Ганц танхимтай парламентийн нөхцөлд төрийн дээр нам гардаг, супер хүмүүс бий болдог

 

79274e45-8b72-40ce-87af-f0ce2060a33a

Шинэ оны мэнд хүргэе, сайхан баярлав уу?

-Ерөөл бодож сайхан л гэнэ шүү дээ. Яг үнэндээ бол 2019 он хэцүү л жил болох төлөвтэй. Санаа зовж байна.

-Өнгөрсөн 2018 он Монголын улс төр болоод дэлхийн улс орнуудад нэлээд ширүүн байсан. Энэ онд ч байдал дээрдэхгүй, санаа зовж байгаагаа та хэллээ. Яагаад, ямар үндэслэлээр хүнд хэцүү жил болно гэж дүгнэж байна вэ?

-Юуны өмнө дэлхийн байдлаас эхэлж ярья гэж бодож байна. АНУ-ын “Стратфор” гэх нэгэн судалгааны байгууллагаас саяхан 2019 оны төлөв байдлын тухай гаргасан судалгааг үзлээ. Уг судалгаагаар их гүрнүүдийн зодоон 2019 онд эрчимжинэ гэж байна. Ялангуяа АНУ, Хятадын хоорондох худалдааны дайн даамжирна гэжээ. Шалтгаан нь дэндүү гүнзгий бөгөөд эрс тэс хоёр өөр тогтолцооны мөргөлдөөн учир тэгэх ч болов уу гэж бодож сууна. Геополитик бизнест саад тотгор болно гэсэн байна лээ. Энэ судалгааны Монголтой хамаарах зарим хэсгийг монголчилж өөрийн paxmongolica.org сайтад тавьсан байгаа, уншаарай.

Өөр бас нэгэн судалгааг харахад дэлхийн эдийн засгийн өсөлт мэдэгдэхүйц саарах төлөвтэй байна. Түүхий эдийн зах зээлийн хандлагыг ажвал нүүрсний хувьд үнэ 5-10 хувиар буурах төлөвтэй. Манай хувьд нүүрсний үнэ гэхээсээ илүүтэй аль болох нүүрс их хэмжээгээр гаргаж орлого олох зорилттой байгаа. Төсөвт 42 сая тонн гаргана гэж төлөвлөсөн санагдаж байна. Гол худалдан авагч Хятад нүүрсний хэрэглээгээ 2019 онд 50 орчим хувиар бууруулна гэж байгааг бодолцвол бидний тавьсан зорилго дэндүү өөдрөг болсон байж магадгүй. Муугаар бодвол олох орлого нэлээд тасалдаж мэдэхээр. Алт, зэсийн үнэ өсөх төлөв харагдахгүй байгаа. Ер нь түүхий эдийн үнийн өсөлтийг горьдох хэрэггүй байх. Энэ нөхцөлд аль болох үйлдвэрлэлийнхээ хэмжээ, үр ашигт илүү анхаарах хэрэгтэй байх гэж бодож байна.

-Тавантолгойг эргэлтэд оруулах улс төрийн шийдвэр гаргах эрхээ У.Хүрэлсүхийн засаг УИХ-аас авчихсан. Одоо IPO-г нь олон улсын хөрөнгийн биржүүдэд арилжаалах асуудал яригдаж байгаа. Гэтэл дэлхийн зах зээлд нүүрсний үнэ унаж, Хятад импортын хэмжээгээ хумиж байгаа нөхцөлд Тавантолгойн IPO-г гаргах нь ашиггүй юм биш үү?

-Монголын дотоод нөхцөл байдал ний нуугүй хэлэхэд гадаадын хөрөнгө оруулагчдад тааламжтай харагдахгүй байгаа. Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах биш харин үргээх популист бодлого ил байгаа учир шинээр хөрөнгө оруулагчид ирэхгүй л болов уу.  Энэ бол гоё сайхнаар яригдаж байгаа бүх том төслүүдэд хамаарах юм. Том төслүүдийн хувь заяа ганцхан Засгийн газрын насаар хэмжигдэхгүй. Хэрвээ Засгийн газрууд өмнөх Засгийн газрынхаа хийсэн ажлыг үгүйсгэдэг, бодлогын уламжлал байхгүй нөхцөлд бүх том төсөл булшлагдлаа гэсэн үг. Манай алдаанаас гадна олон улсын нөхцөл байдал муудаж байгаа нь ийм дүгнэлтийг зоригтой хийх нөхцөл болж байгаа юм.

-АНУ болон Хятадын худалдааны дайн үргэлжилнэ гэлээ. Энэ дайн Монголд ашигтай юу эсвэл хохиролтой юу. Дэлхийн их гүрнүүдийг зөрчлийг улс орныхоо эерэг боломж болгох сонирхол олон оронд байна. Тэгэхээр монголчууд ч бас сөрөг гэхээсээ эерэг боломж харах ёстой юм биш үү?

-АНУ, Хятадын худалдааны дайн бидэнд шууд сөрөг нөлөө үзүүлсэн гэж хараахан хэлж болохгүй. Харин асуудал даамжирвал манайд шууд сөрөг нөлөөтэй байж болно. Тухайлбал, АНУ, Хятадын хоорондох маргаантай асуудлыг цэгцлэх яриа хэлэлцээгээр манай экспортын барааны зах зээлд нөлөөлөхүйц зүйл яригдахыг үгүйсгэхгүй. Жишээ нь, коксжих нүүрс өгч авалцах тухай тэд ярилцаж тохиролцож болно.

Энэ дайнаас зэргэлдээ орнууд бүгд хожоо гаргах гэж оролдож байх шиг байна. Ялангуяа Хятадаас хөрөнгө оруулагчид Зүүн өмнөд Азийн орнууд руу үйлдвэрээ шилжүүлэх үзэгдэл байгаа. Өндөр технологийн зарим үйлдвэр Сингапурт шилжих магадлалтай байгаа тухай яригдаж байгаа. Энэ бүгд улс орнууд гадаадын хөрөнгө оруулалтад зам гаргаж, угтаж авах  гэсэн бодлоготой холбоотой юм.

Манай хувьд гадаад хөрөнгө оруулалтыг хамгаалах эрх зүй муутай, заримдаа гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг үзэн ядах байдалтай байгаа нөхцөлд үүнийгээ арилгах нь  эхний арга хэмжээ болох байх.

-Эрх баригчид эдийн засгийн тогтворгүй байдлыг гадаад шалтгаантай гэж тайлбарлах болсон. Өөрсдөөсөө болж байгаа гэж огтхон ч бодохгүй байгаа. Тухайлбал, валютын ханш болоод шатахуун, мах сүү, өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ өдрөөс өдөрт өсч байна. Энэ болгоныг гадаад шалтгаантай холбодог.?

-Өөрсдөөсөө хамаарах бүхнээ хийчихээд болохгүй байгаа бол бүх бурууг гадаад тал руу чихэж болох юм. Харамсалтай нь эдийн засаг урсгалаараа явж байна даа.

-Монголд хэрэгжиж буй ОУВС-гийн хөтөлбөр ирэх онд дуусна. Санхүүжилт нь зогсоно. Тиймээс Монгол цаашдаа ямар бодлого хэрэгжүүлэх ёстой вэ. Өнөөдрийн тухайд хүнээр бодлогоо заалгаад өөрсдөө хоорондоо улстөржөөд л байна. Жилийн дараа ирсэн гийчин буцна. Бид асуудалтайгаа л үлдэх шинжтэй?

-ОУВС бидэнд бодлого заагаагүй. Харин санхүүгийн сахилга тогтооход тусалж байгаа. Олсноо үрэн таран хийдэг эрх хүүхэд шиг Монгол удаан явж болохгүй. ОУВС-гийн хөтөлбөрийн богино хугацаанд бид мундаг сахилга баттай болчихно гэж бодохгүй байна. ОУВС Монголтой цаашид хамтарч ажиллаасай гэж хүсч байна. Өөрөөр бол хөршүүд маань л манай хэрэгт оролцож бодлого зааж эхлэх байх шүү.

-Хөршүүд бодлого заана гэснээс өнгөрсөн онд ШХАБ-ыг тойрсон асуудал нийгмийг хоёр талцуулсан. ҮАБЗ энэ асуудлаар эсрэг тэсрэг байр суурьтай байгаа. Энэ сэдэв мэдээж, хуучрахгүй. Ирэх хавар юм уу намар дахиад л хөндөгдөх байх. Тэгэхээр Монгол Улс ШХАБ-д элсэх нь ер нь зөв үү, буруу юу. Элсэх шаардлага байна уу?

-Монгол энэ байгууллагад элсэх гэж яарах шалтгаан байхгүй гэж бодож байна. Тэр тусмаа энэ байгууллага бүс нутгийн эдийн засгийн интеграцид том ач холбогдолтой эсэх нь эргэлзээтэй. Том гүрнүүдийн геополитикийн зодоонд энэ байгууллагын нэр байнга гарч байдаг нь монголчууд бидний хувьд аль нэг эвсэлд нэгдэхгүй энхтайванч гадаад бодлогоо тогтвортой авч явахын тулд ШХАБ руу яарах хэрэгцээ байхгүй байхаа.

-Монголын улс төрд өрнөж байгаа үйл явдлыг харахад намуудын дунд задрал эрчимтэй өрнөж байна. Эрх барьж байгаа МАН болоод сөрөг хүчин АН хүртэл хоёр хуваагдсан. Нам доторх хуваагдал нь төрийн хуваагдал болчихлоо. Энэ тэгээд сайны шинж үү, муугийн дохио юу?

-Улс төрийн ухаанд улс төр шинээр форматлагдах үйл явц болж байна гэдэг юм билээ. Ганц Монголд болж байгаа үйл явдал биш юм. Хуучин шинийн зөрчил хурцдаж улсаа унагаасан орон байхад гацаанаас гарсан жишээ байдаг л юм билээ. Гол нь улс төр нь эдийн засгийн хямрал дуудаад байвал тун буруу зүйл болно. Хямрал биднийг доош нь эргэлт буцалтгүй чирчих аюул байгаа.

-Ингэхэд Монголд нам гэж байна уу. Үзэл баримтлал гэхээсээ эрх ашиг, халаасны нэгдэл болсон бүлэглэлүүд дээр л намуудын бодлого явж байна. Намуудыг яаж төлөвшүүлэх ёстой юм бэ. Төлөвшсөн гэх хоёр нам нь бараг мөхөл, сэхлийнхээ ирмэг дээр ирлээ?

-Улс төрийн намын төлөвшил төрийн тогтолцоотой маш их холбоотой. Би энэ талаар олон жилийн өмнөөс хэлж ярьж байгаа. Жишээ нь, ганц танхимтай парламент байх нөхцөлд төрийн дээр нам гардаг, супер хүмүүс бий болдог, өнгөрсөн түүхээ гишгэдэг, уламжлал, шинэчлэл алддагддаг гэж Черчиль гэдэг нөхөр бүр 1949 онд айлдсан байдаг. Энэ сэдвээр ярьвал дэндүү урт. Миний хувьд олон жил ярьсаар залхсан. Одоо нийтээрээ зовж үзэх л үлдсэн санагдаад байх болсон.

-Монголын төр өнөөдөр бүхэлдээ гацсан. Төрийн зовлон, хямрал, тэг зогсолт хувь хүмүүсийн араншинтай  холбоотой  байна уу, аль эсвэл нөгөө тогтолцооных нь гажуудал уу?

-Тогтолцооных. Дахин хэлье, тогтолцооных.

-Тэгвэл тогтолцоогоо яаж өөрчлөх ёстой вэ. Ерөнхийлөгч шинэ жилийн мэндчилгээндээ “эрс шинэчлэл”-ийн тухай ярьсан. Энэ нь Үндсэн хуулийн өөрчлөлт гэж ойлгогдож байгаа. Үндсэн хуулийг өөрчлөх цаг  одоо мөн үү. УИХ-ын үйл ажиллагааг гацааж байгааг гишүүд Төр-Ард түмний хоорондын гэрээг төгс өөрчилж чадах уу?

-Үндсэн хууль өөрчлөх ёстой гэж байгаа бол дэмжиж байна. Эрс шинэчлэл нэртэй хувийн эрх ашиг гүйцэлдүүлэх төдий зүйл байхыг бас үгүйсгэхгүй. Нэг үгээр хэлбэл, би Ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгэнд нь итгэхгүй байна.

-Тэгвэл Монголд өрнөж буй улс төрийн зодооны гол буруутан нь Үндсэн хууль юм байна. Үндсэн хуулийг өөрчилчихвөл Монгол асуудалгүй болчих юм байна, тийм үү?

-Мажоритар ардчиллаас пропорциональ ардчилал болох хэрэгтэй байна. Үндсэн хууль болон Сонгуулийн хууль чухал гэж улстөрчид хараасай билээ. Хэрэлдэж зодолдож байхдаа ч ийм гарц байгаа гэж бодох ёстой байх.

 -Та сүүлийн үед нийгмийн сүлжээнд нэлээд идэвхтэй харагддаг. Магадгүй улс төрд орохоор шийдэв үү. Эсвэл үнэхээр эрх баригчдын зодоон үгээ хэлэхээс өөр аргагүйд хүргэв үү?

-Би шинэ үеийн улстөрчдийг бэлтгэх хэрэгт оролцьё гэж бодож байгаа. Сошиал дээр ч идэвхтэй байж хүмүүсийн сонголтод тусалъя гэж бодож байгаа. Миний хувьд хэн нэгний төлөө санал өгснөөрөө улс төрч хэвээр үлдэнэ шүү дээ. Саналаа өгч байгаа хүн бүр л улстөрч шүү дээ.

-2019 он бол өвөрмөц жил. Ирэх онд сонгууль болно. Гэтэл парламентад суудалтай намуудын рейтинг нийлээд 50 ч хүрэхгүй хувьтай байна. Гуравдагч намын эрэлт улс төрд нэмэгдсээр байгаа. Харамсалтай нь, Монголд үзэл баримтлалыг нь дэмжих гуравдагчид алга, яагаад?

-Нам төвтэй улс төр, нэр дэвшигч төвтэй улс төр болж хувирч байна. Энэ нөхцөлд том, жижиг намуудын үүрэг роль бараг адилхан болох байх аа. Яагаад ийм байдал бий болсон бэ гэдэг нь мэдээллийн шинэ, шинэ технологи хөгжиж байгаатай холбоотой юм.

-Сүүлийн үед Монголын дарга нар шударга ёсны тухай багагүй ярих болсон. Ерөнхийдөө дарга болгон шударга ёс гэсэн ганц үгтэй болж. Эсрэг талд нь хууль сануулах хүмүүс ч цөөнгүй байна. Хувь хүний яриад байгаа шударга ёсноос илүү хууль чухал аа гэж. Өөрөөр хэлбэл, шударга ёс ба хууль хоёрыг хооронд нь зөрчилдүүлээд байна л даа. Гэтэл нь Монголын төрд аль, аль нь үгүйлэгдэж, аль, аль нь ус агаар мэт хэрэгтэй байна?  

