Ч. Отгочулуу: Монголд “хэрэггүй” неолиберализм

Дэлхий нийтэд либерал гэдэг үгийг их олон янзаар тайлбарлаж ирлээ. Зарим нь дураараа дургихын нэр гэнэ. Зарим нь баячууд нь улам баяжихыг өөгшүүлдэг систем л гэнэ. Мөн хартай нэгэн нь ядуу орнуудыг колоничлох гэсэн хөрөнгөтөн гүрнүүдийн бодлого л гэнэ. Зарим нь цаг хугацааны шалгарлыг давж, ирээдүйд үлдэж болох дэлхийн хэмжээний цор ганц шинжлэх ухаанч үзэл баримтлал л гэнэ.

Энэ үгийн гарал үүслийг хайхаар Францын иргэний хувьсгал руу хөтөлдөг юм. Харгис хааны дарангуйллын эсрэг хувьсгал хийж, чөлөөт иргэдийн нийгэм байгуулсан хүмүүсээ либерал гэж нэрлэдэг байж.

Шашны хувьд либерал сүсэгтэн гэдэг нь хатуу догма баримталдаггүй хэр нь бурхан тэнгэртээ итгэдэг хүмүүсийг хэлдэг аж. Жишээ нь зарим урсгалд эхнэр авахыг хориглодог бол либерал урсгалд нь зөвшөөрдөг.

Эдийн засагт либерал үзэл гэдэг нь төрийн оролцоог зөвхөн “шөнийн манаачийн” хэмжээнд хязгаарлахыг хэлдэг. Эдийн засгийн амьдралд оролцож буй хүмүүс маань өөрсдийн эрхээр шийдвэр гаргана. Зах зээлд үнэ бүрдэхдээ цэвэр эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэр дээр тогтож байх ёстой.

Сүүлийн үед неолиберал гэсэн үгийг их хэрэглэх болсон. Ингэхдээ доромж, муу утгаар нь төлөөлүүлэн хэрэглэх нь түгээмэл.

Элдэв сурталд авталгүйгээр, зөвхөн түүхэн бодит байдлаас авч үзвэл, шинэ либерал үзэл гэдэг маань эдийн засагт гуравдагч замын онол гэдэгтэй их дүйнэ.

Нийлүүлэлтийг хэт шүтсэн классик либерал урсгал гэж бий. Мөн эрэлтийг дэмжсэн социалист маягийн үзэл буюу зүүний урсгал бий. Тэгвэл энэ хоёр урсгалын давуу талыг нэгтгэх буюу зах зээлийн эрүүл хүчийг, нийгмийн зөөлөн бодлоготой уялдуулах зорилгоор энэ урсгал анх Германд үүсжээ.

Гэвч 1970 аад оноос эхлэн неолиберал гэдэг үгэнд сөрөг утга нааж, улмаар үндэстэн дамнасан корпорацуудыг илт дэмжсэн суртлын нэр гэж гажуудуулан үзэх болжээ.

Үнэндээ бол неолиберал урсгалын үндсэн санаа нь манай үндсэн хуульд байдаг “нийгмийн баримжаатай зах зээлийн эдийн засаг” гэсэн байгууллын онолын суурь гэж хэлж болно.

Неолиберал урсгал амьдрал дээр хэрхэн биеллээ олж ирэв?

Улс төрийн салбарт гэхэд, ихэнх орнуудад саяхныг хүртэл эмэгтэй хүн сонгуульд ордоггүй байлаа. Тэгвэл улс төр дэх неолиберализмын нөлөөгөөр эмэгтэйчүүд сонгуульд оролцох хөдөлгөөн дэлхий даяар өрнөсөн юм.

Мөн том зээл, санхүүжилтийг хуучин цагт зөвхөн том компаниуд авдаг байлаа. Тэгвэл ядуурлын эсрэг нэг том зэвсэг гэгдэж ирсэн бичил зээл бол мөн л неолиберализмын биелэл болно.

Либерал үзлийн нэг том ялалт бол ЗХУ нуран унасны дараа хуучин “соц” орнуудын дийлэнх нь чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийг сонгосон юм.

Энэ шилжилтийг манлайлагчдын нэг нь Монгол Улс байлаа. Яагаад байлаа гэвэл манай либерализмын түүх их сонин, дундаа тасалдаж ирсэн байдаг.

1990-1992 онд өмч хувьчлал, үнэ чөлөөлөлт гээд алхмыг зоригтой хийсэн. Гэтэл тэр үед энэ алхмуудыг хийж чадаагүй, хуучин байгууллаасаа шуудхан салж зүрхлээгүй орнууд өнөө хэр нь хүндрэлтэйгээ зууралдсаар байна. Узбекстан, Тажикстан, Украин, Беларус гэх зэрэг цөөнгүй орныг дурдаж болно.

Гэтэл тэр үед либерал реформыг зоригтой хийсэн Зүүн хойд Европын орнууд өнөөдөр Баруун Европын орнуудыг гүйцэж очиход тун ойрхон байна.

Гэвч манай монголын шинэчлэл 1992-1996 онд, мөн 2000-2004 онд зогссон бас царцсан. Энэ хэрээр манай улсын хөгжил хойшилсон.

Шалтгаан гээд олон зүйлийг тооцож болно. Магадгүй сонгогчид огцом өөрчлөлтөд бэлэн биш байсан. Мөн шинэчлэгчид маань ч реформын ач холбогдлыг олон нийтэд зөв ойлгуулж, итгэлийг нь хүлээж чадаагүй байж болох.

Болоод өнгөрсөн түүхийг ямар ч өнгө будаггүйгээр харвал, малыг малчдад, орон сууцыг оршин суугчдад нь хувьчлаагүйсэн бол өнөөдөр манай эдийн засаг, банк санхүүгийн нөхцөл байдал ямар байх байсан бол?

Малын тоо толгой өнөөдөр олон арван саяд хүрэх байсан уу? Банкнуудын нийт актив эдийн засагтай бараг тэнцэхээр болж өсөж чадах уу?

Мал сүрэг, орон сууцыг эдийн засгийн төдийгүй санхүүгийн эргэлтэд оруулснаар монголчууд бид бүгд хожсон.

