайхны байгалийн хийн хоолой тавина гээд Хятадгүйгээр зөвхөн Оростой наадаж байсан нь зүгээр  суртал нэтрүүлэг байсан гэдгийг ойлгох байхаа гэж бодож байна. Төмөр замын хувьд бол Монголд өргөн төмөр зам тавина гэж хөрөнгийг нь үр ашигггүй зарцуулах бодлого нь Оросын тоглоом байсан. Энэ талаар урд нь зөндөө ярьж байсан. Хээр тал дээр хайрга зулаад төмөр зам тавьсан чинь ачаалал даахгүй осол болж байна. Гайхаад байх зүйл биш.

Төмөр зам бол инженерийн нарийн барилга байгууламж түүнийг барихад авто зам барьж байгаа шиг хандаж болохгүй гэж би өмнө нь хэлж байсан. Дэгэн догонтой авто зам дээр тойроод ч болов машин явж болдог. Дэгэн догон төмөр зам дээр галт тэрэг онхолдоно, тойрох аргагүй. Бүр түүнээс ч илүү муу юм болно гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Рельс төмөр шил мэт хагарахыг үзэхэд би нэг их гайхахгүй. Харин хайран мөнгө, хүн хүч, хөдөлмөр, алдагдсан цаг хугацаа, боломж яанаа гэж бодох болно.

-Тэгвэл том төслүүдийг хэрэгжүүлэхэд юу анхаарах ёстой вэ. Ерөнхий сайд “Шинэ сэргэлт”-ийн бодлогодоо том төслүүдээ хөдөлгөнө гэж амалсан. Бүтэх болов уу?

-Шинэ нөхцөл байдал үүсч байгаа учраас бодлогоо чамбайруулах бизээ гэж харж байна. “Алсын хараа” гэж байх үед цар тахал ч байгаагүй, Украины дайн ч байгаагүй санагдах юм. Том төслүүд том мөнгө шаардана. Санхүү босгох асуудал таван жилийн өмнөхтэй харьцуулбал улам л хэцүү болсон. Төсөл том байх тусам бүтэх магдлал бага байна. Төсөл боловсруулж хэрэгжүүлэх хандлагадаа өөрчлөлт хийх цаг болсон санагдаад байх юм. Жишээлбэл, Цахилгаан станцын хувьд модулар жижиг станц руу анхаарлаа хандуулмаар байна. Жижиг хэрэгцээ хангаж, инженерчлэл, боловсон хүчнээ шинэ технологид сургах хэмжээгээр хүчин чадлаа нэмэх бодлого руу явмаар байна. Агуу юм чимхлүүр ажлаас эхэлдэг гэж хэлмээр. Популизм дагаж шийдэл гаргадаг төрийн бодлого дампуурна. Гэвч дураараа загнахгүй байхын тулд зөв мэдээлэл бүхий иргэдтэй болох тал дээр засаг ажиллах ёстой. Ингэхгүй бол том дарга том алдаатай шийдвэр гаргаад дараа нь дампуурна.Ер нь бол манай өнөөгийн дүр зураг шүү дээ.

-Засгийн газар  “Шинэ сэргэлт”-ийнхээ бодлогын хүрээнд жишээ нь,  хамгийн түрүүнд ямар салбарт сэргэлт хийх ёстой гэж та зөвлөх вэ?

-Тээвэр ложистик. Худалдаа. Монголчууд үүнийг хийж чадна.

-Ам.долларын нөөц багасч, зарим төрлийг тансаг хэрэглээнд хязгааралт тавихаа төв банк илэрхийлсэн. Энэ нь хэр зөв үйлдэл гэж дүгнэж байна?

-Дайн, Оросын хоригтой холбоотой үүсч байгаа шинэ нөхцөл байдлаа ойлгож амжаагүй хүмүүс л харагдаад байгаа.

-Засгийн газраас шатахууны үнийг чөлөөлсөн. Одоо эрчим хүчний үнийг чөлөөлөх ёстой гэсэн саналыг зарим эдийн засагчид хэлэх болсон байна лээ. Эрчим хүчний үнийг чөлөөлөх нь зөв үү?

-Шинээр үүсч байгаа нөхцөл байдалд хэрхэн түргэн зохицохоос манай эдийн засгийн амжилт хамаарна. Шатахууны үнийг нэмэгдүүлэхдээ нэг удаадаа 100 төгрөг гэсэн хязгаарлалт тогтоосон юм билээ. Тодорхой хугацаа өнгөрөөд 100 төгрөгөөр. Хугацаагаа болохоор дахиад 100 төгрөгөөр өсөх бололтой. Оростой төлбөр тооцооны аргачлалаа тохироогүй байгаа гэсэн. Монгол Оросын “найрамдалт” улс ангилалд багтвал доллараар төлөх байх. Үгүй гэвэл рубль юмуу алтаар төлбөр хийх шаардлага гарна. Оросын Төв банк 5000 рублийг нэг грамм алттай уялаа гэсэн. Үүнийг анхааралдаа авбал шатахууны үнэ 20-иос доошгүй хувиар өсөхөөр байгаа. Ганц шатахуун биш гээд бодчих. Эрчим хүчний үнийн хувьд үнэ өртөгөө нөхсөн байх ёстой гэдэгтэй санал нэг байна. Эрчим хүчний үнийг чөлөөлнө гэхээсээ илүүтэй үнийн олонлог бий болгооч гээд олон жил ярьж байна. Дөрөвдүгээр цахилгаан станцын цахилгааны үнэ шинэчэлийн өртөгөө шингээсэн нэг үнэтэй байх, элэгдэл хорогдлоо нөхчихсөн цахилгаан станцын цахилгааны үнэ арай хямд байх гээд бодох хэрэгтэй. Дулааны үнэд энэ асуудал мөн хамаарна. Зах зээл ажиллаж бодит үнэ дээрээ очихгүй бол шинэчлэлгүй, хөрөнгө оруулагчгүй бахь байдгаараа байх болноо. Тэр нь эрчим хүчний хязгаарлалт хэлбэрээр илрэнэ.