-Философид нийгмийн харилцааг хоёр зүйл зохицуулна гэдэгсэн. Хүмүүсийн харилцаанд ёс зүй, зан заншил маш чухал. Таны хийж байгаа үйлдэл бусдын хүлээлтэд нийцэж байвал таныг хүмүүс ёс зүйтэй байнаа гэж үнэлнэ. Нийцэхгүй бол ёс зүйгүй байна л гэнэ. Амьдралын ихэнх харилцаа ёс зүй, зан заншлаар зохицуулагддаг. Төр хууль гаргаж зарим харилцааг хуулиар зохицуулдаг. Түүнийг мөрдөхийг хууль ёс хэмээнэ. Хууль, ёс зүйг эрхэмлэж байгаа бол шударга ёс хангагдана. Шинжлэх ухаан энэ ойлголтуудыг маш сайн тодорхойлоод өгсөн байдаг юм. Энэ ойлголтуудын ялгаж салгаж чадахгүй хүмүүс бүгдийг бантагнуулах бөгөөд тийм улс төр нийгмийг бүр л бохирдуулахаас өөр үр дүнгүй.

Advertisements

Stratfor 2019

Он солигдож 2019 он гарлаа. Энэ жил биднийг юу хүлээж байгаа бол гэсэн бодол хүн бүрт байгаа. Төсөөлөл илүү амьдралд нийцэмжтэй байхад тань туслах үүднээс Стратфор компанийн хийсэн прогнозоос Монголд илүү хамаарах, 2019 онд өрнөж мэдэх  хүлээгдэж буй дэлхийн үйл явдлуудаас сонирхуулъя.

Авч гээхийн ухаанаар хандана бизээ.

Screen Shot 2019-01-03 at 11.46.18 AM

Том зургаар харвал

  • Их гүрнүүдийн өрсөлдөөн ширүүснэ. АНУ Хятадын эсрэг тарифийн болон хориг тавих  бодлогоо чангаруулна. Тайвань, Польш зэрэг орнуудыг тойрсон геополитик идэвжиж зарим орнуудад “төвийг сахих толгойны өвчин” бий болно.
  • Геополитик бизнест том эрсдэл болно. 
  • Дэлхийн худалдаа эмзэг төлөвтэй болно. ДХБ-ын хүрээнд маргаантай асуудлаа зохицуулах чадвар алдагдснаас улс орнууд хоёр талаар маргаанаа зохицуулах хувилбар луу шилжиж, тэр нь байдлыг улам түвэгтэй болгоно.

Газрын тос

Газрын тосны нийлүүлэлт эрэлтээсээ өндөр байх төлөвтэй.

Screen Shot 2019-01-03 at 12.19.52 PM

(Газрын тосны дэлхийн зах зээлийн үнэ өсөх магадлал тун бага ч гэсэн Монголын хувьд зөвхөн Оросоос хараат учир бензин шатахууны үнэ Монголд тогтвортой байх магадлал тун бага. Тэр тусмаа он гараад Орост шатахууны дотоодын үнэ 10 хувиар өсөх, Орос оронд  газрын тосны нийлүүлэлтийн ойрын ирээдүй бүрхэг болж байгаа тухай мэдээлэл их гарч байгаа-М. Энхсайхан)

Доллар чангарч, үндэсний мөнгөн дэвсгэртүүд сулрах, үнэ ханш өсөх явдал энэ оны дүр зураг болж мэдэхээр байна.

 

Хятад

Хятад шинэ шинэ зах зээл өөртөө нээхийн тулд Бүс, замын санаачилга стратегиа улам идэвхжүүлнэ. Ялангуяа далайн боомтуудад хийх хөрөнгө оруулалт өснө гэсэн хүлээлт байгаа аж.

Screen Shot 2019-01-03 at 12.39.58 PM

(Бүс, замын санаачилга стратегийн хүрээнд яригдаж байгаа эдийн засгийн корридорын асуудал энэхүү судалгаанд дурдагдаагүй бөгөөд тэдгээр нь үр ашигтай төсөл байж чадахгүйтэй холбоотой байхаа-М.Энхсайхан)

Орос

Барууны хориг арга хэмжээ чангарна. Оросын гибридны тактикийн эсрэг ажиллагаа өргөжинө.

Орост үнэ, ханш нэмэгдэж, дотоод зөрчил өснө гэж.

Screen Shot 2019-01-03 at 12.56.42 PM

Дэлхийн дэг журам өөрчлөх бодлогын хүрээнд тухайлбал ШХАБ-ын хүрээнд цэргийн хээрийн сургуулилалт өснө хэмээж.

Бүхэлдээ дэлхийн байдал шинэ хэрнээ тун тааламжгүй болно. 

Дэлгэрэнгүйг дараахь холбоосоор үзнэ үү

Stratfor 2019

 

Хотжилт ба Хотын бодлогод юу анхаарах вэ?

Түлхүүр үгс: Хотжилт ба Бодлого, Хувийн ба Нийтийн эрх ашиг, Эдийн засгийн цар хэмжээ ба Төрөлжилт, Өндөр орлоготой ба Бага орлоготой хот, Нягтрал ба Дэд бүтэц, Тээвэр ба Технологийн эрэмбэ, Газар өмчлөх эрх ба Санхүү.

Screen Shot 2018-12-14 at 8.13.44 AM

ХОТЖИЛТ гэдэг нь хүмүүс үй олноороо нэгэн газарт бөөгнөрөн суурьших үзэгдэл бөгөөд ямар ч нийгмийн хөгжил дэвшилд хүрэх явцад тохиолдох зайлшгүй үйл явц юм. Хотжих үйл явцгүйгээр өндөр хөгжилд хүрнэ гэж байхгүй. Энэ бол зайлшгүй болох үзэгдэл. Гэхдээ хотжилт явагдсан хэрнээ хоцрогдолд үлдсэн олон улс орон бий. Өөрөөр хэлбэл хөгжил дэвшилд хүрэхэд хотжилт ЗАЙЛШГҮЙ боловч тэр нь ХАНГАЛТТАЙ НӨХЦӨЛ БИШ юм.

Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэвэл хотжилт зайлшгүй боловч хөгжилд хүрэхийн тулд БОДЛОГО хэрэгтэй гэсэн үг юм.

Хотжих БОДЛОГЫГ ойлгохын тулд хотжих үйл явц дэлхий дээр хэрхэн өрнөсөн талаар мэдэх хэрэгтэй.

Дэлхийн анхны хот

Screen Shot 2018-12-14 at 8.27.36 AM

Дэлхийн анхны хот 9000 жилийн тэртээ одоогийн Турк улсын хойт нутагт бий болсон гэж археологчид үздэг. Нэр нь Уруг.

Уругт олон олон зуун жилийн өмнө хэн нэг нь анх байшин барьж. Дараахь нь мөн байшин барьж. Удаах нь мөн байшин барьж. Хотжих үйл явц ингэж эхэлжээ.

Хамгийн сонирхолтой нь байшингууд хана ханаараа бие биедээ наалдаж баригдсан байдаг. Байшингуудын хооронд ямар ч зай байсангүй. Сүүлдээ анхны байшин барьсан хүн гэртээ орохын тулд бусдын байшингийн дээвэр дээгүүр явах хэрэгцээ гарсан байна.

Яагаад гудамж зам байсангүй вэ? Хүмүүс тэгтлээ тэнэг байсан хэрэг үү гэсэн асуулт тавигдана. Тэд бидний л адил тэнэг биш хүмүүс байсан гэдэгт эргэлзэх зүйлгүй юм. Зөвхөн хүмүүс байшин барихдаа аль болох бага зардал гаргахыг эрмэлзжээ. Нэг ч болов хана барих зардлыг хэмнэхийн тулд хэн нэгний барьсан байшинд тулгаж байшингаа барьсан хэрэг. Хэрвээ зай гарган байшингаа барьвал хэн нэг нь хүрч ирээд тэр орон зайд байшингаа барьдаг байж. Энэ бол түүх. Гэвч анхны хотжилтын явцаас хүмүүс нэгэн сургамж авсан нь тэдний дунд нийтийн эрх ашгийг хамгаалах, зохицуулах засаг захиргаа байх ёстой гэдгийг амьдралаараа мэдэрсэн явдал байсан байна.

Ингэж ХУВИЙН ЭРХ АШИГ гэж байхаас гадна НИЙТИЙН ЭРХ АШИГ гэж байдгыг мэдэрчээ.

Хот яагаад хэрэгтэй вэ?

Цар хэмжээ ба  Төрөлжилт

Хотжих нь амьдралаа дээшлүүлэх, хөгжил дэвшилд хүрэх зайлшгүй үйл явц юм. Ядуурлаас гарахын тулд хөдөлмөрийн бүтээмжээ дээшлүүлэх хэрэгтэй байдаг. Хотжилт чухамдаа хөдөлмөрийн бүтээмжийг дээшлүүлэх бололцоог бий болгож байгаа юм.

Эдийн засагт ЦАР ХЭМЖЭЭ (economies of scale) гэсэн нэгэн ойлголт байдаг. Ганцаараа хийдэг юмыг олуулаа хийвэл бүтээмж өндөр болдог. Олуулаа хийхийн тулд зохион байгуулалт хэрэгтэй болдог. Олуулаа учир чи түүнийг нь хий, би түүнийг нь хиие гээд чаддаг чаддаг юмаа хуваарилаж хийх шаардлага үүснэ. Үүнийг ТӨРӨЛЖИЛТ (Specialization) хэмээнэ.

Хот бөөгнөрөл үүсгэж зах зээл бий болгох бөгөөд ДЭД БҮТЦЭЭ шийдсэн нөхцөлд эдийн засгийн дээрх хүчин зүйлсүүд үйлчилж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөх, үйлдвэрлэл, үйлчилгээ төрөлжих сайхан нөхцөл бий болно.

Бөөгнөрлийг шавааралдаан болгохгүй байх, нэгэнт шавааралдсан бол түүнийг  дэд бүтцийг зах зээлийн аргаар хөгжүүлэх замаар тарааж байрлуулснаар САЙН ХОТ бий болно.

Хот – Оюун санаа, соёл, сэтгэлгээний болон биет Дэд бүтэц шаарддаг

САЙН ХОТ  гэдэг нь сайн холбоо харилцаа, дэд бүтэц хөгжсөн хот юм. Хотын орчинд ганц нэгээр тэнэмэл маягаар амьдрах хэцүү. Иймээс хүмүүс баг болох хэрэгтэй болдог. Баг болж ажиллаж чадаж байгаа нь том компани болдог. Том компани нь олон хэрэглэгч нартай холбоотой ажиллах хэрэгтэй болдог. Энэ бүгд бол хотжилтоос бий болж байгаа харилцааны соёл хэвшил юм. Оюун санааны дэд бүтэц гэж хэлсэн ч болох биз.

Оюун санааны дэд бүтцээс гадна биетээр дэд бүтэц, тухайлбал цахилгаан, ус бохирын шугам, зам гээд олон дэд бүтэц өргөн утгаар хөгжсөн байх хэрэгтэй болно. Африкийн орнуудын жишээн дээр харахад Хотын хөгжлийг боомилдог хамгийн том хүчин зүйлс нь цахилгааны хангаж байдаг байна.

Хотын тээврийн технологийн эрэмбэ

 

Screen Shot 2018-12-14 at 8.31.58 AM

Хотын дэд бүтцэд анхаарах том асуудал нь тээвэр байдаг. Тээвэрт анхаарна гэдэг нь дугуй, машин, метро гээд тээврийн  технологид анхаарна гэсэн үг.

  1. Найробд ажилдаа хамгийн хурдан хүрэх арга бол явган явах байдаг. Лондонд 2,5 сая ажлын байр байдаг бөгөөд дэд бүтэц хөгжсөн учир хүмүүс ажил руугаа 45 минутын дотор хүрч чаддаг. Тэр нь дугуйгаар, мөн машинаар буюу хувь хүмүүсийн өөрсдөө чадах тээврийн хэрэгсэл буюу доод түвшний технологи ашиглаад ажилдаа хүрч байна гэсэн үг юм л даа. Ийм технологи ашиглалт нь төрийн бодлогоос үл хамаарсан хувь хүмүүс өөрсдөө сонгон хэрэгжүүлж байгаа технологийн доод түвшний асуудал юм.
  2. Дээрхтэй харьцуулбал, Төрийн бодлогоос ямарваа нэг хэмжээгээр хамаарах дунд түвшний технологийн асуудал нь автобус юм. Автобус хямд, илүү үр ашигтай. Найробд хотын нэг цэгээс нөгөө цэг хүрэхийн тулд автобус биш машинаар явах хамаагүй хурдан байдаг. Өөрөөр хэлбэл автобусаар явах ямарч эдийн засгийн хөшүүрэг хувь хүнд байхгүй. Автобусаар явах нь машинаар явахаас цаг хэмнэлттэй байхын тулд зөвхөн автобусанд зориулсан шатахуун түгээх станц бүхий замын шугам бий болгох шаардлагатай.
  3. Тээврийн хэрэгслийн технологийн дээд эрэмбэд метро байх юм. Гэвч метро барина гэдэг асар их хөрөнгө шаардагдана. Энэ шалтгаанаар орлого багатай улсад энэ асуудал төдийлөн яригдахгүй.

Хүн амын нягтрал ба ӨНДӨР ОРЛОГОТОЙ ХОТ ба БАГА ОРЛОГОТОЙ ХОТ

Хот руу нүүх их нүүдэлтэй зэрэгцээд тээврийн технологийг доод эрэмбээс дээшлүүлэх асуудал өөр хоорондоо уялдаатай асуудал юм.

Хотын тээврийг хөгжүүлэх асуудал дээр хийдэг том алдаа бол эдийн засгийнхаа нөхцөл байдлыг мэдэхгүйгээр гоё сайхнаар нь буруу ярьж шийдэх гэж оролддог явдал юм. Метро барина гэх нь нөхцөл байдлаа тооцоогүй гоё сайханд нь хууртсан жишээ мөн. Энэ утгаар нь хотыг ӨНДӨР ОРЛОГОТОЙ ХОТ мөн БАГА ОРЛОГОТОЙ ХОТ гэж ангилбал асуудлыг ойлгоход тус болох байх. Гоё гоё шилэн цамхагтай метро бүхий хоттой болох хүсэл нь бага орлоготой хотод маш хохирол учруулах үр нөлөөтэй.

Авах гээх Зарим санаа

Хүн амын хот руу хийх нүүдэл хотын нягтралыг нэмэгдүүлэх бөгөөд тэр хэмжээгээр тээврийн технологийн эрэмбийг анхаарах хэрэгтэй болно.

  • Машин унах гэдэг нь мөнгөтэй хүмүүсийн хэрэг. Автобус бол энгийн хүмүүсийн хэрэг. Машины хөдөлгөөнд хязгаар тавьж автобусны хөдөлгөөнд илүү орон зай бий болгох асуудал бол үргэлж улс төрийн асуудал юм.

Бөглөрлийн асуудлыг шийдэхийн тулд автобусны тээвэрт илүүтэй анхаарах хэрэгтэй болно.