Бидний хэлж заншсанаар улаан буюу гадаад паспортыг иргэддээ олгосноор ганзагын наймааг эхлүүлсэн. Эдийн засаг хүнд байх үед гадаадад ажилладаг монголчууд жилдээ л олон зуун сая ам.долларыг Монгол руу гуйвуулдаг.

Либерализм манай эдийн засагт сайнаар нөлөөлсөн жишээ салбар бүрд байна. Дөнгөж 2000 онд байгуулагдаж байсан банкнууд өнөөдөр хэдэн зуу, хэдэн мянга дахин томорсон байна.

Өнөөдөр томхон аймгийн нийт эдийн засгийг 20, 30 дахин томруулснаас ч илүү их хөрөнгийг удирдаж буй банкнууд цөөнгүй болжээ.

Уул уурхайн салбарт 1997 онд харьцангуй либерал Ашигт малтмалын тухай хуулийг батлаагүй бол өнөөдөр бид Оюутолгой, Тавантолгой гээд хэрэлдээд сууж байх уу? Нөгөө 2011 оны эдийн засгийн алдарт 17 хувийн өсөлт гарах байсан уу? Үгүй.

Өнөөдрийн өндөрлөгөөс эргэн харахад бидэнд алдсан нь ч байна, оносон нь ч бий. Гэхдээ бид ямар азаар 1990-1992 оны бас 1996-2000 оны тэр үүлэн чөлөөний нар шиг зурвасхан үед либерал реформуудыг эхлүүлж чадав аа? Хагас дутуу хэрэгжиж буй ч гэсэн эдгээр реформын ачаар л бид өдий зэрэгтэй явж байна.

Бас энэ 30 жилийн ихэнхийг нь унтаад, хэт алгуурлаад өнгөрөөсөн нь юутай харамсалтай вэ? Монголын нийгмийг хүн гэж авч үзвэл нэг эмчилгээгээ дуустал хийлгэж чаддаггүй тэвчээр муутай өвчтөн шиг, эсхүл нэг зохиолоо нямбай бичиж дуусгаагүй байж дараагийнх нь шүүрч авдаг зохиолч шиг л байлаа.

Уг нь бол, Монголчууд бидний амьдралын хэв маяг, нийгэм төрд хандаж буй хандлага, шинэ юмыг хүлээж авах чадвар, бие дааж бизнес эрхлэх дайчин зан чанар зэргээс харахад бид неолиберал суртал, бодлогод ойр хүмүүс гэж би хувьдаа боддог.

Нүүдэлчин удам маань ч нөлөөлдөг биз.

Гэвч бид буруу ойлгосон “неолиберализм”-аас жигшсээр, ухралт хийсээр…

Төрийн дээр нам биш намуудын дээр төр байх систем рүү орох ёстой (2019)

НИЙТЭЛСЭН:   ADMIN

3 ЖИЛИЙН ӨМНӨ

Монгол Улсын 20 дахь Ерөнхий сайд асан М.Энхсайхантай ярилцлаа.

-Монгол Улс дэлхийтэй хөл нийлж, хөгжиж, урагш алхаж чадаж байна уу?

-Би эдийн засагч хүн, тэгэхээр эдийн засгийн нүдээр Монгол Улсын хөгжлийг харж тайлбар хийж таарна. 1990 оноос хойш манай эдийн засаг 10 гаруй дахин өссөн. Өнөөдөр хүмүүсийн амьдралын түвшинг 1990 онтой яаж харьцуулах вэ дээ. Хүмүүсийн хэрэглээ маш өндөр болсон.

Ер нь дэлхийн бусад орноос хэрэглээгээрээ дутахааргүй болсон шүү дээ, манай улс. 30 жилийн өмнө ядуу буурай орны тоонд орж явсан бол, өнөөдөр бид хөгжлөөрөө тэргүүн эгнээнд ирээгүй юм гэхэд дунд орлоготой орон болчихсон явж байна. Энэ нэг үзүүлэлт биш гэж үү. Мэдээж дэлхийд эхний хэдэд жагсч орох боломж хомс. Бусад орнуудтай харьцуулахад асар олон зүйлээр дутуу байгаа. Гэхдээ бид урагшилсаар хөгжсөөр л явна. Тэгэхээр бид дунд орлоготой орны тоонд хүрчихсэн учраас хэр барагтай зүйлд жагсаал цуглаан болохгүй байгаа юм.

Өнөөдөр олон жагсаал цуглаанууд бүтэлгүйтээд байгаа биз. Яагаад гэхээр амьдрал дээшилсэн учраас тэр. Хэрэв ядуу буурай байсан бол жагсаал цуглаан аяндаа үүсээд эхэлнэ. Энэ нь өөрөө нэг талаасаа бас үзүүлэлт юм. Тийм учраас таны асууж байгаа Монгол Улс хөгжсөн үү гэдэг асуудалд би хөгжсөн гэж хэлнэ.

Яах вэ, өнөөдөр хүмүүсийн материаллаг хэрэглээ өндөр хэдий ч, эсрэгээрээ оюун санааны ухамсар төдийлөн өндөр хөгжсөн гэж хэлэхгүй. Бид сэтгэлгээгээ өөрчлөхгүйгээр бас хол явахад хэцүү. Тиймд бид сэтгэлгээний хувьсгал хийх цаг аль хэдийн болсон. Алив асуудалд голч, зөв байр сууринаас хандаж суръя л даа. Ингэсэн цагт бид дэлхийн хөгжилд хүрч чадах байх.

-Монгол Улсын ирээдүй биднээс шалтгаална, гэхдээ хонгилын үзүүрт гэрэл байна уу?

-Монгол Улс хөгжинө гэдэгт би итгэлтэй байна. Монгол Улсын хөгжлийн төлөө зарчмын зарим нэг асуудал дээр үзэл бодол өөр байлаа ч нэг үндэстэн. Мэдээж, бид явсаар нэг үндэстэн, нэг л үзэл суртал дээр төвлөрнө. Тэгэхээр энэ хөгжлийн гарц юунаас болоод байна гэхээр Монгол Улс үндэсний үзэл суртлаа олоогүй байгаа юм. Ийм учраас бид олон хэсэг, фракц энэ тэр гээд нэг үгээр хэлбэл олон овог аймаг болоод яваад байна. Үүнийг тодруулж хэлбэл, Их Монгол Улсаас хойш бага хаадын задрал явагдсан. Одоо ч энэ үзэгдэл хэвээрээ л яваад байна гэж үзэж болохоор байгаа юм.