Путины дотор Сталин ч байна, Гитлер ч байна

Монгол Улсын Ерөнхий Сайд асан Мэндсайханы Энхсайхан АН-ын ээлжит бус XIII их хуралд хүндэт зочноор уригдан оролцох үеэрээ ОХУ, Украины дайнтай холбоотой байр сууриа илэрхийлснийг Sonin.mn сайт сийрүүлэн хүргэж байна.

Ер нь Орос, Украины асуудлаар Монголын нийгэм хуваагдмал байдалтай байгаа. Энэ бол амьдрал. Гэхдээ хоёр хуваагдсан байдлыг ялгаж харах юм бол нэг хэсэг нь айдсаараа ялгарсан байгаа. Нөгөө хэсэг нь үнэт зүйлээрээ ялгарсан байгаа. 1990 оны ардчилсан хувьсгалаа эргээд сана. Бид айдсыг давж байсан. Энэ айдас Монголын нийгэмд гүн шигдээстэй байгаа.

Монголчууд бид Ерөнхий сайд нараа Зөвлөлт улсад цаазлуулж байсан. Олон мянган лам хуварга, сэхээтнүүдээ хэлмэгдүүлж байсан. Тийм учраас энэ айдас гүнзгий суусан гэдгийг би ойлгож байна. Гэхдээ 1990 оны Цагаан морин жилийн хувьсгалаар бид айдсаа давж, эрх, эрх чөлөөнийхөө төлөө босож байсан шүү гэдгийг хэлмээр байна.

Өнөөдөр шалгалт өгөх болчихжээ. Хувь хүн ямар үнэ цэнтэй юм? Ямар үнэлэмжтэй юм гэдгээрээ шалгалт өгөх болчихож. Түүнтэй адилхан улс төрийн намууд, байгууллагууд шалгалт өгөх болчихсон байна. Улс орон юуны төлөө байгаа вэ? гэдгээрээ шалгалт өгөх болчихсон байна. Харамсалтай нь өнөөдөр Орос цэргийн хамаг хүчээрээ хөрш орнууд руугаа заналхийлдэг болж.  Түүнийгээ ч үзүүлж, Украин руу дайрч, энгийн номхон иргэдийг устгаж байгааг та бүхэн нүдэн дээрээ харж байгаа. Энэ бол нэг өдөрт болчихсон зүйл биш ээ. Их урт, удаан хугацаанд энэ могойн үр бойжиж байсан.

Энэ халдан түрэмгийллийг үйлдэж байгаа Путины дотор Сталин ч байна, Гитлер ч байгаа гэдгийг хэлмээр байна. Гадаад бодлого талаасаа бусад орныг эзлэн түрэмгийлэх асуудлыг Гитлер сэдэж байсан бол өөрийн ард түмнээ хавчин гадуурхаж, устгадаг, сөрөг хүчнээ дардаг Сталинч байр суурь Путины дотор бий болжээ. Дарангуйлагч бий болсон газар амьдрал сайхан байх боломжгүй.

Дарангуйлагч бий болох хоёр нөхцөл байдаг гэж эрдэмтэд бичдэг. Тахин шүтдэг ард түмэн байх ёстой. Мөн тэр удирдагч параной өвчтэй байх ёстой. Энэ хоёр шинж тэмдэг хоёулаа цогцолчихоод байна. Өнөөдөр Оросын ард түмэн дайныг эсэргүүцэж байгаа нь ойлгомжтой. Гэхдээ дайныг эсэргүүцсэн хүн бүр баривчлагддаг, шоронд ордог. Төрийн дум нь албан ёсны мэдээллээс өөр, Кремльд таалагдаагүй мэдээ цацсан болгоныг 15 жил хорих ял өгөх хууль баталлаа. Энэ бол дарангуйлал тогтсон гэдгийг харуулж байна. Урт ширээний ард гадны удирдагчдыг хүлээж авдаг шинж тэмдэг бол параной өвчтэй гэдгийг харуулж байгаа юм. Украинд болж байгаа үзэгдэл Монголд бий болохыг үгүйсгэхгүй. Тийм учраас үүнийг хатуу эсэргүүцэж, байр сууриа ил тодоор хүчтэй илэрхийлэх ёстой.