  • Хотжих явцад дэд бүтцэд хийх хөрөнгө оруулалт дээр хэмнэлт гаргахын тулд шавааралдан бөөгнөрөх үзэгдэл БАГА ОРЛОГОТОЙ ХОТ-д ихэвчлэн тохиолддог. Хотын дэд бүтцэд урдчилан хөрөнгө оруулалт хийх явдал сайн хот бүтээх үйл явцын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм.
  • Хот хэдийгээр нягтрал өндөр ч ажлын байрнууд тодорхой орон зайтай байх нь бөглөрлийг арилгах, ажлын байранд хүмүүс богино хугацаанд очдог байх, том компаниуд хэрэглэгч нартаа хялбархан хүрэх дэд бүтэц энэ бүгд нь хөдөлмөрийн бүтээмж нэмэгдүүлдэг гэдэгт анхаарал тавих хэрэгтэй.
  • Компаниудын хэрэглэгч нартаа хүрэх дэд бүтцийг анхаараагүй хот бол компаниудыг улам бүр жижигхэн байх нөхцлийг бүрдүүлж БАГА ОРЛОГТОЙ ХОТ-ын түвшинд мөнхрөх аюулыг үүсгэнэ. Африкийн эргийн хамгийн том хот Дар Аль Саламд хотын дэд бүтцийг шийдэж чадаагүйгээс хотод үйл ажиллагаа явуулж байгаа компанийн хамгийн үр ашигтай хувилбар нь нэг л ажилтантай байх явдал болсон байна.

Цар хүрээ 0

Төрөлжилт 0

Бүтээмж маш бага

Дэлгүүр маш жижигхэн

  • Лос Анжелис бол дээр яригдаж байгаа хотын эсрэг дүр. Тэнд хотын төв гэсэн ойлголт байхгүй. Дэд бүтцэнд асар их хөрөнгө оруулалт хийсэн. Хурдны зам хөгжсөн. Түгжрэл бөглөрөл гэсэн ойлголт байхгүй.

Цар хүрээ том

Төрөлжилт маш сайн

Бүтээмж өндөр

Дэлгүүрүүд нь дан молл

Лос Анжелес бол моллуудын дунд оршин байгаа хот юм.

  • Лондон, Парис нь хотын төвдөө моллууд нь төвлөрсөн өндөр үр ашигтай зохион байгуулалттай байдаг. Гол нь хот байгуулалтын хувьд нэг компанийн барилга нөгөө компанийн харилцаа холбоонд саад учруулахааргүй орон зайтай дэд бүтцийн орчинтой байдаг.

 

БАГА ОРЛОГОТОЙ ХОТ-д юуг буруу хийдэг вэ

Screen Shot 2018-12-14 at 8.14.51 AM

Бага орлоготой учир ихэвчлэн дэд бүтэц  муу хөгжүүлсэн байх нь элбэг. Дэд бүтэц муу учир хөдөлмөрийн бүтээмж муу.

Сайн хот сайн дэд бүтэцтэй байх хэрэгтэй. Дэд бүтцэд хийх хөрөнгө байхгүй гэж хэлэх амархан. Шавааралдан байгаагаа үүгээр зөвтгөдөг. Гэвч хотын дэд бүтцэд санхүүгийн зах зээл дээрээс хөрөнгө мөнгө босгоход компани, хувь хүмүүс, өрх гэрт том бололцоо олгох асуудалд анхаармаар. Тухайлбал,

Газрыг олгохдоо зориулалтыг нь заадаг, явдал. Зориулалтыг нь төрөөс зааж байгаа нь хөрөнгө оруулалтын өгөөжийг бууруулна. Хэмнэлт хийхийн тулд шавааралдана. Дээр нь БАГА ОРЛОГОТОЙ ХОТ-д барилга байгууламжид шаардлагагүй өндөр техникийн нөхцөл тулгадаг нь хотын зөв хөгжлийг боомилдог байна.

Зориулалтыг нь заасан, газар өмчлөх эрхийг шилжүүлэх асуудал хүнд сурталтай байна гэдэг нь Газар өмчлөгчийн эрх сул байх нөхцөл болдог.

Газар өмчлөх эрх нь сул учир банк, санхүүгийн байгууллагуудын зүгээс газрыг барьцаа болгон санхүүжүүлэх сонирхол муутай болгодог.

Газар өмчлөх эрх нь чанга баталгаатай бол Банкууд барьцаанд зөвхөн барилга байгуулжийг бус мөн газрыг барьцаанд авах нэмэлт хөшүүрэгтэй байж хэмээн хотын дэд бүтцэд банкууд хөрөнгөө гаргах сонирхолтой болдог байна.

Дээрх асуудал зөвхөн компаниуд болон байгууллагуудад хамаарч байгаа биш мөн хувь хүн, өрх гэрт хамаарах асуудал юм. Газар өмчлөлийн эрх сул байгаа нь ИПОТЕКИЙН ЗЭЭЛД БАРЬЦАА болж чадахгүй байдал бий болгож байгаа юм.

Газар өмчлөх эрхийг баталгаатай болгох, чөлөөтэй худалдах нөхцлийг хангаж өгөх нь сайн хоттой болоходл туслах зах зээлийн арга юм. Тэгэж байж хотын газрын үнэ, үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ өсөх бололцоо бий болно. Газар болон үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ өсөх нөхцөл нь үйлдвэрлэл, үйлчилгээ бөөгнөрөх, төрөлжилттэй холбоотой юм.

Ер нь сайн хот санааны зоргоор бий болдоггүй  гэдгийг анхааралдаа авах нь зүйтэй юм.

Сайн хот, сайхан хот Сайн хотын захиргааны үр дүн биш, хотыг зах зээлийнх нь горимоор ажиллуулах нөхцлийг бий болгосны үр дүн байдаг.

Зөвлөмж

 

Screen Shot 2018-12-14 at 8.17.43 AM

Сайн хот бол сайн дэд бүтэцтэй тэр нь зах зээлийн бөөгнөрлийг бие биедээ садаа болохгүйгээр нягтрал үүсгэж өгснөөр бүхэлдээ үйлдвэр, үйлчилгээний бүтээмжийг дээшлүүлж амьдралыг ая тухтай болгодог.

Буурай хөгжилтэй орнуудад тулгарч байгаа том асуудал бол дэд бүтцэд хөрөнгө оруулалт хийх, дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтыг аль болох үр дүнтэй байлгах явдал юм. Үүний тулд 3 төрлийн БОДЛОГО-ын зөвлөмжийг судлаачид санал болгож байна.

Нэгдүгээрт,  Газар болон Үл хөдлөх хөрөнгийн татвар тогтоох явдал юм. Хотын үнэтэй газруудад татвар тогтоох нь шударга хийгээд үр дүнтэй, зохион байгуулах бололцоотой арга хэмжээ юм.

Газрын үнэ өсөх нь газар өмчлөгчийн ажлын үр дүн биш. Энэ бол зах зээлийн үр дүн бөгөөд үүнээс улбаалаад газар болон үл хөдлөх хөрөнгөд ТАТВАР тогтоох нь нийтийн эрх ашиг юм. Газрын татвар Үл хөдлөх хөрөнгө, байшин барилгын  утгагүй бөөгнөрөл, шавааралдааныг зах зээлийн аргаар зохицуулах болно. Ингэхийн тулд газар өмчлөлийн эрхийг батлагаатай аюулгүй болгох, шүүх өмчлөгчийн эрхийг хамгаалж чаддаг байх явдал чухал юм.

Газар өмчлөл хэнээс хэнд шилжиж байгаа нь бүртгэлтэй байдаг. Тэрхүү бүртгэл нь өөрөө татвар тогтоох жагсаалт болж байдаг.

Газрын үнийн өсөлтөөс өсгөсөн татвар авах нь хотын дэд бүтцийн хөгжилд зарцуулах хөрөнгийн эх үүсвэр байх учиртай. Наад зах нь энэхүү татвар Хотын зүгээс дэд бүтцээ хөгжүүлэх санхүүгийн эх үүсвэр банкнаас авахад банкинд тавих барьцаа болж байх ёстой юм. Хот ирээдүйд орлоготой гэдэг нь баталгаатай бол банкнаас хөрөнгө босгох нь илүү хялбар болно.

Хоёрдугаарт, Нягтрал өндөртэй газарт дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт хийх нь хөрөнгө оруулалтын үр ашгийг нэмгдүүлэх эерэг нөлөөтэй гэж үздэг.

Гуравдугаарт, Дэд бүтцийг барьж байгуулах хөрөнгийг суперциклийн үед төр өөрөө хариуцаж хөрөнгө мөнгө босгох гэж оролддог байсан цаг нэгэнт өнгөрсөн тул аль болох хувийн хэвшлийг энэ чиглэлд дайчлахад анхаарлаа төвлөрүүлэх, тэдэнд эдийн засгийн урамшуулал, хөшүүрэг бий болгох тал дээр ажиллах хэрэгтэй гэж үзэж үздэг.

Хотыг хөгжүүлэх нь зах зээлийнх нь горимоор дэд бүтцийг хөгжүүлж хөдөлмөрийн бүтээмжийг өсгөх, төрөлжилттэй  холбоотой бөгөөд энэ асуудлыг ойлгосон, зохицуулсан БОДЛОГОГҮЙ бол хот утаатай, манантай, түгжрэлтэй, амьдралын чанар муутай, бухимдалтай  байсан хэвээр байх эрсдэлтэй.

 

Дэлхийн санхүүг зураглах нь

Ойрмогхон “Дэлхийн эдийн засгийг зураглах нь”  “Дэлхийн санхүүг зураглах нь” гэсэн хоёр сэдвээр илтгэл бэлтгэсэн юм. Дэлхийн эдийн засгийн талаарх илтгэлийн товчлолыг дараахь холбоосоор үзэж болно. Линк

Дэлхийн санхүүгийн талаарх илтгэлийг УИХ-ын ЭЗБХ, Монголбанкнаас хамтран зохион байгуулсан хэлэлцүүлэг дээр тавьсан бөгөөд гол санааг сэтгүүлч Ц. Баасансүрэнгийн энгийнчилснээр Та бүгдэд хүргэж байна.

Screen Shot 2018-12-03 at 9.37.46 AM

Дэлхийн санхүүгийн хямрал 2007-2009 онд болсныг та бүхэн сайн мэднэ. Энэ үзэгдэл зарим улсад эдийн засгийн хямрал хүртлээ даамжирч байсан юм. Одоо ч тэр үеэс улбаатай сөрөг нөлөө үргэлжилсээр байна.
Ер нь дэлхийн санхүүг томоор зураглаж ойлгоё гэвэл өдгөө өрнөж буй үйл явдлыг цаг хугацааны хувьд 2008 оны хямралаас өмнөх үе, санхүүгийн хямралаас хойшхи жилүүд гэж хувааж үзвэл илүү хялбар болно.
Хямралаас өмнө дэлхийн улс орнуудын банкууд дунд хил хязгаарыг үл ойшоон глобалчлагдах үйл явц хүчтэй байсан. Энэ хандлага олон оронд санхүүгийн бололцоог нээж өгсөн. Санхүүгийн боломжийг атгасан улсууд шинэ технологи нэвтрүүлж, эдийн засгийн үр ашгаа нэмэгдүүлсэн онцлог бий.
Харин хямралаас хойш банкууд санхүүгийн глобалчлалд шүүмжлэлтэй хандаж эхэллээ. Хямрал банкуудаар дамжиж нэг орноос нөгөөд шилжих аюул эрсдэлтэйг анзаарч болгоомжилдог болчихлоо. Хандлагын энэ өөрчлөлт дэлхийн санхүүд олон өөрчлөлт авчраад байна. Том зургаар нь харвал
  • Банкууд гадаад орнуудад салбараа нээхээс илүүтэйгээр салбаруудаа хаах хандлага газар авлаа. Өөрөөр хэлбэл том банкууд салбараа нээсэн улс орнуудаас гарах үзэгдэл ихэссэн.
  • Хөгжингүй орнуудын банкууд өөр хоорондоо хамтарч, өөрсдийн зах зээлдээ л ажиллах хандлага хүчтэй болсон нь анзаарахгүй орхиж болохгүй өөрчлөлт.
  • Дэлхийн өр цэнхэр гаригийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээс хоёр дахин их хэмжээгээр яригдаж байна.

Товчхондоо энэ нөхцөлд улс орнууд санхүүгийн тогтвортой байдлыг хадгалахад бодлогын үүрэг өндөр болсон гэж хэлж болох юм.

Дараагийн анхаарах асуудал нь том орнуудын төв банктай холбоотой. Тэд уламжлалт бус арга хэрэгслийг түрэмгий хэрэглэсээр өнөөг хүрсэн. Учир нь ингэх  бололцоо зөвхөн тэдэнд л и бий. Ийм шалтгаан хөгжиж  буй орнуудыг гар мухардахад хүргэж, Засгийн газартайгаа нэгдсэн бодлого хэрэгжүүлэх шаардлагын өмнө авчраад байна. Том орнуудын төв банкууд хямралыг гэтлэхийн тулд бодлогын хүүгээ байнга бууруулж байсныг өнгөрсөн цаг хугацаанд өрнөсөн үйл явдлаас харж болно. Тэдний ашигласан энэ арга нөөцөө шавхаж, бодлогын хүү бараг тэг болсон нь ердөө хэдхэн жилийн өмнөх дүр зураг. Байдал иймдээ тулангуут хөгжингүй орнуудын төв банкууд “Quantitative easing” хэмээх уламжлалт бус гэж нэрлэгдэх хэрэгсэл ашиглаж эхэлсэн.

Screen Shot 2018-12-03 at 9.44.45 AM

Бодит эдийн засгаар баталгаажсан эсэх нь тун маргаантай их хэмжээний мөнгийг санхүүгийн зах зээл рүү нийлүүлснийг уламжлалт бус хэрэгсэл гээд байна л даа. Банкууд үр ашигтай төслүүдийг хайж эхэлснээс гадна ихээхэн хэмжээний мөнгө улс орнуудын Засгийн газрын бондыг худалдаж авахад зарцуулагдсан юм.

Screen Shot 2018-12-03 at 9.45.02 AM

Энэ үеийг “Хялбар мөнгө”-ий зах зээл хэмээдэг. Ийм зах зээл дээрээс манай “Чингис”, болон бусад бонд босч, өр зээл бий болсон түүхтэй.

Түүхийн энэ онцлог үеэс шалтгаалж дэлхийн өр, зээл урд хожид байгаагүй хэмжээгээр нэмэгдэж байлаа. Цөөхөн хэдэн улс биш, дэлхий бүхэлдээ өр зээлээ нэмсэн гэдгийг онцлох учиртай. Хямрал тэсрэх маягтай болсны тод жишээ нь энэ. Уламжлалт бус банкны хэрэгсэл бүхий том орнуудын төв банкууд бодлогоо өөрчлөхөөс аргагүй байдлын өмнө ингэж ирсэн юм. АНУ энэ бодлогоос 2014 оноос татгалзсан. Өдгөө бодлогын хүүгээ аажим аажмаар нэмж буй. Бодлогын энэ өөрчлөлтийг доллартай харьцуулбал олон орны ханш унах эрсдэл анзаарагдаж байна. Ийм хандлага нэг хэсэг үргэлжилнэ гэсэн таамаг голлож байгаа.