-Ардчилал эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг мөн үү?

-Шударга ёс хаана байна тэнд эв нэгдэл бий болдог гэж өвөг дээдсийн үг бий. Бид эвтэй байхдаа хүчтэй гэдэг үгийг сайн мэддэг, бараг хүн бүр мэднэ. Би Узбекстанд Доголон Төмөр хааны бунханд очсон юм. Тэр бунханд хааны хэлсэн үгийг англиар ханан дээр нь сийлчихсэн байдаг. Би нэг үгийг хараад цочсон. Тэр ямар үг вэ гэхээр шударга байхдаа хүчтэй гэсэн байв. Тэгэхээр эвтэй байхдаа хүчтэй биш, шударга байхдаа хүчтэй байдаг гэдгийг өвөг дээдэс бидэнд бичиж үлдээсэн юм байна шүү дээ.

Ингээд бодохоор шударга ёс хадгалагдахгүй, тогтоогдохгүй бол эв, хүч байхгүй. Бидний эвтэй байхдаа хүчтэй гэж хэлдэг үгийг үндэснийхээ лоозон болгочихсон улс орон байдаг. Энэ бол Америк тивд оршдог Гаити гэж орон. Тэгсэн мөртлөө хамгийн ядуу орон. Америктай хаяа дэрлээд сууж байна. Тэнд цэвэр ус гэдэг ойлголтыг мэдэхгүй. Усыг анхнаасаа шар өнгөтэй гэж л ойлгодог, ард түмэн. Тэгэхээр таны сая хэлсэн ардчилал эв нэгдэл мөн үү гэдэгт хариулахад шударга ёс байна уу гэдгийг л харах хэрэгтэй гэж бодож байна. 

-Бид шилжилт гэдэг үгийг анх ардчилалтай золгохдоо ярьж байсан. Одоо шилжиж л байгаа юу эсвэл шилжилт дуусчихсан уу?

-Нэг тогтолцооноос нөгөө тогтолцоо руу шилжих гэдэг өөрөө тодорхой үе шат хугацаа байдаг юм байна. Тэр хугацаа үе шатыгаа шилжилт гээд байгаа юм. Юунаас шилжиж байгаа юм гэхээр ерөөсөө 100 хувь төрийн өмч давамгайлсан эдийн засгийн удирдлага нь захиргаадалтын арга давамгайлсан тогтолцоог зах зээл өөрөө мэддэг, хувийн хэвшлийнхэн өөрийнхөө асуудлыг мэддэг, эдийн засгаа хувийн хэвшил нь аваад явдаг ийм тогтолцоо руу шилжүүлэх тухай асуудал юм. Энэ шилжилт бол манайд аль хэдийнэ хийгдээд дуусчихсан. Одоо харин бид бий болгосон зах зээл, ардчилсан нийгмээ улам төгөлдөржүүлж, сайжруулах зорилтын өмнө байна.

-Бид эдийн засгийн эрх чөлөөнд хүрч чадсан уу?

-Үүнийг аль утгаар нь ойлгохоос шалтгаална. Хүний хэрэгцээг 100 хувь хангах зүйл хэзээ ч, хаана ч байхгүй. Эдийн засгийн эрх чөлөө гэдэг нь чи өмчтэй байж чадаж байна уу, өмчөө түшээд эдийн засгийн эрх чөлөөнд хүрч чадаж байна уу гэдэг зүйл. Хэрэглэгчийн биш үйлдвэрлэгчийн хувьд өмчтэй байх гэдэг тухайд бол эдийн засгийн эрх чөлөөнд хүрч чадсан. Хуучин тогтолцоонд өмчтэй байж болдоггүй байлаа шүү дээ.

-Та жаахан тодруулаач?

-Дэлгүүрт дөрвөн ширхэг хөргөгч зарна гэж байхад 400 хүн оочерлодог байсан шүү дээ. Солонгос нусны алчуур 10 ширхгийг нэг хүн авах эрхтэй байхад хавиргаа хугалуулах шахан их дэлгүүрт оочерлодог байсан. Хятад халуун сав бэлгийн дээд нь байлаа. Ер нь эдийн засгийг нээлттэй болгох нь хамгийн тулгамдсан зорилго байсан. Яагаад гэвэл бид өөрийгөө социалист орон гэдэг зүйлд хашчихсан, социалист орон нь нураад уначихсан, жаахан үйлдвэр аж ахуйн газрууд нь зах зээл дээрээ гарч чадахаа больчихсон үндсэндээ ажилгүй болцгоосон ийм хүнд үед байсан л даа. Тийм учраас аль болох нээлттэй эдийн засаг руу шилжих шаардлага үүссэн.

Тэгэхээр тэр нээлттэй эдийн засаг руу түргэн алхах нэг том арга хэмжээ авсан. Тэр нь юу гэхээр импортын татварыг тэглэж өгсөн. Тэр үед бас мөнгөний ханш унаж жилдээ 60 хувь болж байсан. Юмны үнэ жилдээ 60 хувь унаж байсан гэхэд одоогийн хүмүүс төсөөлж чадахгүй. Тэгэхээр тэр үнийг тогтоох хоосорсон зах зээлийг дүүргэх гадаад зах зээлд нээлттэй болгоход импортын татварыг тэглэсэн нь маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Нөгөө нэг асуудал мөнгө яаж олж болох вэ гэдэг.

-Тэгээд мөнгө босгох шийдэл олсон уу?

-Олсон. Уул уурхайгаас мөнгө олъё гээд ажиллах гэтэл, геологийн судалгаа материалууд ЗХУ-ын гарт байдаг. Яагаад гэхээр бидэнд өөрсдийн мэддэг юм гэж байхгүй. Хуучин тогтолцоонд ЗХУ-ын геологийн анги манай хилээс дотогшоо 100 км дотор чөлөөтэй нэвтэрч геологи хайгуулаа хийдэг. Тэгээд бүх мэдээллүүд нь зөвхөн ЗХУ-д байдаг. Түүнээс гадна геологи маш их мөнгө зардаг, зовлонтой ажил. Ашигт малтмалын хууль гэж чөлөөт зах зээлд гаргачхаад хэн дуртай нь Монгол Улсын Засгийн газраас зөвшөөрөл авч хайгуул хийж, хайгуулынхаа мэдээллийг бидэнтэй хуваалцаж, өөрсдийнхөө хөрөнгийг зардаг тогтолцоонд оруулах шаардлага үүссэн юм.