Өр зээл бүхэлдээ их хэмжээгээр нэмэгдсэн тухай өмнө цухас дурдсан. Хөгжингүй орнуудын төр засгууд хувийн хэвшлийнхээ бий болгосон өр зээлийн арыг дааж чадах хэмжээний бага өртэй байдал харагдаж байна. Харин нөгөө талд Монгол болон хөгжиж буй бусад орны хувьд төр засгийн үүсгэсэн өр нь хувийн хэвшлийнхээсээ эрс их гэсэн бодит байдал бий. Өр зээл, санхүүгийн хямралтай тулахад төр засаг нь дангаараа асуудал шийдвэрлэх бололцоогүй болсон гэсэн үг. Тэгэхээр манай улсын хувьд төр нэмж өр зээл, санхүүгийн хямралтай тулахад төр засаг нь дангаараа асуудал шийдвэрлэх бололцоогүй болсон гэсэн үг. Тэгэхээр манай улсын хувьд төр нэмж өр зээл тавихгүй байх, хувийн хэвшилд санхүүгийн зах зээлд гарах арын баталгаа болох чиглэлээр хийх ажил их байна.

Дэлхийн санхүүгийн зах зээлд үр ашиг, санхүүгийн сахилга чангарсан, эрсдэл багатай зах зээл рүү хөрөнгө урсамтгай болж байгаа энэ нөхцөлд зөв бодлого л чухал. Дэлхийн санхүүг бүхэлд нь зураглаад харахаар улсын эдийн засагт нэмэртэй хэд хэдэн мэссэж гаргаж ирж болохоор байна.

Мессэж 1

Эхний мессэж бол ОУВС-гийн дараа ОУВС гэсэн гаргалгаа. Бидэнд үүнээс өөр гарц өнөөхөндөө алга. Хэтэрхий их өртэй, өрөө төлж байгаа ч өртэй хэвээр үлдэх бодит байдал, санхүүгийн сахилгыг нэг хөтөлбөрийн хүрээнд тогтоох бололцоогүй зэрэг шалтгаануудыг ухаад бодохоор дунд хугацаанд ОУВС бидний түшиг байхаас өөр сонголт харагдахгүй байна. Товчхондоо дараагийн хөтөлбөр ОУВС-тай хийгдэх магадлал өндөр. Иймээс эртнээс бэлтгэлтэй, төлөвлөгөө гаргаж ажиллах хэрэгтэй.

Мессэж 2

Дараагийн мессэж санхүүгийн нөөцтэй хамаатай.Санхүүгийн нөөцөө ямар хэлбэрээр барих вэ гэдэгт анхаарах цаг ирсэн. Улс орнууд санхүүгийн нөөцөө хоёр хэлбэрээр барьж байна. Нэг хэсэг нь үнэт цаас хэлбэрээр, нөгөө зарим нь харилцах хадгаламж хэлбэрээр барьдаг. АНУ гэхэд л нийт санхүүгийнхээ нөөцийн 70-80 хувийг үнэт цаасанд барьдаг гэсэн статистик бий. Бидний хажууханд оршдог Хятад гэж аварга зах зээлийн нийт нөөцийн 30-40 хувь нь үнэт цаасанд төвлөрдөг. Өмнө онцолсон “Quantitative easing” буюу уламжлалт бус арга хэрэгсэл голлосон зах зээлийн үед санхүүгийн нөөцөө үнэт цаасанд байршуулсан улс орнууд илүү хожиж үлдсэн юм. Харин манай улс эсрэгээрээ үнэт цаасны зах зээл хөгжөөгүй, санхүүгийн нийт нөөцөө харилцах хадгаламж болон нөөцөд дарчихаад үнэгүйдүүлсээр суугаа. Өөрөөр хэлбэл “Quantitative easing”-гийн үед, хялбар мөнгөний зах зээл дээр бид ихийг алдсан улсуудын тоонд багтаж буй. Мэдээж гарц бий. Наад захын жишээ гэхэд л хадгалж буй санхүүгийн нөөцөө Америк чиглэлийн үндэстэн дамнасан компаниудын үнэт цаасанд хадгалах шийдэл байна. Үнэ цэн нь ирээдүйд өсөх учраас ашигтай, алдаагүй гарц.

Мессэж 3

Гурав дахь мессэж банкны системтэй холбоотой. Манайх шиг жижиг улсын банкны систем глобалчлалд нээлттэй байх нь эрсдэлтэй ч ингэхээс аргагүй нөхцөл үүссэн гэдгийг бас хэлэх учиртай. Банкны мэдээлэл нээлттэй ил тод биш учраас арилжааны банкууд Монголынх уу, гадны нөлөө ихтэй юу гэсэн асуулт тавихаас аргагүй санагддаг. Шуудхан хэлэхэд монгол нүүртэй гадны мөнгө хүүлэгч банкууд ажиллаад байна уу даа гэсэн эргэлзээ төрдөг. Тэгэхээр олон улсын стандарт мөрддөг гадны банк орж ирэх нь хэдийгээр зарим талаараа эрсдэлтэй ч санхүүгийн сахилга бат сайжрах, мэдээлэл ил тод болох, банкны салбарт өрсөлдөөн үүсэх гэх мэт давуу тал бий. Санхүүгийн сахилга тогтоох, эрсдэл хуваалцахад гадаад банк үүрэг рольтой. ЖДҮ болон ногоон төсөлд гадаад банкуудыг татах талаар ажиллах шаардлага байгаа. Товчхондоо энэ чиглэлээр Замын зураг гаргах цаг ирсэн.

Видео. 12 минут

Ярилцлага: Уул уурхайн засаглал – Уул уурхайн яамны хэмжээний асуудал биш

Screen Shot 2018-11-19 at 9.02.39 AM
-Уул уурхай доллар олох том боломжтой салбар, уул уурхайгаа зөв ашиглаж их мөнгө олох гарц л бидэнд бий. Гэтэл уул уурхайн төслүүд нэг л урагшилж өгөхгүй юм. Таныхаар шалтгаан нь юундаа байна вэ?
Уул уурхайн засаглалд анхаарах хэрэгтэй. Уул уурхайн засаглал гэдэг сэдэв ганц манай ч биш, олон орны өмнө тулгамдсан асуудал. Уул уурхайгаас олсон мөнгөө зөв зарцуулсан улс байна. Чадаагүй нь ч бий. Уул уурхайгаас хожил гаргасан улсаас гадна байгальдаа хохирол учруулсан орон ч зөндөө. Энэ бүгдээр үүдээд уул уурхайн засаглалаа шинэчилж ойлгоод засах асуудлыг дэлхий нийтээрээ яриад эхэллээ л дээ. Уул уурхайн засаглал бол олон үе шатыг хамарсан ойлголт. Геологи, хайгуул хийх, олборлох, татвар хураамжаа хэрхэн авах, орон нутаг Засгийн газартай ямар аргаар ажиллах, байгалийн баялгаа ирээдүйтэйгээ хуваалцах шийдэл, зарцуулалтыг яаж хийх, олон нийтийн хяналтад оруулахын тулд хэрхэх гэх мэт цогц асуудлыг уул уурхайн засаглал гээд байгаа юм. Уул уурхайн яамны хэмжээний асуудал биш гэсэн үг.
-Наад зах нь стратегийн орд, стратегийн ач холбогдолтой учраас гээд төр нь оролцоод төслүүдээ тушаад байхаар засаглал мантай болчихоод байх шиг. Стратеги гэсэн ойлголтод та ямар байр сууринаас ханддаг вэ?
-Стратеги гэдэг ойлголтыг зөв ойлгомоор байгаа юм. “Уул үзээгүй байж хормой шууна” гэдэг шиг уул уурхай гэхээр л маш том стратегийн асуудал ярьж байна гэж ойлгодог хандлага бий. Үнэн хэрэгтээ тийм биш л дээ. Хүн төрөлхтний түүхийг томоор харвал уул уурхай маш эртний түүхтэй. Сонирхуулж хэлэхэд Библид өнөөгийн Зимбабве гэж Африкийн улсад маш их алт байгаа тухай бичээстэй байдаг. Зимбабве гэдэг уул уурхайн эрдэс баялагтай орон Библийн сургаалд хүртэл орчихсон байх жишзэний. Олон орон уул уурхайгаасаа орлого олж амьдардгаа стратеги гэж үзэхээ больчихсон. Уул уурхайн орлогоо их мөнгө өгдөг салбар гээд ойлгочихсон улс орон стратеги гэж харж, тэгж бодсоноосоо болж алдаа хийж эхэлдэг. Тэр орнуудын тоонд Монгол багтана. Монгол өөрийн стратегитай байж болно. Гэхдээ өөрөөсөө зардал мөнгө, тоног төхөөрөмж гаргаад олборлож хүчрэхгүй учраас бусадтай хамтарч таарна. Тэгэхээр бусдын стратегийг хүндлэх хэрэгтэй. Бид стратегитэй гээд гаднаас орж ирж буй хөрөнгө оруулагчийг үргээгээд хаагаад байна л даа. Манай улсыг сонирхож ирсэн хөрөнгө оруулагч ч өөрийн гэсэн стратегитай. Стратегиа эвцэлдүүлэх учиртай. Миний стратеги гадны хөрөнгө оруулагчийнхтай эвцэлдэхгүй л юм бол бид хэзээ ч хамтарч ажиллаж чадахгүй. Тийм учраас стратегийн гэж хэтрүүлэн ойлгодог байдпаасаа татгалзвал зүгээр санагддаг.
-Стратегийн түүхий эд уул уурхайд бий юу. Ер нь дэлхийн улс орнуудад уул уурхайн ямар бүтээгдэхүүнүүдийг стратегийн гэсэн ангилалд багтаадаг юм бол?
-Монголд стратегийн түүхий эд байхгүй. Стратегийн түүхий эд гэж голчлон цэрэг, дайны зориулалттай зайлшгүй нөөцлөх түүхий эдийг нэрлэж ирсэн байдаг. Дэлхийн нэг, хоёрдугаар дайны үеэс үүдэлтэйгээр тогтсон нэр томьёо. Анх 1918 онд АНУ-д Харбордын жагсаалт гэдгийг гаргаж байсан. 1939 онд “Стратегийн түүхий эдийн хууль” гэдгийг баталсан. Зах зээл дээр нийлүүлэлт нь хэзээ ч тасалдаж мэдэх түүхий эдийг эрэлт ихтэй буюу критикал түүхий эд гэдэг юм.Стратегийн түүхий эд мэдээж эрэлт ихтэй критикал түүхий эд гэдэгт хамаарна. Гэхдээ эрэлт ихтэй критикал түүхий эд заавал стратегийн түүхий эд байх албагүй.
-Гэтэл манай улс стратегийн гээд баахан орд баталчихсан. Стратегийн орд гэдэг ойлголт дэлхийд бий юу?
-Супер циклийн үед уул уурхайгаас маш их мөнгө олдог гэж буруу ойлгочихоод тэрэндээ хөөрцөглөж стратеги гэсээр байгаад баахан ордыг стратегийн болгочихсон түүх бидэнд бий. Гэтэл үнэн хэрэгтээ дэлхийд стратегийн орд гэсэн ойлголт байдаггүй.
Түрүүн хэлсэнчлэн стратегийн түүхий эд л гэж бий. Европ, Америк, Япон гээд томоохон орнууд стратегийн түүхий эд гэсэн ойлголтыг тойрсон асуудлаар жил бүр хуралддаг. Эдгээр улс стратегийн түүхий эд гэдэгт юу багтах тал дээр дундаа нэг жагсаалттай болъё гэж ярьж эхэлсэн. Тэр жагсаалтад нь 30 төрлийн уул уурхайн түүхий эд байгаа юм. Тэр жагсаалтад нь зэс, нүүрс байхгүй. Жагсаалтад байгаа түүхий эдээс нэг нь ч Монголд өнөөхөндөө олдоогүй. Гэтэл бид энд огт өөр зүйлийг стратеги гээд буруу бодчихсон сууж байна. Өөрсдийгөө хэтрүүлэн үнэлэхээр буруу бодлого гаргах нь тодорхой шүү дээ.
-Та уул уурхайн баялаг гэж  ярих нь буруу гэж бичсэн байсан. Баялаг гэж ярьж ойлгохын сөрөг тал нь үнэхээр таны хэлсэнчлэн эдийн засагт тээг болоод байна уу?
-Уг нь эрдэс түүхий эд, уул уурхайн неөц гэж ярих ёстой. Гэтэл бид таны асуусанчлан баялаг гэж яриад байдаг. Баялаг гэсэн буруу үг хэрэглэдгээсээ шалтгаалаад өөрсдийгөө баян гэж бодоод байна л даа. Хөдөлмөр, зардал шингэсний үр дүнд газрын гадарга дээр гарч хэрэглээнд орсон тохиолдолд л баялаг болно. Баялаг болоогүй, газар доор хэвтэж байгаа бол уул уурхайн түүхий эд, нөөц. Нэр томьёо, ойлголтын алдаанаас болж “Бид баян юм чинь хэн нэгэн ирж гуйна” гэж бодоод харамлах сэтгэлгээгээр хандаж, эдийн засгийн хөгжлөө боомилоод суугаа байдал анзаарагддаг. ДНБ, экспортынх нь гол орлогыг уул уурхайн түүхий эд эзэлж байвал л тухайн орныг уул уурхайн баялагтай улс гэдэг. Гэхдээ баян гэдэг үг биш.
-Уул уурхайн баялгаас ахиу мөнгө олох боломжтой гэдэг утгаараа баян улс гэж харж болох юм биш үү?
-Би танд нэг харьцуулалт хэлье. Монгол Улсад хааш хаашаагаа нэг метр квадрат нутагт өнөөдөр олдчихсон байгаа баялгийг үнэлээд харахаар нэг ам.долларт ч хүрэхгүй байна. Гэтэл Африкийн орнуудын дундаж маш өндөр. Нэг квадрат метрт ногдож байгаа байгалийн баялаг нь 30 мянган ам.доллар. Европ, Америк, Япон гэх мэт хөгжилтэй орнуудыг бид байгалийн баялаггүй гэж эндүүрдэг. Үнэн хэрэгтээ тэдний үзүүлэлт үнэлгээ нь бүр өндөр. Нэг метр квадрат газарт ногдож буй байгалийн баялгийн үнэлгээ нь 125 мянган ам.доллар. Байдал ийм байхад монголчууд “Америк, Европ байгалийн баялаггүй, гэтэл бид газар дороо эрдэнээр дүүрэн улс” гэж цээжээ дэлддэг. Нэг ам.доллар, 125 мянган ам.долларын зөрүүг төсөөл дөө. Тийм учраас бид буруу ойлгоод, хамтрах хүмүүстэйгээ стратегиа эвцэлдүүлж чадахгүй, ажиллаж чадахгүй байдал үүсчихсэн. Тэгэхээр баян биш гэдгээ маш сайн ойлгох ёстой. Өнөөгийн эдийн засгийг эрүүл гэхээс илүү сэтгэл зүйн гэж тодотгомоор санагддаг юм. Юмыг буруу харчихсан, сэтгэлийн хөөрлөөр асуудалд ханддаг нөхцөлд улсаа буруу удирддаг эрсдэл бий.
-Уул уурхайн засаглалаа зөв бол гоё, уул уурхайгаасаа ахиу мөнгө олоод улсаа хөгжүүлье гэвэл бид яах ёстой вэ?
-Сая хэлсэнчлэн ямар хэмжээнд байгаагаа хамгийн түрүүнд сайтар ухаарах ёстой. Байгалийн баялгаар баян биш, байгалийн баялгаас хараат амьдардаг улс гэдгээ л мэдэх хэрэгтэй. Дахиад хэлье бид баян биш. Стратеги гэж нэг их чухалчлах асуудал биш, стратегийн түүхий эдийн нэг нь ч Монголд үгүй гэдгээ ухаарч чадвал ярьж хэлэх өнцөг, асуудал, харилцаа огт өөр болоод ирнэ.
-Европ, Америк, Япон байгалийн баялаг ихтэй юм бол яагаад ашиглахгүй байна вэ?
-Хүн төрөлхтнийг бүхлээр нь аваад үзвэл байгалийн баялгаа судалчихсан юм биш. Сансар, огторгуйг илүү их судалсан. Байгалийн баялгаа олон орон судалж чадаагүй. Хөгжилтэй том орнууд байгалийн баялгаараа биднээс баян. Яагаад ашиглахгүй байна вэ гэдэг асуултын хариу их энгийн. Хотжилт, дэд бүтэц нь хөгжсөн учраас хэцүү. Доогуур нь ухаад хайлтай биш. Ийм шалтгаанаар хүн ам сийрэг, нөөц нь илэрч нээгдсэн газар руу ханддаг. Нөгөөдүүл нь өгөхгүй байлаа гээд хэцүүдэхгүй. Бэлэн нөөц нь байгаа учраас.
-Уул уурхайн том төслүүд явахгүй байгаа шалтгаан орон нутгийн иргэд, иргэний хөдөлгөөний эсэргүүцэл. Тэр хэсэгтээ мэдээлэл хүргэж, илүү ойлголцож ажиллах шаардлага бий гэдэг тайлбарыг та хүлээн зөвшөөрөх үү?
-Мэдээлэл бүхий иргэд гэсэн ойлголт бий. Бид уул уурхайн чигийн ойлголтуудыг сайн мэдэхгүй учраас мэдээлэл бүхий иргэдгүй гэсэн үг. Мэдээлэл бүхий иргэдгүй учраас эсэргүүцэгчид, босогчид, нураагчид болж хувираад байна л даа. Яагаад ингэж эндүүрдэг вэ гэхээр том компаниуд цараатай төсөл хэрэгжүүлэх хөрөнгө мөнгөө зах зээлээс босгохын тулд “Манай компанийн Монголд хэрэгжүүлэх гэж буй орд газар их нөөцтэй” гэж мэдээлдэг. Тэр мэдээллийг нь энгийн хүн хөндлөнгөөс сонсоод “Бид чинь баян юм байна” гээд ойлгочихдог. Гэтэл компаниудын босгож байгаа мөнгө асар их зардалтай ажиллагаанд зарцуулагддаг. Мэдээлэл бүхий иргэдтэй болох зайлшгүй шалтгаанууд бий. Том төсөлд хээл хахууль гэх мэт асуудал үүсэх аюул хэвээр байгаа. Тэр эрсдэлийг олон түмний хараа хяналтаар хазаарлаж өгөх хэрэгтэй. Гэтэл хазаарлах ёстой хүмүүс нь мэргэжлийн бус хандаж, хардаж, том төслүүдийн садаа тээг болж зогсоочихоод байна. Тэгэхээр уул уурхайн засаглалыг өөрчилье гэвэл эхлээд хүмүүсийн мэдээлэл, сэтгэлгээг өөрчлөх шаардлагатай. Зөв мэдээлэлтэй иргэд хяналтын функц, камерын үүрэг гүйцэтгэнэ.
-Иргэдийг мэдээлэлжүүлж, мэдлэгжүүлэхийн тулд яах ёстой вэ. Дэлхийн загвар жишиг гэж байна уу?
-Байлгүй яахав. Энэ үзэгдэл ганцхан Монголд болж байгаа юм биш л дээ. Африкийн орнуудад болоод өнгөрчихсөн үзэгдэл. Би түрүүн танд Африкийн орнуудын байгалийн баялаг биднээс хамаагүй илүү гэдгийг хэлсэн. Африкийн орнууд дараагийн шат руу орох хэрэгтэйг ухаараад уул уурхайн засаглал гэсэн нэр томьёог системээр нь, бүхлээр нь ойлгочихсон. Тэгээд их зөв ажиллаж эхэлсэн. Уул уурхайн засаглалыг зөв тоггоож чадвал тэд түрүүлж хөгжинө. Манайд ч ялгаагүй. Зөв тогтоож чадвал тэднээс түрүүлж хөгжинө. Африк уул уурхайн засаглалыг хэрхэн тогтоох талаарх баримт бичгийг олон улсын хэмжээнд гаргаад байна. Тэр баримт бичгээ Африкийн холбоо гэж тусгай байгууллагаар батлуулчихсан. Бидэнд ч тийм тугийн баримт бичиг байх ёстой.
-Ямар баримт бичиг байна?
-Байгалийн нөөцийн харти гэж олон улсын баримт бичиг. Байгалийн нөөцийн харти-г би орчуулаад paxmongolica org сайтдаа тавьсан байгаа. Нягт нямбай уншаад хичээл заалгаад эхэлбэл уул уурхайн засаглалыг ойлгож хардаг болно.Энэ баримт бичгийг Африкийн орнууд тугийн баримт бичгээ болгосон гэсэн үг. Танзанийн уул уурхайн нөөцийн харти гэж бий. Нигерийнх байна. Монголын уул уурхайн нөөцийн харти гэж гарах ёстой л доо.
-Байгалийн нөөцийн харти-г засгийн анхааралд хүргэх тал дээр хэн ажиллах ёстой юм бол, жишээ нь таны зүгээс төр засагт хүргэх тал дээр ажиллаж байна уу?
-Энэ асуудалд санаа зовоод надтай ярилцаад сууж байгаа тань засагт хүргэх нэг алхам. Орчуулаад сайтад байршуулчихсан байна гэдэг нь миний зүгээс санал болгож буй хэлбэр.
-Таныг Ерөнхий сайд байх үед батлагдсан Ашигт малтмалын хуулийг либерал гэж олзуурхах хүмүүс байхад нөгөө талд шүүмжлэл ч дуулддаг…?
-Тэр хуулийг гаргах болсон нь хэд хэдэн шалтгаантай. Хөрөнгө оруулалт байхгүй, геологийн хувьд ямар ч судалгаагүй, хийсэн жаахан судалгаа нь оросуудын гарт, өөрөө хийе гэхээр боловсон хүчингүй, хөрөнгө мөнгөгүй. Тийм учраас дэлхийн зах зээл дээрх геологи, хайгуул хийх сонирхолтой улсыг татах хэмжээний хууль баталсан юм. Тэр хуулийн үр дүнд Оюу толгойг олсон. Оюу толгой Монголын эдийн засагт асар том үүрэг гүйцэтгээд явж байгаагийн эхлэл нь 1997 оны Ашигт малтмалын хууль. Ийм ач холбогдол, өгөөжтэй эхлэлийг шүүмжилдэг улс бий. Гэхдээ одоо тэр дуу хоолой багасчихаж.
-Импортын татварыг тэглэсэн шийдвэр бас нэлээд шүүмжлэл дагуулдаг. Татвар тэглэх болсон хамгийн том шалтгаан нь юу байв?
-Манай дэд бүтцийн сул хөгжил, хоёр том гүрнийг давж хөрөнгө оруулна гэдэг өөрөө татвар. Байгалийн зохиочихсон татвар дээр УИХ татвар нэмж зохиох нь зөв биш. Импортын татварыг тэглэх олон шалтгааны хамгийн том нь гэвэл энэ. Тэгж байж хөрөнгө оруулагчдыг татаж чадсан. Хайгуул тэгж эхэлсэн. Харин олборлолтын үөд яах ёстой, ямар үе шатыг давах вэ гэдгийг дараагийн үе нь ойлгоогүй, хийгээгүй. Баялгийн сангаа хэрхэн байгуулах тухай дараагийн үе ярьсан хэдий ч хийж чадаагүй. Дараагийн үеийн хийж чадаагүй зүйлийн төлөө эхлүүлсэн хүн нь буруутаж болохгүй биз дээ. Цогцоор нь хийдэг зүйл юм гэдгийг өнөөдөр л жаахан ухаарч ойлгох гээд та бид хоёр яриад сууж байна.
Ц.Баасансүрэн
Эх сурвалж: “Өдрийн сонин”