Яагаад ийм шаардлага үүссэн гэхээр мэдээлэлд үндэслээд Монгол Улс алс холынхоо хөгжлийн ирээдүйг төлөвлөх, асуудлаа шийдэх шаардлага гарсан. Тэгээд Ашигт малтмалын тухай анхны либерал хууль гарсан. Тэр либерал хуулиуд дэлхийд тавд орох хэмжээний хууль боллоо гэж тухайн үед үнэлж байсан. Үүний хүчинд бид Оюу толгойг олсон байхгүй юу. 1997 онд гарсан “Ашигт малтмалын тухай хууль”-ийн үйлчлэлийн үр дүнд Оюу толгойг бид олсон. Өнөөдөр Оюу толгой Монголын эдийн засагт том үүрэгтэй болж хувирсан. Мэдээж сайны хажуугаар саар гэгчээр буруу зөрүү ойлголт бий. Гэхдээ засч захирамжлах тухай асуудал байгаа болохоос биш ерөнхий бодлогоо өөрчлөх шаардлага байхгүй. Нураах шаардлага ч байхгүй.

-Америк улс бидэнд тусалсан уу. Ер нь тэр хандивлагчдын зөвлөгөөн яаж явагдсан юм?

-Улс орнууд ойлгохдоо Монгол Улсыг Америк, ЗХУ-аас амлаж авч хүнд байдлаас нь гаргахаар тохирцгоосон гэж ойлгоод байдаг юм. ЗХУ өөрөө задарч, нэг хоногийн дотор бүх тусламж зээл зогссон шүү дээ.

-Хөшиг хааж байгаа юм шиг үү. Цахилгаан станц хамгийн их аюулд өртөж байсан гэж ярьдаг юм билээ?

-Яагаад гэхээр тэд бас хүнд байдалд орчихсон. Юун хүнд туслахтай манатай. Хамгийн түрүүнд бидэнд учирсан том зовлон цахилгаан станцаа ажиллуулж чадахгүй байдалд очсон юм. Одоо ч нэг юм алдаг оног ажиллуулаад өөрийн инженер техникийн ажилтнуудтай болчхож. Тухайн үед дандаа Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд ажиллаж байсан. Бидэнд хамгийн түрүүнд учирсан асуудал юу гэхээр дөрөвдүгээр цахилгаан станц шиг санаж байна. Үнсний асуудлаа шийдэж чаддаггүй, үнс нь хоолой, яндангуудаа иддэг ийм хүнд бэрхшээлтэй учирсан. Тэгээд хамгийн түрүүнд гар сунгасан орон бол Япон. Ингээд бид гал алдчихгүй ажлаа Япон улсын туслалцаатайгаар хийсэн.

Тэгсэн ч гэсэн тог тасардаг байв. Жилд 300 удаа тог тасардаг үе байсан гэдэг юм билээ. Ингээд Япон, Америк, Солонгос зэрэг бусад орон нийлээд хандивлагчдын зөвлөгөөн гэдгийг хийж эхэлсэн юм. Тэгж байж бид санхүүгийн дэмжлэг авч, бодлого аажимдаа жигдэрч, өнөөдрийн төлөв байдалд орж ирсэн түүхтэй.

-Хандивлагчдын зөвлөгөөн 10-аад жил болсон гэж ярьдаг, үнэн үү?

-Удсан. Маш олон туслалцаа авсан. Түрүүн би бас хэлэхээ мартсан байна. Бид эдийн засгаа нээлттэй болгоход хамгийн түрүүнд Олон Улсын Валютын сангийн гишүүн болох шаардлага байсан юм. Бид анхалж орсон орнуудын тоонд ордог. 1996 онд Олон Улсын Валютын сангийн гишүүн болсон, манай улс.

Энэ нь Монгол Улс дэлхийн худалдааны байгууллагын гишүүн болсон гэсэн үг. Ингээд биднээс хойш олон жилийн дараа Орос, Хятад элссэн. Биднээс асууж байж шахуу оруулдаг ийм хэлбэртэй байсан.(инээв) Өөрөөр хэлбэл Монголын эдийн засгийг нээлттэй болгоход бидний гуравдагч хөрш орнууд хамгийн түрүүнд гараа сунгасан байдаг.

-Дэлхийн худалдааны нийгэмлэгт Хятадыг хэдхэн жилийн өмнө оруулна, оруулахгүй гээд яриад байсан биз дээ?

-2001 онд Хятад улс дэлхийн худалдааны байгууллагад орсон. Нэлээн гуйж байж орсон гэдэг. Одоо ч Хятадыг зах зээлийн орон гээд дэлхийд хүлээн зөвшөөрөхгүй байгаа юм билээ.

-Тэгэхээр бид толгойлоод явчихсан юм уу?

-Тийм. Бид энэ талаасаа бол түрүүлж орсон. Өөрийгөө нээлттэй болгож чадсан. Түүний хүчинд зах зээл бараагаар хангагдсан. Яах вэ, хуучин социалист зах зээл рүү хандаж байсан үйлдвэрүүд бүгд хаалгаа барьсан байж болно. Түүнээс дутахгүй олон үйлдвэр аж ахуйн газрууд Монголд бий болсон.

-Социализмын үед баригдсан Эрдэнэт, Дархан, Бор-Өндөр, Багануур зэрэг том том хот, үйлдвэрийн газрууд баригдсан, ихийг бүтээсэн, хийсэн гэдэг. Ардчиллын 30 жилд түүнтэй зүйрлэх зүйл яагаад хийсэнгүй вэ гэж?

-Хуучин тогтолцоонд байгуулсан үйлдвэр аж ахуйн газрууд, түүхий эдийн дагавар үйлдвэрүүд байсан. Тэгэхээр нөгөө зах зээл нь нураад унахаар тэр үйлдвэр аж ахуйн газруудад хийгдэж байсан бүтээгдэхүүнүүд зарагдах ямар ч бололцоогүй болсон. Хүмүүс ардчилал гарч ирээд энэ үйлдвэрүүдийг нураачихсан юм шиг буруу ойлгодог.