Ертөнцөд болж буй үйл явдлыг нэг бол дороос өтний нүдээр, эсвэл дээрээс шувууны нүдээр харах боломжтой

Эдийн засгийн клубийн ээлжит уулзалтын үеэр Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан М.Энхсайхан “Дэлхийн эдийн засгийг зураглах нь” сэдвээр илтгэл тавьсан юм. Түүний илтгэлийг тоймлон хүргэе.


 

Screen Shot 2018-10-20 at 11.57.36 AM

Ертөнцөд болж буй үйл явдлыг нэг бол дороос өтний нүдээр, эсвэл дээрээс шувууны нүдээр харах боломжтой. Шувууны нүдээр харвал цаг хугацаа, орон зайд ямар өөрчлөлт явагдаж буйг хялбархан мэдрэх сайн талтай. Монголчуудад шувууны нүдээр, өндрөөс асуудлыг харах өнцөг дутдаг. Шувууны нүдээр хардаг болгохын тулд би жилийн өмнөөс paxmongolica.org гэсэн сайт ажиллуулж эхэлсэн юм. Өтний нүдээр доороос хараад байвал шувуунд баригдаад дуусах эрсдэл бидний өмнө бий. Paxmongolica нь Монголын энх тайван гэсэн утгатай үг. XIII зуунд Их Монгол Улс байгуулсан үед хэсэгхэн хугацаанд энх амгалан тогтсон, тэр үед торгоны зам хөгжсөн түүхтэй. Тухайн цаг үеийг дэлхийд paxmongolica гэдэг. Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа үеийг паксбританика гэдэг. Харин дэлхийн хоёрдугаар дайны дараахь цаг хугацааг паксамерикано хэмээдэг. Паксамерикано хямралд орсон эсэх дээр маргасаар байна. Паксамериканогийн нэг суурь шинж тэмдэг нь НҮБ, ОУВС байгуулагдсан явдал. Зарим судлаач дэлхийн хоёрдугаар дайн хэзээ дууссан бэ гэж асуудаг. 1945 он гэж ярьдаг ч яг нарийндаа эдийн засгийн харилцаа талаасаа бол ОУВС байгуулагдсан үеэс дууссан хэмээн хэлэх улс ч бий. Дэлхийд шинэ дэг журам тогтсон гэдэг утгаар нь ингэж хардаг тал анзаарагддаг.

Чөлөөт худалдаагаар улс үндэстэн бүр хожно гэсэн манлайлалтайгаар дэлхийн улс орнууд хөгжиж эхэлсэн. Гэтэл өнөөдөр АНУ манлайллынхаа үүргээс татгалзаж байгаа юм шиг байр суурь ажиглагдаж эхэллээ. Үүнтэй холбоотойгоор олон хүндрэл бэрхшээл бий болж байна. Сүүлийн 20, 25 жилд хоёр том үйл явдал болсон. Нэг нь ЗХУ задарсан явдал. Нөгөө нь 2001 онд болсон. Тодруулж хэлбэл БНХАУ Дэлхийн худалдааны байгууллагад элсэхээр болсон явдлыг онцлох учиртай. Маш том зах зээл дэлхийн зах зээлийн нэг хэсэг болж хувирсан. Супер циклийг нөхцөлдүүлсэн хоёр том хүчин зүйл нь сая дурдсан үйл явдлууд. Ийм үйл явдал ахин давтагдахгүй гэж зарим судлаач хэлж байна. Тэгэхээр супер цикл буцаж ирэхгүй гэж ойлгож болохоор байгаа юм. Бид супер циклийн үед боломж бололцоогоо ашиглаж чадсан эсэх нь тусдаа ярих асуудал.

ДХБ-д элсэх явцад Хятадын улстөрийн систем барууныханд ардчилагдана гэсэн хүлээлт байсан. Гэтэл тийм процесс өрнөөгүй. Ийм шалтгаанаар барууныхан болоод Хятадын хооронд маргааны сэдэв хүчтэй болсон. ДХБ-д Хятад улс элсэх үед нэг тохиролцоо хийгдсэн байдаг. Хятад улс элсэхэд шаардлагатай бүх арга хэмжээг авна, гэхдээ 15 жилийн дараа автоматаар ДХБ-ын гишүүн болно гэсэн тохироо. Тэр хугацаа нь болчихсон. Гэтэл Европын холбоо, АНУ Хятадын зах зээлийн статусыг хүлээн зөвшөөрөөгүй хэвээр байна. Хөгжлийнхөө явцад төрийн өмчит компаниудаар зах зээлийг эзэлсэн, үнэ тогтоох механизм нь чөлөөтэй биш, хувийн өмчийн эрхийг хамгаалах тал дээр сул ажилладаг, дэлхийн худалдаанд шударга бус оролцдог гэх шалтгаанаар зөвшөөрөхгүй байгаа юм.

Өрнөж буй энэ үйл явдлуудын ард геополитикийн асуудлууд бий. Өнгөрсөн зургадугаар сард Си Жиньпин гадаад бодлогынхоо асуудлаар үг хэлсэн юм билээ. Глобал засаглалыг өөрчлөхөд тэргүүлэх үүрэг рольтой оролцоход бэлэн байгаагаа зарласан. Хятад улс байгуулагдсаны 100 жилийн ой 2049 онд болно. Нэгдсэн Хятадыг, супер гүрнийг 100 жилийнхээ ойн үеэр байгуулах нэгдсэн төлөвлөгөө зарлачихсан. Хятадын амбиц их сүрхий. 2017 онд анх удаа Жибутид цэргийн бааз байгуулсан. Дэлхийн 35 орны 76 далайн боомтод Хятадын төрийн компаниуд хяналтын багц эзэмшдэг. Хятад өөрийн загвараа бусад оронд тулгадаггүй гэж ярьдаг ч Африкийн бараг арваад оронд сошиал медиагаар нийгмийн оюун ухааныг хэрхэн залах вэ гэдэг талаар байнгын сургалт хийж тусалдаг тухай мэдээлэл цацагдсан. Энэ бүхний эцэст Хятад улс дэлхийн дэг журмыг өөрчлөх хүсэлтэй, тийм бололцоотой гэдгээ зургадугаар сард албан ёсоор зарлалаа. Түүнээс хойш барууны орнууд, тэр дундаа Америк, Хятадын хоорондох геополитикийн зөрчилдөөн хурцдаж, худалдааны дайн хэлбэрээр илэрч байна. Энэ асуудал улам гүнзгийрч эхэллээ. Өөрөөр хэлбэл дэлхийд яг одоо өрнөж буй худалдааны дайны цаана геополитикийн амбиц бий.

Путин арван жилийн өмнө Европыг онилж байсан бол өнөөдөр дорно зүг рүү хараад эхэлчихсэн. Үүнийгээ агуу Петрийн бодлогыг үргэлжлүүлж яваа гэж тайлбарлаж байна. Ингэж зарлахдаа Монголын түүхийг орооцолдуулж байгаа. Ялангуяа Алтан улс, Чингис хааны өв бол Оросын эзэнт гүрний суурь дэвсгэр байсан гэж ярьж эхэллээ. Хэдийгээр Кремль үүнийг нь албан ёсоор зөвшөөрдөггүй ч энэ яриаг битүүхэндээ дэмждэг. Барууныг сөрж зогсоход энэ баримтлал нь хэрэгтэй учраас тэр л дээ. В.Путиний зөвлөх Сурков “Оросын геополитик дөрвөн зууны турш дорно руу харсан, ахиад дөрвөн зууны турш өрнө рүү харсан. Эргэж буцсан энэ нөхцөл биднийг геополитикийн хувьд олон зууны турш ганцаардуулах байх” гэсэн байсан. Тэр санаа илүү зөв байх.

Дэлхийд болж буй зөрчилдөөн, маргалдааны дунд эдийн засгийн ямархуу хүчин чадал хоорондоо мөргөлдөж байна вэ гэдгийг харъя. ДНБ гэвэл АНУ 24, Хятад 14, Орос 1.6 хувийн эдийн засаг. Ийм эдийн засгууд геополитикийн мөргөлдөөн хийж байгаа. Гэхдээ ДНБ-ээс илүү санхүүгийн хүчин чадал нь чухал байх.

Энэ хүрээнд Хятадын “Нэг бүс, нэг зам” гэсэн стратегийн тухай товчхон дурдъя. Си Жиньпиний зарласан маш том стратеги. Хамгийн түрүүнд далайн торгоны замд анхаарахаар байна. Манайхаар явах коридор дээр эдийн засгийн үр ашигтай төсөл санал болгох ямар ч бололцоогүй. Стратегийн энэ зодоон дунд оросууд туйлын торгоны зам гэсэн төслийн тухай ярьж байгаа. Европ, Хятадыг холбож буй далайн замаас туйлын зам нь хоёр дахин богинохон. Ийм нөхцөл үүссэн нь цаанаа шалтгаантай. Дэлхий дулаарч, Хойд мөсөн далай хайлсан учраас Хойд мөсөн далайгаар тээвэр хийх хугацаа уртассан. Тэр бололцоон дээр бас геополитикийн зодоон болж байгаа. Ялангуяа Оросын эсрэг барууны улсууд хориг арга хэмжээ авч байхад Путин нэг зарлиг гаргасан. Хойд мөсөн далайн замаар зөвхөн Оросын зөвшөөрөлтэй усан онгоц явна гэсэн утгатай шийдвэр. Түүнээс нь үүдсэн олон улсын маргаан гэх мэт асуудал бий. Үнэн хэрэгтээ ингэж чадах эсэх нь цаг хугацааны асуудал. Хэдийгээр дулаарч байгаа ч Хойд мөсөн далайгаар тээвэр хийхийн тулд мөс зүсэгч ажиллуулах хэрэгтэй. Далайн флот асар дутагдалтай гэх мэтийг харгалзах юм бол өнөөдрийн далайн тээвэртэй өрсөлдөх бололцоо тод харагдахгүй байгаа. Гэхдээ шингэрүүлсэн хий тээвэрлэх замын эхлэл байж магадгүй.

Хятадын “Нэг бүс, нэг зам” гэсэн стратеги дээр Америк талаас “Яахаараа дэлхий дээр нэг улс нэг бүс нэг зам гэж ярьдаг юм бэ” гэсэн хэл ам гаргаж байсан. Ийм шалтгаанаар хятадууд “Нэг бүс, нэг зам” гэсэн нэрийг албан ёсоор “Бүс замын санаачилга” гэж өөрчилсөн. Гэхдээ нэг зүйлийг анзаарахгүй орхиж болохгүй. Монгол хэлээр явж буй Хятадын нэвтрүүлгүүдээр “Нэг бүс, нэг зам” гэсэн тодорхойлолт нь өөрчлөгдөөгүй.

Хийн хоолойн асуудлыг хөндье. Хэдхэн жилийн өмнө Орос, Хятадын хооронд хийн хоолой байгуулна хэмээн ярьж, Путин, Си Жиньпин хоёр том гэрээ хийж байсан. Цаг хугацааны хувьд ашиглалтад орох үе нь болчихсон. Гэтэл ярьж хэлж яваа хүн өнөөхөндөө алга. Оросын хэвлэл мэдээллийн архивыг сайн шүүрдэх юм бол “Сила Сибир”-ийн төслийн зөвхөн тал нь хийгдсэн. Учир мэдэх улсын ярианаас анзаарахад Оросоос хоолойгоор авах хийг зүүн талаар тээх сонирхол ажиглагдахгүй байна. Баруун талаар Хятад руу хийн хоолой татах бололцоотой гэж ярьдаг. Горный Алтайгаас Хятадын баруун хойд талын Шинжаан Уйгурын нутаг руу оруулах боломжтой гэдэг. Ингээд ярихаар Монголын асуудал бага зэрэг хөндөгддөг юм. Украйнтай асуудал хүндэрсэн нь оросуудыг хашраасан хэмээдэг. Хүний нутгаар явуулах нь асуудал дагуулдаг гэсэн болгоомжлолоор ханддаг болсон. Монгол, Казахстаны хоорондуур хийн хоолойгоо тавьж Хятад руу оруулна гэсэн зураг байдаг. Тэр хэсэг нь мөнх цэвдэгтэй учраас техникийн хувьд бололцоо бага, асар өндөр өртөг гарахаар ажил болох гээд байгаа юм. Хятад руу арай зөв оруулъя гэвэл Увсын нутгаар зурвасхан дайрах маршрут яригддаг. Гэхдээ ярианы түвшинд, шинжлэх ухааны маргааны хэмжээнд явж байна. Бодит ажил болох хэмжээний асуудал яригдахад хэцүү.

Оросын хувьд валютын эх үүсвэр, эдийн засгийн тулгуур нь байгалийн хий, газрын тос. Тиймээс яаж Хятад, Европ руу нийлүүлэх вэ гэсэн асуудалд анхаардаг. Европ руу нийлүүлдэг хоёр шугам бий. Олон орноор дамжуулахгүйгээр яаж хүргэх вэ гэдэг асуудал маргаантай хэвээр байгаа. Өөрөөр хэлбэл энэ тал дээр геополитикийн зодоон үргэлжилж байна. Гэхдээ нэг шинэ асуудал үүссэн. Хийн хоолойгоор дамжуулж байгалийн хий авах нь хэр зөв шийдэл вэ гэсэн асуудал. Ямар ч нөхцөлд хэн ч Оросоос хараат аж төрөхийг сонирхохгүй. Ингээд харахаар далайн тээврээр хийх гарц шийдэл арай илүү хувилбар байхыг үгүйсгэх аргагүй. Энэ нөхцөл ерөнхий дүр зургийг өөрчилж байгаа.

Манай улсаар хийн хоолой дамжуулах уу, үгүй юу гэсэн асуудал яригддаг. Бэрхшээлтэй асуудал олон бий. Эрчим хүчний харти гэж олон улсын баримт бичиг байгаа. Монгол Улс 1997 онд нэгдэж, гишүүн нь болсон. Хятад, Орос ажиглагчийн статустай. Хий, нефть, эрчим хүчний олон улсын тээвэр худалдаа, ерөнхий зарчмуудыг тусгасан баримт бичиг л дээ. Хятад, Орос хоёр ажиглагчийн статустай учраас нэг их хүлээн зөвшөөрөхгүй. ЮКОС тойрсон маргаан дэгдэж, Европ өндөр торгууль тавьсан удаатай. Тэгж торгууль тавихдаа эрчим хүчний хартид суурилсан юм. Тэр үед оросууд “Бид ажиглагчийн статустай” гэсэн тайлбар хэлээд замхруулаад дууссан л даа. Тэгэхээр эхлээд эрх зүйн баримт бичгүүдийг маш сайн харах хэрэгтэй.

Хятад мөнгөтэй, том төслүүд хэрэгжүүлэхэд асуудалгүй гэх мэт мэдээлэл их цацагддаг. Яг үнэн хэрэгтээ хятадууд том төсөл дээр асар их алдаа хийж байгаа. Засаглалаас хамаарч, дээрээс өгсөн командаар хэрэгжиж буй олон төсөл бий. Тэр утгаараа үр ашиггүй унасан төсөл их бий. Орост ч тийм төслүүд байна. Том төслүүдийн уналт Хятад дотроо том маргаан үүсгээд эхэлчихсэн. “Хэтэрхий том амбицтай яваад байна. Санхүүжүүлж дийлэхгүй нь” гэсэн гомдлыг банк, санхүүгийнхэн нь хэлж байгаа. Аажимдаа асуудал даамжирч, дүр зураг өөрчлөгдөх эрсдэлтэй.

Худалдааны дайны ард гео улс төр бий. Гео улс төрийн талаар би илтгэлийнхээ эхэнд цөөн шалтгаан дурдсан. Нэмээд нэг шалтгаан хэлье. Хятадын зах зээлд виза, американ экспресс гэх мэт картууд орох бололцоогүй, хаагдсан. Карт эзэмшигчдийн мэдээлэл алдагдана гэсэн болгоомжлолоос үүдсэн хэрэг л дээ. Үүний хариу болгож саяхан Америкаас бас нэг шийдвэр гаргалаа. “Ant finan­cial” “Moneygram”-ийг худалдаж авах хэлцэл хийж байсан, тэр хэлцлийг зогсоосон. Учир нь дэлхийгээр тарсан Америкийн цэргүүд “Moneygram”-аар гэр бүл рүүгээ мөнгө гуйвуулдаг. Мэдээлэл нь алдагдана гээд зогсоочихсон. Энэ мэт геополитикийн өчнөөн шалтгаан бий.

Дайны хохирогчид хэн байх вэ гээд харахаар хамгийн түрүүнд зах зээлийг онцлох ёстой. Мэдээж улс орнууд тодорхой хохирол амсана.

Хамгийн хохирол амсах орнуудад Хятадын эдийн засагт худалдааны үүрэг роль өндөртэй улсууд багтана. Монгол Улс 12 тэрбум ам.долларын ДНБ-тэй. Экспорт, импорт нь нийлээд есөн тэрбум гэхээр манай улс худалдааны үүрэг ролийнхоо хувьд Хятадаас асар өндөр хамааралтай. Тарифын дайн гүнзгийрвэл хамгийн их хохирол амсах орнуудын тоонд Монгол багтаж байна.

Худалдааны дайн манайд яаж нөлөөлөхийг хэдэн бүтээгдэхүүнээр жишээлье. Нэгдүгээрт, худалдааны дайн нефтийн зах зээлд нөлөөлж байна. Ялангуяа Америк Иранд хориг тавьсантай холбогдуулаад нефтийн дэлхийн зах зээлийн үнэ сүүлийн гурав, дөрвөн сарын туршид өслөө. Энэ өсөлт Орост завшаан болж байгаа. Оросоос нефтиэрээ хараат манай улсын хувьд хүнд тусна.

Худалдааны дайн нүүрсний зах зээлд нөлөөлнө. Хятадын нүүрсний зах зээл дотроо дөрөв, тав хуваагдчихсан. Цаашаа наашаа тээвэрлэх бололцоогүй. Төмөр зам нь хахчихсан. Тийм учраас Хятадын хойд, баруун, далайн эргээ дагасан, төв зах зээл байна. Нүүрсний зах зээлийн хувьд өөр хоорондоо холбоогүй хуваагдсан учраас хооронд нь тээвэрлэлт хийж болдоггүй. Тэр утгаараа зах зээлүүдийнх нь үнэ ялгаатай. Хамгийн хямд зах зээл нь манайд хамаарах хойд зах зээл. Хоёрдугаар том шалтгаан нь бид дэд бүтэцгүй. Ийм нөхцөлд худалдааны дайнаас хожил ирэх ямар ч боломжгүй. Хятадын төмөрлөгийн үйлдвэрүүд ерөнхийдөө далайн эрэг рүүгээ нүүгээд байгаа. Хятадын кокс хэрэглэгчид худалдааны балансын асуудлыг зөөллөхийн тулд Америкаас авах коксоо нэмье гэж гүйлдээд яваа юм билээ.

Тэмдэглэсэн Ц.БААСАНСҮРЭН

PS: Худалдааны дайн бүрэн хэмжээгээр өргөжих нөхцөлд улс орнууд ямархуу хэмжээний экспортын татвартай учирч болох талаар ЮНКТАД-ын дараахь судалгаанаас харна уу.

trade-war-graph (1)

 

Screen Shot 2018-10-20 at 12.08.22 PM

Оюу толгой: Эрт, эдүгээ, ирээдүй. 2018 он VIII сар

 

Screen Shot 2018-10-10 at 8.57.57 AM

Screen Shot 2018-10-10 at 9.27.43 AM

Монголчууд биднийг найр наадам хэсч байх зуур “Эрго стратежи групп” хэмээх зөвлөгөө өгдөг дэлхийн хэмжээний нэгэн компани ОюуТолгой төслийн талаар хэрэг болохуйц судалгааг англи болон монгол хэл дээр гаргажээ.

ОюуТолгой хүн бүрийн дуртай сэдэв. Дуртай сэдвээ жаахан мэддэг болох шаардлага хүн бүрт байж л таараа.

Уг судалгаанд Анхаарал хандуулж, үзэж харж байгаад хэдүүлээ саалийн үнээгээ төхөөрөх үү яах уу гээд “хоосон” улс төржихөд их л хэрэгтэй хэмээлээ.

Болгооно бизээ.

Oyu_Tolgoi_Report_mn

 

 

 

Үндсэн хуулийн “цоож”-ийг түлхүүрдэж чадах уу

УИХ-ын Чуулганы нээлттэй давхацаад Үндсэн хуулиа өөрчлөе гэж дээгүүрээ ихэд ярьцгаах болжээ.

Энэ талаар 2014 онд ярьж байсан бичлэгийг санал болгож байна.

 

Хоёр зүйлийг онцлоё хэмээн бодлоо.

Нэг. Үндсэн хуулийг хэрхэн өөрчлөх асуудлаар намууд, олон түмний дунд нэгдмэл ойлголт бий болж чадсан уу гэсэн асуулт байна.

Screen Shot 2018-10-09 at 12.20.10 PM

Ялангуяа олон намууд өөрсдөө ЦООЖ болчихсон. Үндсэн хуулиа түлхүүрдэж нээх асуудал МАН болон АН-аас хамаарна. Тэд нэгдмэл баримтлалтай болохоос нааш Үндсэн хуулийг түлхүүрдэж чадахгүй.

Хоёр. Ерөнхийлөгчийн засаглал уу?, Парламентийн засаглал уу? гэх маргаан утга учир их муутай.

Screen Shot 2018-10-09 at 12.10.47 PM

Асуудлын гол нь Төрийг сулруулах билэг тэмдэг болсон Ерөнхийлөгчийг хэрхэн Төрийг бэхжүүлэх институци болгох вэ гэсэн асуудал байгаа болов уу гэж бодож байна.

Ерөнхийлөгч хэн байхаас үл хамаараад түүнийг Гүйцэтгэх эрх мэдэлд нэг мөсөн хамруулах нь Хүчтэй Ерөнхийлөгчтэй болох алхам байж болох юм.

Ингэлээ гээд Ерөнхийлөгчийн засаглалтай болж буй хэрэг биш юм.

Бидэнд “Хүчтэй Ерөнхийлөгч бүхий Парламентийн засаглал” хэрэгтэй.