-Та эдийн засагч хүний хувьд тайлбар хийвэл?

-Өнөөдөр хувийн хэвшилд түшсэн жижиг үйлдвэр аж ахуйн газрууд олон болсон шүү дээ. Бид хуучин тогтолцоонд хүнсний үйлдвэр гэж ярихдаа, мах, гурил, талхны үйлдвэрийн тухай ярьдаг байсан. Өнөөдөр энэ чинь бүүр эсрэгээрээ олон чиглэлээр босоод ирчихсэн. Түүнийгээ бид харин үйлдвэр хөгжиж байна гэж олж харахгүй байгаа нь харамсалтай санагддаг.

-Үйлдвэржилтийн үйл явцыг заавал том үйлдвэрээр харах ёстой юу?

-Заавал томоор харах шаардлага байхгүй. Жижиг олон үйлдвэрүүд бий болчихсон, энд тэндгүй. Үүнээс гадна Монголын эдийн засаг өөрөө жижиг. Хүн ам нь бага, зах зээл нь жижигхэн шүү дээ. Бид гадаад зах зээл рүү түүхий эдээ гаргахын тулд өөрсдийнхөө чаддаг зүйлийг хийх хэрэгтэй. Томоос нь яривал ардчиллын жилүүдэд байгуулагдсан Оюу толгойг нэрлэж болно. Үүнтэй адил уул уурхайн олон үйлдвэр аж ахуйнуудыг нэрлэж болно.

-Бид ардчиллаас ухарч, буцаад социализм руу эргэж болох уу?

-Ардчилалд хүрч, ардчиллаа буцаагаад алдсан орон зөндөө байдаг. Гэхдээ үүнд хамгийн их санаа зовох ёстой гэж хэлмээр байна. Бид ардчиллаас буцах биш улам төгөлдөржүүлж цаашаа явах хэрэгтэй.

-Бид цаг үед нь хувьсгалыг хийж чадаагүй бол ер нь яах байсан бэ?

-Ойлгомжтой. Хэн нэгний хараат байдалд орох байсан. Хэн нэгнээр удирдуулсан, хэвээрээ. Ямар ч өөрийн толгойгүй. Тэгэхээр ардчиллын хамгийн том ололт өөрөө өөрсдөө засаглаж байна. Өөрийн эрхээр зовж ч, жаргаж ч байгаа.

-Хүний эрхэнд жаргахаар өөрийн эрхэнд зов гэдэг шиг үү?

-Монголчууд өөрийн гэсэн улсаа байгуулсан. 1990 онд хийсэн ардчилсан хувьсгалын утга учир энэ юм. Мөн зах зээл. Зах зээл байж гэмээнэ нийгмийн асуудлууд шийдэгдэж байх учиртай. Тэгэхээр хоёр хөршөө дуурайж төрийн өмчид ач холбогдол өгч, тэр нь өөрөө үрэлгэн тогтолцоо болж хувираад байна. Тийм учраас ардчилал, зах зээл хоёр яг ижилхэн ойлголт биш. Зах зээлээ хамгаалах асуудал хамгийн чухал. Ер нь эрх чөлөөг сонгох уу? Авторитари дэглэм сонгох уу? Ардчиллыг сонгох уу гэдэг асуудал болж хувирч байгаа юм.

-Яагаад монголчууд гуравдугаар зэргийн мах иддэг байсан юм, тэр үед?

-Ер нь бүгдийг нь гадагш нь ачуулдаг байсан. Жилдээ есөн сая малыг гадагш нь ачуулдаг байсан шүү. Өөрсдөө үйлдвэрүүдээ мэддэг юм байхгүй. Дандаа Зөвлөлтийн мэргэжилтэн зөвлөхүүд ирчихсэн. Тэр үеийн ханшаар хамаг юмаа өгдөг байсан. Бидний өгч байгаа юм хямдхан, тэднээс авч байгаа юм үнэтэй. Гэхдээ түүнийгээ ах дүүгийн тусламж гэдэг нэрээр зөрүүг нь хааж явдаг байсан. Дараа нь бүр зах зээлийн нийгэмд орчхоод бараг 10 тэрбум долларын зээлийг нь тэглүүлэх гэж гүйлээ шүү дээ. Тэгж байж нэг юм тэглүүлж хуучин социализмынхаа өрийг бүгдийг цайруулж өөрсдийгөө чөлөөлж чадсан.

-Та хүссэн нийгмээ бүтээлцэж чадсан уу, эргээд харвал?

-Бүхэл бүтэн төсөөлөл, гоё сайхан зүйлийг бодож, мөрөөдөөд түүнийгээ гүйцэд ойлгоод хөдөлж байсан хүмүүс биш л дээ, бид чинь. Тэр үед нас залуу байж. Түүнийгээ дагаад хүсэл мөрөөдөл, тэмүүлэл дүүрэн явжээ. Ардчилсан хувьсгал хийх болсны хамгийн гол зүйл нь бидний амьдарч байгаа нийгэм буруу, хүний амьдралд байх ёстой тэр бүх эрх чөлөө байхгүй, мэдээлэлгүй орчинд амьдарч байсан нь гол түлхэц болсон. Ерөөсөө тэр 1990 оны хөдөлгөөний үр дүнд бид эрх чөлөөг хүсч бий болгосон үйл явц юм. Тэгэхээр тэр эрх чөлөөндөө хүрсэн гэж боддог. Харин энэ эрх чөлөөгөө хамгаалах ёстой гэж бодож байна. Ардчилал бол хүний ертөнцийн амин сүнс, зүрх нь юм шүү.

-Та эрх чөлөөг юу гэж ойлгодог вэ. Таны хувьд эрх чөлөө гэж юуг хэлэх вэ?