“Үндэстнийг мөхөөе гэвэл сэхээтнийг нь устга”

Оруулга

“Үндэстнийг мөхөөе гэвэл сэхээтнийг нь устга” гэсэн үг бий.

Монголын нэн орчин үеийн түүхэнд тохиолдсон гамшгийн талаар Болдбаатар докторын нийтлэл өнөө болон хойч үеийнхэнд зориулагдсан буйзаа.

Тэрбээр улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн хурц үзүүр нь феодализмтай тэмцэх тугийн дор

  • Чингисийн удам, ноёд язгууртны угсааг үндсээр нь таслах
  • Нийгмийн оюунлаг давхраа-лам нарын эсрэг чиглэгдэж байсныг дурджээ.

Тэрбээр Монголын сэхээтэн давхрагыг устгах ажил нь

  • гадаад талаас зохион байгуулсан
  • дотоод нөхцөл нь монголын удирдагчдын үзэл бодлын зөрүү, улс төр, албан тушаалын хэнээрхэл, харийнхны яс хаях бодлогод автаж байснаас болсон хэмээжээ.

Түүхийн сургамж энэ буюу. Эргэн тойрноо ажваас одоо ч энэ асуудал нэн чухал ач холбогдолтой хэвээр байна.

М. Энхсайхан

 

Screen Shot 2018-09-11 at 9.07.02 AM

 

Ж.Болдбаатар: Улстөрийн хэлмэгдүүлэлт, түүний ХОР УРШИГ, үр дагавар

 

Нэг. УЛСТӨРИЙН ХЭЛМЭГДҮҮЛЭЛТИЙН ЭХЭН

Өнгөрсөн түүхээс үзэхэд, улс төрийн тэмцлийн явцад ялж дийлсэн бүлэглэл нөгөө хэсгээ егүүтгэх нь ёс мэт дагаж иржээ. Үүний хамгийн тод, төвлөрсөн бурангуй илэрхийлэл нь улс төрийн хэлмэгдүүлэлт юм. Хэлмэгдүүлэлт хэмээх нэр томьёо нь repressio хэмээх латин үгнээс гаралтай. Улс төрийн шинжлэх ухааны тайлбар толиудад хэлмэгдүүлэлт гэдэг нь төрөөс хууль бусаар хийж буй залхаан цээрлүүлэх бусармаг ажил үйлдэл хэмээн тодорхойлсон байна.

1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсгал ялсны дараа үзэл бодлын зөрөө, улс төр, албан тушаалын хэнээрхэл, харийнхны яс хаях бодлогын уршгаар монголын удирдагчид бие биенээ хардан сэрдэж егүүтгэн хэлмэгдүүлж эхэлжээ. 1922 онд Ерөнхий сайд Д.Бодоог элдвээр гоочлон ажлаас нь халаад, улмаар хувьсгалын эсэргүү хүчинтэй сүлбэлдсэн хэмээх хилс хэргээр цаазаар авчээ. 1924 онд Монгол Ардын намын анхны дарга асан бүх цэргийн жанжин С.Данзанг намын жанжин шугамыг гажуудуулахыг санаархсан, хувьсгалын эсэргүү үйл ажиллагаа өдөөсөн хэмээх хилс хэргээр монгол ардын намын III их хурал хуралдаж байх явцад баривчлан шүүлгүйгээр амь насыг нь хороож байв.

Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн хамгийн том анхны илрэл нь 1933 онд “Лхүмбийн хэрэг” гэгч зохиомол хэргийг үүсгэн бүрдүүлсэн явдал юм.

 

Screen Shot 2018-09-11 at 9.08.38 AM

Лхүмбийн хэрэг гэгчид 2140 хүнийг холбогдуулж, МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга Ж.Лхүмбэ зэрэг олон хүнийг дайчлан баривчилж, тэдэнд Японы тагнуулын байгууллагын даалгавраар зэвсэгт бослогод бэлтгэж байсан хэмээх ял тулгаж, 317 хүнийг хилсээр шийтгэжээ. Энэхүү зохиомол хэрэг нь монголд дагаар орсон буриадуудыг цагаантны оргодол, японы тагнуул, панмонголизмын үзэлтэн хэмээн зөвлөлтийн тал үзэж, монголын зарим удирдагчид түүнийг идэвхтэй дэмжин өөгшүүлснээс үүдэн бий болсон юм.

Эл хилс хэрэг нь 1937-1940-өөд оны монгол дахь улс төрийн нийтээр хэлмэгдүүлэлтийн оршил, эхлэл болж өгсөн юм.

Хоёр. ХҮМҮҮСИЙГ ҮЙ ОЛНООР НЬ ХОМРОГОЛОН ХЭЛМЭГДҮҮЛСЭН НЬ

Дотоодыг хамгаалах газрын ажилд гарсан алдаа завхрал нь төрийн яам болж зиндаа дээшилснээр засрах байтугай улам гүнзгийрчээ. Угаасаа эл газрыг төрийн яам болон өргөжүүлсэн нь И.В.Сталин, түүний гар хөл бологчид монголын дотоод хэрэгт оролцох “хар савраа” уртасгасан явдал байв. Учир нь 1934, 1935 онд монголын нам, төрийн удирдагчид ЗХУ-д ажлын айлчлал хийж, И.В.Сталин, В.Молотов, К.Е.Ворошилов нартай хэд хэдэн удаа уулзаж ирснээс хойш дотоодыг хамгаалах газрынхны дур зоргоороо аашлах явдал эрс нэмэгджээ.

И.В.Сталин “шинэ нийгмийн байгуулалт гүнзгийрэх тусам ангийн тэмцэл хурцадна” хэмээн номлож, дотоодын хувьсгалын эсэргүү ноёд, лам нартай эрс тэмцэхийг улс төрийн гол чиг шугам болгохыг шаарджээ. Тэд монголын удирдагчдын нэг Х.Чойбалсанг онцгойлон сонгож, бүх талаар дэмжин хөхиүлэх бодлого баримталсан байна. Зөвлөлтийн шууд оролцоо дэмжлэгтэйгээр тэрбээр шинэ тутам тэргүүлсэн яамныхаа орон тоог өргөжүүлэх, эрх мэдлийг нэмэгдүүлэх арга хэмжээ авч, Зөвлөлтийн зөвлөх сургагч нарын тоог олшруулжээ.

Тэр үед “хэрэгтэн өөрөө хэргээ хүлээхээс илүү нотолгоо байхгүй” гэсэн А.Я.Вышинскийн онол мөрдөн байцаалтад хүчтэй нэвтэрч эхэлжээ. ЗХУ-д гэм зэмгүй хүмүүсийг хэлмэгдүүлэх явдал өргөн хүрээтэй өрнөж байсан энэ үеэс ЗХУ-ын дотоод хэргийн ардын комиссиарат, БНМАУ-ын Дотоод явдлын яамны удирдлагатай үйл ажиллагаагаа зохицуулж эхэлсэн байна. Ийнхүү 1930-1940-өөд онд явагдсан нийтээр хомроголон улс төрийн талаар хэлмэгдүүлэх ажлын бэлтгэл 1937 оны хагас гэхэд үндсэндээ хангагдсан байна. П.Гэндэнг Крымээс Сочид шилжин очсон өдөр 1937 оны 7 дугаар сарын 17-нд баривчилжээ. Түүнчлэн тагнуулч бүдүүн хэмээх Ц.Өлзийг ЗХУ-д баривчилжээ. П.Гэндэн, Ц.Өлзий нарыг эрүүдэн байцаасаар “Лхүмбийн эсэргүү хэргийг Дэмид нарын хамт үргэлжлүүлсэн” хэмээх зохиомол мэдүүлгийг ЗХУ-ын дотоод хэргийн ардын комиссариат гаргуулж авчээ.

Маршал Г.Дэмидийг ЗХУ-ын төмөр замын “тайга” өртөөн дээр хорлон, алснаас хойш хоёр хоногийн дараа буюу 1937 оны 8 дугаар сарын 24-нд ЗХУ-ын ДХАК-ын орлогч сайд М.П.Фриновский, Батлан хамгаалах яамны орлогч сайд П.Смирнов, ЗХУ-аас БНМАУ-д суух Элчин төлөөлөгч С.М.Миронов нар Улаанбаатарт хүрэлцэн ирж, “Японоос БНМАУ-ыг эзлэх төлөвлөгөө” гэдгийг Монголын удирдлагад танилцуулжээ. М.Фриновский 8 дугаар сарын 28-наар өдөрлөсөн “хуйвалдаан” /заговор/ хэмээх хэрэгт холбогдуулах 115 хүний нэрсийн жагсаалтыг Чойбалсанд гардуулсан байна. Хоёр хоногийн дараа Гэндэнгийн хэргээ хүлээсэн мэдүүлэг гэгчийг бас өгчээ.

1937 оны 9 дүгээр сарын 2-нд Х.Чойбалсан Цэргийн яамны сайд, бүх цэргийн жанжнаар томилогдов.

Ийнхүү Х.Чойбалсан Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч сайд, Цэргийн яамны сайд, бүх цэргийн жанжин, Дотоод явдлын яамны сайдын тушаалыг хавсран гүйцэтгэх болж, Засгийн эрх үнэн хэрэгтээ түүний гарт төвлөрчээ. Х.Чойбалсан ЗХУ-ын Сталинч удирдлагын дэмжлэгийг хүлээж байсан учир монголын бусад удирдагчдаас илүү эрх мэдэлтэй, илүү хүчтэй байжээ.

1937 оны 9 дүгээр сарын 10-ны өдөр монголын түүхэнд аймшигт хар толбо үлдээсэн юм. Тэр өдөр Х.Чойбалсангийн тушаалаар нам, төр, цэргийн удирдах ажилтан 65 хүнийг баривчилжээ. Эл гунигт хар өдрөөс эхлэн төрийн сайдаас эгэл малчныг хүртэл улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн аймшигт сүүдэр дайрч, монголын нийгэм айдас хүйдэст автжээ.

1938 оны 4 дүгээр сард болсон ДЯЯ-ны гүйцэтгэх ажилтны зөвлөлгөөний дараа Х.Чойбалсан тушаал гаргаж, хасгийг “молда”, буриадыг “цагаантны оргодол”, чинээлэг аж ахуйтныг “нударган”, ил тод ярьж шүүмжлэлтэй хандсан хүмүүсийг “урвагчид”, “Японы талыг баримтлагчид”, бүх зиндааны лам нарыг “ардын дайсан” гэж баривчлахыг анги, хэлтсүүддээ даалгаж хэрэгжүүлжээ.

“Онцгой бүрэн эрхт комисс” гэгч шүүх эрх мэдлийг булаан өөртөө төвлөрүүлж, дотоод яамнаас оруулсан нэрсийн жагсаалтаар асуудал шийдэн, нэг өдрийн хурлаар 129-1278 хүний хэргийг шийтгэж байв. Хэргийг таслан шийдвэрлэхдээ яллагдагчийг хуралд биеэр оруулдаггүй, улсын яллагч /прокурор/, өмгөөлөгчийг оролцуулдаггүй байсан байна.

Баривчлагдагсдын дотор эмэгтэй, тэр тусмаа жирэмсэн эмэгтэйчүүд хэд хэд байжээ. Лхүмбийн хэрэгт хоёр эмэгтэй, Гэндэн, Дэмидийн хэрэгт түүний эхнэр Навчаагаас гадна хэд хэдэн жирэмсэн эмэгтэйг буудан алжээ. Ямар ч гэм зэмгүй, давхар биетэй бүсгүй хүнийг буудан хороосон жигшүүрт явдал монголоос өөр дэлхийн бусад улс орнуудад тэр бүр гараагүй болов уу.

Японы тагнуулын байгууллагын даалгавраар БНМАУ-ын нутагт тагнуул үйлдэх, бослого гаргах, алан хядах, хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаа явуулсан хэмээх хилс ялыг 1937-1939 онд баривчлагдсан хүмүүст тулгаж байв. Ийм замаар “Гэндэн, Дэмидийн хувьсгалын эсэргүү байгууллага”, “Ёнзон хамба, дэд хамба нарын эсэргүү байгууллага” гэгч болон түүнтэй холбоотой “улаан Пүрэвийн хэрэг”, “14-ийн хэрэг”, “Дамба, Найдан нарын хэрэг”, “Амар, Довчингийн хэрэг” зэрэг зохиомол хэргүүдийг бий болгожээ.

Screen Shot 2018-09-11 at 9.17.32 AM

Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн хурц үзүүр нь феодализмтай тэмцэх тугийн дор Чингисийн удам, ноёд язгууртны угсааг үндсээр нь таслахад чиглэж байв. 1938 оны 8 дугаар сард Х.Чойбалсангаас нууц алба, дотоодын тагнуулын ажлыг хүчтэй болгох зорилго бүхий маш нууц тушаалд тодорхойлсноор хар ноёд, тайж 900 хүнийг дайсагнагч этгээд гэж үзэж байсан бол ажил хэрэг дээрээ 1940 гэхэд 1489 тайж нарыг баривчилж, бараг толгой дараалан буудсан байна. Мөн монголд шинээр дөнгөж бүрэлдэж байсан сэхээтний давхрааг хомроголон устгажээ.

Гурав. НАМ, ТӨРИЙН УДИРДАХ БАЙГУУЛЛАГУУДЫН ҮҮРЭГ АЛДАГДСАН НЬ

Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн жилүүдэд Дотоод яам, түүний харьяа байгууллагууд эрх баригч нам, төрийн байгууллагуудын дээр гарч, бүхнийг айлган сүрдүүлэх, дарамтлах газар болон хувирчээ. МАХН-ын IX Их хурлаас /1934 он/ сонгогдсон намын төв хорооны 51 гишүүний 83,6 хувь нь улс төрийн хилс хэргээр хэлмэгджээ. Намын анхдугаар их хурлаас /1921 он/ IX их хурал /1934 он/ хүртэл намын Их болон Төв хорооны бүгд хурлаас сонгогдсон намын төв хорооны дарга, орлогч, нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон хүмүүс / өвчнөөр нас эцэслэсэн Б.Элдэв-очир, 1939 оны 7 дугаар сард нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон Д.Дамбыг эс оруулбал/ толгой дараалан баривчлагдаж, бүгд цаазын тавцанд очжээ. Намын IX их хурлаас сонгогдсон НТХ-ы тэргүүлэгч 11 гишүүнээс зөвхөн Х.Чойбалсан ганцаар үлдсэн байна.

Дээр дурдсан бүхэн нь өгүүлэн буй үед улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн субьект байх байтугай махн зохион байгуулалтын хувьд намын дүрэмд заасны дагуу оршин тогтнож чадахаа больсныг харуулж байна

Төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллагын үйл ажиллагаа хэлмэгдүүлэлтийн харгайгаар бараг тасалджээ. тухайлбал, бнмау-ын VII их хурлаас сонгогдсон бага хурлын гишүүдийн бараг тал хувь нь баривчлагджээ. Чингэснээр хууль тогтоох дээд байгууллага Үндсэн хуулийн дагуу ажиллах чадваргүй болсон байна. Улсын бага хурлын гишүүнийг зөвхөн бага хурлын тэргүүлэгчдийн буюу онцгой тохиолдолд бага хурлын даргын зөвшөөрлөөр баривчилж мөрдөн байцаах тухай 1933 онд батлагдсан “Монгол Ардын Улсын Бага хурлын гишүүдийн тухай” дүрмийн заалтыг огтхон ч хэрэгсэхгүй байв. Үндсэн хуульд заасны дагуу жилд 2 удаа хуралдах ёстой Улсын бага хурал 1937, 1938 онд хуралдаагүй.

Төрийн хүчирхийллийн гол хэрэгсэл-ардын арми, цагдаа, тэр ч байтугай дотоодыг хамгаалах байгууллагын өөрийнх нь олон зуун ажилтнууд улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртжээ.

1937 оны 9 дүгээр сараас 11 дүгээр сар хүртэлх хугацаанд Цэргийн яам болон жанжин штаб, корпус, дивизүүдийн удирдлагыг бараг бүхэлд нь дайчлан баривчилжээ.

БНМАУ-ын Бага хурлын тэргүүлэгчид, сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор /1936 оны 11 сарын 21-нээс 1939 оны 07 сарын 19-ний хооронд/ өдгөөгийн генералтай дүйцэхүйц цол олгосон МАХН-ийн дээд тушаалын 77 дарга нарын 72 нь буюу 93,5 хувь нь хэлмэгдэж, бараг бүгдээрээ хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгүүлсэн байна.

Дотоод яам, түүний төв орон нутаг дахь хэлтсийн ажилтан буюу Х.Чойбалсангийн тушаалыг үг дуугүй биелүүлэгч байгаагүй, хууль ёс ноцтой зөрчиж байгаад шүүмжлэлтэй хандаж, засаж залруулах талаар санал бодлоо хэлж байжээ.

Дөрөв. ЛАМ НАРЫГ АЙМАГЛАН УСТГАХ ДОВТОЛГООН

И.В.Сталин, түүний монгол дахь гар хөл бологчдын залхаан цээрлүүлэлт нийгмийн оюунлиг давхраа-лам нарын эсрэг чиглэгджээ.

Screen Shot 2018-09-11 at 9.17.04 AM

И.В.Сталин 1934, 1936 онуудад П.Гэндэн, А.Амар зэрэг монголын удирдагчдыг ЗХУ-д айлчлахад эхлээд лам нарт туслах, сэнхрүүлэх маягаар тойрон бүслэх аргаар асуудлыг шийдвэрлэх зөвлөгөө өгч байснаа сүүлдээ лам нарыг даруй шууд даран устгахыг тулган шаардах болсон юм.

Дотоод явдлын яам лам нарын эсрэг довтолгооныг нийтээр хомроголон баривчлахаас өмнө эхэлжээ. Бүр 1936 онд Ёнзон хамбатай холбоотой хэрэг гэгчийг лам Жамъянтивээр хүлээлгэж, 48 сүм хийдийн лам нарын хэрэг гэгчийг бүрдүүлсэн байв. Үүнийг үндэс болгож 1937 онд “Ёнзон хамба Лувсанхаймчиг, дэд хамба Дамдин нарын “төв” хэмээх эсэргүү байгууллага” зохиомол хэрэг үүсгэн, лам нарыг олноор нь баривчилж бүрэлгэх ажил эхэлжээ.

1938 оны 4 дүгээр сард ДЯЯ-ны эсэргүүцэн тагнах хэлтсийн дарга Ж.Баясгалан тэргүүтэй хэсэг хүмүүс Хөвсгөл аймагт очиж, 600 шахам лам нарыг мөрдөн байцаах ажлыг 20 шахам хоногт дуусгасан туршлагыг тухайн үед ид бах болгон дэлгэрүүлж байжээ.

Бүртгэлд ороогүй эгэл лам, хар хүнийг алдсан оргосны оронд нөхөх, тоо бөглөх үүднээс баривчлан хэлмэгдүүлэх, мухар сүсгийн харгайгаар сайн дураараа баривчлагдах нэн харамсалтай явдал гарч байжээ. Хэнтий аймаг дахь хэлтсийн нэг төлөөлөгч батын жав гэдэг мяндаг тушаалтай ламыг оргуулж алдаад, оронд нь хөдөө хонь хариулж явсан Жавын Бат гэдэг залууг дайчлан баривчилж байсан аж.

Монголын олон зуун сүм хийд эзгүйрэн орхигджээ. Эхлээд тус улсын 767 сүм хийдийн барилгыг албан байгууллагуудын мэдэлд шилжүүлсэн боловч, сүүлдээ ард олны сүсэг бишрэлийг тэтгэх голомт хэмээн устгаж эхэлжээ. Лам нарын эсрэг довтлон устгах үйл ажиллагаа бол хүн амыг нийгмийн байдал, шашин шүтлэг, үзэл суртлын зөрөөгөөр нь аймаглан устгасан геноцид гэмт хэрэг байлаа.

Тав. МӨРДӨН БАЙЦААХ АРГА ХЭРЭГСЭЛ, ШОРОНГИЙН НӨХЦӨЛ, АЛАН ХЯДАХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА

Баривчлагдсан хүмүүст ямар нэг аргаар хилс хэрэг тулган хүлээлгэж, зохиомол мэдүүлэг гаргуулж авах нь Дотоодыг хамгаалахын ажилтнуудын гол үүрэг, зорилт байлаа. Байцаагчид баривчлагдагсдыг өндөр сандалд хөлийг нь унжуулан суулгаж, олон хоног нойр хоолгүй тамлан, жижүүрлэн байцааж, хилс хэрэг хүлээлгэж байв. Байцаалтыг гол төлөв өглөөний 10 цагт эхэлж оройн 4 цагт завсарлаад, оройн 19 цагт дахин үргэлжлүүлэн, өглөөний 6 цаг хүртэл байцааж байжээ. Зарим тохиолдолд өглөөний 9 цагаас оройн 17 цаг хүртэл, оройн 17 цагаас шөнийн 1 цаг хүртэл, шөнийн 1 цагаас өглөөний 9 цаг хүртэл жижүүрлэн байцааж байсан аж.

Мөрдөн байцаалтын асуултыг эхэн үедээ байцаагч бүр өөр өөрийнхөөрөө тавьдаг байснаа сүүлдээ нэгдсэн журамд шилжжээ. Асуултад үл хариулж, хэргээ хүлээхгүй бол дараах бусармаг аргуудыг ээлжлэн хэрэглэж, эрүүдэж байжээ. Үүнд:

1. Хэрэгт холбогдогсдыг хэл амаар доромжилж, “хуйхыг чинь ярж, хулхинд чинь сум зооно”, “эрэг дэрлүүлж, элсэн хөнжил нөмөргөнө”, “чи одоо хамуутай золбин нохойноос үнэгүй болсон, чамайг нам буудна” гэх мэтээр заналхийлж, буу тулгаж айлган сүрдүүлж байв.

2. Баривчлагдагсдын нүүр рүү нулимах, эмзэг газар нь няслах, чих, хамрыг нь мушгих, үзэг харандаагаар хатгах, шугамдах, тамхины гал, монгол гаансны халсан толгойгоор төөнөх, жигнэх, цохиж тогших зэргээр авирлаж байжээ.

3. Хацар нүүр, чихний тус газраар алгадах, элэг, төмсөг мэт эмзэг эрхтэн рүү нь өшиглөх, бичгийн чулуун хэрэгсэл, сандлын хөлөөр нүүр нүдгүй балбах, шүдийг нь цөм цохих, үсдэж шалан дээгүүр чирч гулдрах, давуунд элс чулуу боож нүдэх, кабелийн гурав, дөрөв давхарласан утсаар ороолгох зэргээр харгислаж байв.

4. Хүйтэнд гадаа нүцгэн зогсоох, цонх задгайлж дааруулах, хүйтэн мөстөж цантсан өрөөнд дотуур хувцастай нь өчиг өгтөл нь хорих, гар, хөлд нь гав гинж хийх, бууны бөгсөөр ууц руу, тархи толгой руу ёврох нь олонтаа байжээ.

5. Хэргээ хүлээвэл амь өршөөж, хөнгөн ял эдлүүлнэ гэж ятгаж хууран зохиомол хэрэг хүлээлгэх зэрэг олон янзын арга ов мэх хэрэглэж байжээ. Чингэхлээр тэр цагт монголд ЗХУ-д мөрдөн байцаалтад ашиглаж байсан залхаалтын харгис аргуудыг үндсэнд нь авч хэрэглэж байсан гэж үзэж болно. Харин манай оронд харх байгаагүй учраас баривчлагсдыг зодож нүдэж, цус нөжтэй нь хольж, ухаан алдуулаад хархтай зооринд хаяж, амьдаар нь хүний цусыг сорж зулгаалгадаг харгис арга л арай нэвтрээгүй бололтой.

Хөдөө орон нутагт баригдагсдыг буудан хороох явдал заримдаа хоттой хонь, малаасаа өвлийн идэш хийхээс илүү амархан шийдэж байсан аж. Дотоод яамны Дорноговь дахь хэлтэс 1938 онд 300 гаруй хүн бариад аймгийн шоронд багтахгүй болохоор нь 30 шахам хүнийг буудан алж зай гаргаж байжээ. Дэндүү цадиггүй, балмад үйлдэл гэж энэ буюу.

Зургаа. “АРДЫН ДАЙСАН”-Ы УЛ МӨРИЙГ АРИЛГАХ ХИЙРХЭЛ

Аливаа хувьсгалт эргэлт, нийгмийн хямрал, давалгааны үед “муу эр дайнд хөөрөв” гэгчийн үлгэрээр улс төрийн хийрхэл дэгдэх нь ёс мэт. Монгол дахь улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн үед ч “ардын дайсан”-ы ул мөрийг оргүй арилгах гэсэн хийрхэл дэгджээ. 1937 оны 11 дүгээр сарын 15-нд хуралдсан Намын төв хорооны тэргүүлэгчдийн хурал “ардын дайснууд”-ын ном бүтээлүүдийг “шүүрдэн бүртгэж хураан авах ба цаашид хэрэглэгдэх улс төрийн дэвтэр зохиох” ажлыг хариуцсан комисс байгуулжээ. Энэхүү комиссын шийдвэрээр 1920, 1930-аад онд хэвлэгдсэн ном, товхимол, сэтгүүлийн бүртгэлийг нэг бүрчлэн гаргуулж, улс төрийн хэргээр баривчлагдсан, шийтгэгдсэн хүмүүсийн бичиж туурвисан ном, товхимлыг шатаах, хураах, түүнчлэн эмхтгэл сэтгүүлд нийтлэгдсэн өгүүллийг хайчлан авч устгах, эсвэл нэр зургийг нь баллах, сохлох зэргээр авирлажээ. БНМАУ-ын Ардын сайд нарын Зөвлөлөөс томилогдсон комисс 1935-1936 онд хилийн чанадад явж, их хэмжээний зардал гарган хуурч Д.Түдэв, лимбэч Л.Цэрэндорж, дуучин М.Дугаржав зэрэг алдарт хүмүүсийн пянзанд бичүүлж ирсэн ардын урт, богино дууны ховор нандин бичлэг, ардын дууг анх удаа ноотлож бичсэн эмхтгэлийг хянан үзээд, 1938 оны 11 дүгээр сарын 15- нд тогтоол гаргаж, хориглон устгахаар шийдвэрлэжээ.

Тус комиссоос ардын зарим дууны бадгийг дуулахыг хориглож хасах, үгийг засварлах шийдвэр гаргаж байв. Жишээ нь: “Сийлэн бор” хэмээх ардын дууны:

Талд тавьдаг яс нь байна

Тамд очдог сүнс байна

Тавилант хорвоод бүтдэггүй юм бол

Тамынхаа үүдэнд заргатайхан очно доо хө

Элсэнд тавьдаг яс нь байна

Эрлэгт очдог сүнс байна энэхэн хорвоод бүтдэггүй юм бол

Эрлэгийнхээ үүдэнд заргатайхан очно доо хө гэсэн сүүлчийн хоёр бадгийг “там”, “сүнс” мэтчилэн шашны ойлголтууд орсон гэж хасч, дуулахыг хоригложээ.

 

Импортын тариф ба Худалдааны дайнаас ЭЗ-ийн дайн руу

Адам Смит 1776 онд “Үндэстний баялаг” номоо хэвлүүлж байх тэр үед улс орнууд ихэвчлэн импортын татварыг өндөр тогтоодог байж. Тэр цагаас хойш импортын татвараа бууруулж олон улсын худалдаанд нээлттэй оролцох нь ямар ч  орны эдийн засгийг өсгөхөд чухал гэдгийг аажим аажмаар эдийн засагчид ойлгосон гэх бөгөөд 20 дугаар зууны сүүлийн хагаст энэ итгэл улам нэмэгдэж улс орнуудын импортын татвар ихэд буурсан аж.

Гэвч цаг үе өөрчлөгдөн том гүрнүүдийн хооронд тарифийн “зодоон” өрнөж байна. Ялангуяа АНУ манай хөрш Хятадын бараанд  импортын тарифийг шат дараатай нэмж байна. Хятад мөчөөгөө өгөхгүй тарифийг нэмж харагдана. Үүнийг дагаад дэлхийн геополитикийн дүр зураг мөн өөрчлөгдөж байна.

Screen Shot 2018-08-27 at 9.35.30 PM

Дэлхийн эдийн засаг унах, ялангуяа хөрш орнуудын эдийн засаг хүндрэх нь монголчуудын бидний амьдралд дунд болон урт хугацаандаа сөргөөр нөлөөлөх нь гарцаагүй л байх. Ялангуяа импортын барааны үнэ өсөх, ханш савлах, хөрөнгө оруулагчид үнэ, ханшны тодорхойгүй нөхцөлд манайд хөрөнгө хийхээс зайлсхийх биз.

Screen Shot 2018-08-27 at 9.16.44 PM

Импортын татвар улс улсаар чухам хэд вэ гэдгийг сонирхож болох юм. Бараа бүрээр янз бүрийн татвар байх бөгөөд нийт импортод ногдуулж буй татварыг нэгтгэж жигнэсэн дундаж үзүүлэлтэд оруулбал

Хятад      3,54

Орос        3,43

АНУ         1,61

Канад      0,85

Япон       1,35

Герман   1,6

болж байна.

 

Импортын татвар бага дэлхийн 10 орон

Screen Shot 2018-08-27 at 9.20.27 PM

 

Импортын татвар их дэлхийн 10 орон

Screen Shot 2018-08-27 at 9.22.31 PM

Худалдааны дайн тарифаар хязгаарлагдаж байсан бол хориг арга хэмжээ бүхий эдийн засгийн дайн нь санхүү, банкыг мөн хамаарч байна.

Өнөөдрөөс Оросын эсрэг АНУ-ын хориг хүчин төгөлдөр болж байгаа бөгөөд Орос оронд зээл өгөх, түүнтэй тэнцэх баталгаа гаргахыг Америкийн бүх хуулийн этгээдэд хоригложээ. 11 дүгээр сард энэхүү хориг арга хэмжээ бүр хатуурах төлөвтэй.

Screen Shot 2018-08-27 at 9.32.23 PM

Эдийн засгийн дайн нь цус урсгасан халуун дайнаас арай дээр юмуу даа гэж голоо зогоох л үлдлээ.