-Философийн хувьд нь яривал асар том асуудал. Нийгэм талаас нь яривал мэдээлэл олж авах гэж хэлж болно. Чиний эрх бусдын эрх чөлөөгөөр хязгаарлагдана гэдэг зарчмыг сайн мэддэг байх ёстой. Чөлөөтэй сэтгэж, бодож, ярьдаг энэ бүх зүйлийг л эрх чөлөө гэх байх. Түүнээс би эрх чөлөөт нийгмийн эрх чөлөөт иргэн гээд энд тэнд очиж хэрэг тарьж, хашхирч бархираад байхгүй л болов уу. Хувь хүний үзэл бодол зөв байж нийгэм улс орон хөгждөг. Түүнээс биш хэрэлдэж, зодолдож гэмээнэ нийгэм урагшлахгүй.

Эрх чөлөө гэдэг зүйл өөрөө юугаар ч сольшгүй, юутай ч харьцуулшгүй эрдэнэ юм. Эрх чөлөөг эдлэхийн тулд тогтолцоо маш чухал. Тогтолцоо яагаад үүсдэг, хүн төрөлхтөн ардчилал гэх тогтолцоог яагаад сонгох ёстой юм гэдгийг ойлгоод ирэхээр хүн эрх чөлөөгөө хамгаалах ёстой юм байна өөр сонголтгүй гэдгийг аяндаа мэднэ л дээ. Тэгэхээр эрх чөлөө гэдэг маань том асуудал, өөрөө.

-Ардчилал нийгэм болон хувь хүнд ямар өөрчлөлтийг бий болгосон бэ?

-Ардчилал өөрийгөө боловсронгуй болгож байдаг үйл явц. Хүмүүс өөрсдөө төрөө байгуулаад өөрсдөө удирдаад явах нь ардчиллын зорилго байсан. Тухайлбал бид машинаа бүтээчихсэн. Харин энэ машин нь сайн байх ёстой.

-Тэгэхээр дэлхий нийтэд ардчилал хаанаас яаж үүссэн юм бэ?

-Өнөөдөр ардчиллыг өмчлөх гэж үздэг орон нэлээн байдаг. Би ч бас Монгол ардчиллыг өмчилж болно гэж үздэг. Яагаад гэхээр түүхээс харахад бид Их хааныгаа дандаа хуралдайгаас сонгож байсан.Тэгэхээр их хуралдайгаар хаанаа сонгож байсан түүхтэй орон дэлхийд өөр байхгүй шүү дээ. Тал талаасаа цуглаад тэндээ хуралдайгаа хийгээд саналаа солилцож байсан уламжлалтай орон байхгүй. Энэ утгаар нь аваад үзвэл манай энэ түүхийг цэргийн ардчилал гэж үзэх тохиолдол байдаг.

Тэгэхээр цэргийн ардчиллыг нийтийн ардчилал болгож хийгдэж байгаа алхам болохоос биш энэ чинь өөрөө манай түүхэнд байсан үзэгдэл байхгүй юу. Дээр нь ардчилал хуулиар засаглах гэж хэлдэг. Бид их засаг гэж хуультай явж ирсэн. 1206 онд Их засаг хууль гарсан. Дэлхийн хамгийн анхны Үндсэн хууль 1216 оноос эхэлдэг Ирландын нэг хууль байдаг. Тэгэхээр монгол бол сонгуулийн байгууллагаар анхны элементүүдийг оруулж ирж байсан орон мөн байгаа биз.

Тийм учраас ардчиллыг бид амархан өөр дээрээ хүлээж авсан. Энэ нь нүүдэлчин ард түмнээс гадна бид өөрсдөө түүхэн уламжлалтай явж ирсэн учир ингэж хүлээж авсан гэж хэлж болно. Гэтэл бусад орон өнөөдөр ардчиллыг хүлээж авч чадахгүй явдал зөндөө л байна шүү дээ. Тийм учраас ардчиллыг гаднаас орж ирсэн гэдэгтэй санал нийлдэггүй. Ардчилал бол өөрийн төрийг байгуулах арга хэрэгсэл түүнээс зорилго нь биш.

-Ардчилал цаашид 90 жилийн дараа хэр өөр болох бол?

-Энэ талаар эрдэмтдийн бичсэн олон зүйл байдаг. Ардчилал өөрөө өөрийгөө боловсронгуй болгоод явж байгаа. Ардчилал бол өөрөө өөрийгөө боловсронгуй болгоод цаашлаад явдаг машин гэж хэлж болно. Энэ машинаа улам боловсронгуй болгох нь 1990 онд тавьж байсан зорилго. Машин маань муу байж магадгүй гэхдээ л ажиллах ёстой. Бүр төгс боловсронгуй болсон тогтолцоог юу гэж хэлдэг вэ гэхээр нээлттэй нийгэм гэж хэлдэг.

-Аливаа зүйл алдаа оноотой явж ирдэг. Ардчиллын гол алдаа оноо нь гэвэл та юуг хэлэх вэ?

-Өөрийгөө хүн гэж мэдрэх мэдрэмжийг ардчилал хүн бүрт өгч чадсан. Энэ бол маш чухал. Өмч гэдэг зүйлийг бий болгож хүмүүсийг өмчтэй болгосон. Хувийн өмч дээр суурилсан эдийн засгийн суурь бий болгосон. Энэ бол бидний хамгийн том амжилт. Дутагдал гэх юм бол хүнд эрхийг нь мэдрүүлэх гэж явахдаа бусдын эрхийг хүндэлдэг үүргийг дутуу олгосон байж магадгүй. Дээр нь зах зээлийг хамгаалж хэлмээр байна. Зах зээл гэдэг нь хувийн хэвшил дээр түшиглэж зогсохоос гадна төрийн өмчийг хүсэмжлэх байдал нь бас нэг алдаа болчхоод байна.

-Өнөөгийн соёлт нийгэмд бид дэлхийтэй хөл нийлүүлэн, хүссэн газраа очиж, сурч, боловсорч, газар үзэж, нүд тайлж байгаа нь яалтчгүй эрх чөлөө мөн биз?

-Мөн байлгүй яах вэ. Хүн болж төрж орчлон хорвоо ертөнцтэй танилцаж газар үзэж нүд тайлна гэдэг чинь том эрх чөлөө. Хаана ч очоод мэдээлэл олж авахаас илүү юм гэж байхгүй шүү дээ. Ардчилсан нийгмийн хүнд зайлшгүй байх ёстой эрх чөлөөнүүдийн нэг мөн. Тийм учраас бид үүнийг авчирч чадсан юм байна гэж өөрсдийгөө үнэлэх хэрэгтэй.

-Та ардчилалд хэдий үеэс эхэлж гар бие оролцож эхэлсэн бэ?

-1984 онд Москвад хуучин социалист орнуудын эдийн засгийн хүрээлэн гэдэг байгууллага байсан. Тэр хүрээлэнд эрдмийн зэрэг хамгаалахаар сурч байлаа. Тэгээд ерөнхийдөө үзэж хараад судалж байх явцдаа социалист орнууд буруу замаар явж байгааг анзаарч эхэлсэн гэх үү дээ. 1987 онд эрдмийн зэргээ хамгаалаад ирсэн. Ирээд Эрдэнэт үйлдвэрийн талаар нэлээн шүүмжлэнгүй үг хурал дээр хэлснээс болж банга хүртэж явлаа. Харин тэр үед Л.Түдэв гуай миний хэлж ярьж бичсэнийг “Үнэн” сониндоо тавьдаг байсан. Энэ нь ухаандаа ахмад үеийнхэн шинэ залуу үеэ дэмжиж байсан нэг хэлбэр гэж боддог. Ингэж явж байгаад 1990 онтой золгосон.

-Ардчиллын түүхэнд Элсний 13 хаанаас юунаас болоод гарч ирэв?

-Ардчилсан нам холбоо эвсэл анхны Засгийн газраа байгуулсан эрчимтэй реформ хийгдсэн, үнэ чөлөөлсөн. Үнэ чөлөөлөх шалтгаан бол ялангуяа эрчим хүчний салбарт үнэ чөлөөлсөн жилдээ 300 гаруй удаа тог цахилгаан тасардаг байсан. Ийм цаг үе шүү дээ. Сонгууль зургаан сард болоод өнгөрчихсөн. Өвөл хаяанд ирчихсэн. Энэ асуудлаа хурдан шийдмээр байдаг. Реформын шинжтэй олон арга хэмжээнүүд аваад эхлэхээр нийгэм өөрөө бас ойлголтынхоо хамт бүрэн бэлтгэгдээгүй байсан үе.

Тэгээд зөрчил тэмцэл үүссэн. Бас энэ үед анхныхаа ардчилсан Засгийн газрын Ерөнхий сайдыг буулгая гээд хэл ам гараад эхэлчихсэн. Ингээд олон юм давхацсан л даа. Тэр үед нэг хэсэг хүмүүс үүнийг эсэргүүцэж байсан. Тэр эсэргүүцээд байсан хүмүүстээ элсний 13 гэсэн цол хайрлачихсан ийм л үзэгдэл.

-Түүхээ мэдэхгүй хүн ойд төөрсөн сармагчин лугаа адил гэдэг. Тэгэхээр ардчиллын түүхийг бид үнэн зөвөөр нь мэдэж байж урагшилна. Ардчилалтай салшгүй холбоотой хүн бол яахын аргагүй талийгаач С.Зориг агсан, түүний тухай эргэн дурсвал?

-Бид хатуу, захиргаадалтын нийгмээс шилжилт хийж байсан. Тэгэхээр шилжилтийг хийж буй үйл явц хэн нэгэн лидергүйгээр явагдах бололцоогүй байдаг. Угаасаа бидний дунд гарцаагүй нэг лидер байсан. Тэр хүн нь С.Зориг юм. Тийм учраас тэр хийж чадсан. Бидний туг нь болж явсан хүн. Бидний үлгэр дуурайл, зоригжуулагч байсан. Мэдээж үүний араас нийгмийг хөдөлгөх маш олон хүмүүс нэгдэж цуглаж байж нийгэм өөрчлөгдөх бололцоо бий болсон юм. Би түүнийг гайхалтай хүн гэж хэлнэ.

-Залуучуудад ардчиллыг хэрхэн зөв ойлгуулах ёстой бэ?

-Бид шинэ нийгэм рүү тэмүүлж амьдрах улс. Тэгэхээр шинэ үеийг бүтээх гэж босч явахдаа, дараачийн үе, юуг ойлгож мэдэж байна вэ гэдэг дээр тун бага анхаарсан юм шиг. Тийм ч учраас тэр нь өнөөдөр бидэнд алдаа болжээ. Зарим залуучууд ардчиллын үнэ цэн, эрх чөлөөг асар их үнээр олдсоныг мэдэхгүй байгаа нь нэг талаасаа бидний буруу, нөгөө талаасаа үүнийг ойлгоё гэвэл ойлгохоор үйл явц зөндөө болж байна. Монголын жишээ биш юм гэхэд олон улсад болж байгаа үйл явцыг харж болно. Тухайлбал, Хонконгийн жишээ байна шүү дээ. Хүмүүс эрх чөлөө, эх орныхоо төлөө хэрхэн тэмцэж байгааг харж болохоор байгаа юм.

Яг л үүнтэй агаар нэг зүйл. 30 жилийн өмнөх зүйлийг мэдэхгүй байж болно. Харин эргэн тойронд болж байгаа үйл явцыг анзаарах ёстой юм. Хэрэв тэгж чадвал ардчилсан хувьсгалыг ойлгох байх аа. Товчхондоо хэлбэл эрх чөлөө гэдэг хэн нэгний балмад үйл явдлыг чимээгүй өнгөрөөдөг гар, ам хоёроо үдээд өөрийгөө хамгаалдаггүй, сууж байдаг зүйл биш юм гэдгийг сайн ойлгох ёстой шүү дээ. Өнөөдрийн залуучуудын эдэлж хэрэглэж байгаа эрх чөлөө хямдхан олдсон юм биш. Түүнийг нь мэдрүүлэхэд бид илүү сайн ажиллах болчхоод байна.

-1998 оны дөрөвдүгээр сарын 08-ны өдөр хуралдсан Монголын Ардчилсан намын анхдугаар их хурлын илтгэлд үндэсний соёл, зан заншлаа хуучны үлдэгдэл хэмээн ад үзэж, үндэсний бичгээ орхиж монгол төрхөө улам алдсаар байна гэж шүүмжилж, түүгээр зогсохгүй үндэсний соёлын үнэт зүйлийг арвижуулах, монголын түүх соёлыг өргөн дэлгэр сурталчлах гэсэн зорилтот хэдэн санаа байсан. Та энэ санаан дээр тулгуурлаж ярих уу, бид хоёрын өмнөх ярьсантай л уялдуулах гээд байна л даа?

-Одоо яг энэ зорилтыг бүтэн хэрэгжүүлсэн зүйл байхгүй шүү дээ. Дэлхий тэр чигтээ глобалчлагдаж байна. Ер нь амьдралын бүхий л хэвшил глобалчлагдаж байна. Үүнд өөрсдийнхөө үнэт зүйлийг тод томруун харах ёстой. Тэр дундаа үндэсний уламжлал, ёс заншлыг илүү анхаарах хэрэгтэй, бас авч үлдэх ёстой. Сая өөрийн чинь хэлж байгаа зүйл дотор гэр бүл байна. Монголчууд гэр бүлээ эрдэнэ гэж хэлдэг байсан. Өрх гэр бүл төрийн амин эрдэнэ гэж хэлж болох зүйл.

Бид хувь хүний эрх чөлөөний асуудлыг харахдаа аль болох өрх гэр бүл дээр төвлөрч харвал илүү зөв болно. 1990 онд ярьж байсан зүйл өнөөдөр шинэ маягаар сонсогдох болчхоод байгаа цаг үе дээр ирчхээд байгаа юм. Би энэ хуралд сууж байсан хүн шүү дээ. (инээв) Анх нам байгуулах асуудал Их сургуулийн байранд, харанхуй шөнөөр, цөөхөн хэдэн хүн уулзалдаад, ярилцаад явж байсан, би дотор нь оролцоод явж байв. Ингээд бодохоор ардчилал, эрх чөлөө тийм амархан бидэнд ирээгүй олон зовлон дундуур ирсэн юм гэж л хэлмээр байдаг.

-1989 оны арван хоёрдугаар сарын 10-нд МоХ-ын анхны цуглаанаар Ардчилсан Холбоо албан ёсоор байгуулагдсан байдаг. Та энэ үед хаана нь явж байсан бол. Анхны улс төрийн шаардлага тавьж байсан үеэ эргэн санавал?

-Нийгэм өөрчлөлтийн өмнө тулаад ирсэн, үе. Ардчилсан Холбоо улс төрийн шаардлагаа хүргүүллээ. Тухайн үед МАХН бас өөрчлөгдөх ёстой гэдэг байр суурь дээр ирчихсэн үе шүү дээ. Би МАХН өөрчлөгдөх ёстой гэдэг анхны хэдэн эрдэмтдийн нэг нь юм. Тэр эрдэмтдийн дотор цор ганц намын харьяалалгүй нь би байсан. Тийм ч учраас хамгийн их өөрчлөлтийн үзэл санааг илэрхийлж чадаж байсан гэж өөрийгөө үздэг. Тэгэхээр өөрчлөх ёстой гэдэг байр суурь дээр эрх баригчид нь ч байсан шинэ байгуулагдаж байгаа залуу хүчин нь байсан. Тийм ч учраас тайван замаар өөрчлөлт хийх бололцоо үүссэн юм.

-Иргэн рүүгээ буу шагайдаг төр байлаа. Хувь хүний өмч гэх зүйл үгүй. Эхнэрээ төрөх үед нэг хонь дур мэдэн гаргах эрхгүй л нийгэмд бид олон жил явж?

-Энэ бол үнэн. Тийм л нийгэмд бид амьдарч ажиллаж ирсэн. Яалт ч үгүй тухайн цаг үе тийм л байсан. Та бод л доо эхнэр нь амаржихад хотонд нь мал байвч нэгдлийн даргаасаа зөвшөөрөл авдаг байсан. 1932 оны их хэлмэгдүүлэлт бол зөвхөн лам хуврага гэдгээр нь устгасан юм биш монголын сор болсон сэхээтнүүдийг хоморголон устгах бодлого байсан гэдгийг одоо л бид ойлгох хэмжээнд ирж байна.

-Хатуу хяналт хорионд хүн яаж оршин тогтнодог юм бэ. Эргэн тойронд мэдээлэгч байдаг байсан шиг байгаа юм. Үүнийг бид эргэж сэргээж хэзээ ч болохгүй?

-Ардчилал тогтоод 30 жил болчхоод байна. Ийм байдал эргэж сөхөгдөхгүй байх гэж хувьдаа боддог. Хэрэв тэгвэл энэ 30 жилийн чинь хугацааны хүмүүс эргэж босно биз дээ. Гэхдээ санаа зовохгүй орхиж болохгүй үүний төлөө харин ажиллах ёстой.

-Соёлт нийгэмд амьдарч байгаа юм болохоор шууд бие биеэ алахгүй юм аа гэхэд өшөө авч, бие биенийхээ арыг ухаж заавал нэг зүйл гаргаж үнэн, худал нь бүү мэд шүүхэд өгч шүүхийг дайны талбар болгоод байгаа юм л даа. Хорьдог, шоронд хийдэг. Энэ тогтолцоо чинь эргээд нөгөө их хэлмэгдүүлэлт рүү орж байгаагийн нэг хэлбэр биш үү?

-Тантай санал нэг байна. Үнэн. Тийм учраас үүнийг анхааралтай харж сөрж зогсох хэрэгтэй байна.

-Тэр үеийн төр нэг нам байсан. Мэдээж намын үзэл баримтлалаа төрөөр дамжуулан хэрэгжүүлэх нь зүй ёс л байх. Нам, төрийн дээр гарна гэж байдаг уу. Тэр үеийн хурлаар бүгд ярсхийтэл гар өргөн тогтоолууд баталдаг байжээ. Энэ эргэж ирсэн үү үлдсэн үү, тэр тогтолцоондоо. Харин өнөөдөр асуудалд олон ургальч байр сууринаас хандмаар юм гэтэл?

-Төр төвтэй олон намууд байх ёстой. Харамсалтай нь төрийн дээр нам гарчихсан тогтолцоо аажим аажмаар явсаар байгаад бүрэлдээд байна уу гэж санаа зовохоор зүйл бий болчихсон байгаа. Тэгэхээр бид ардчиллын төлөө тэмцье гэвэл тогтолцоогоо өөрчлөх хэрэгтэй. Төрийн дээр нам биш намуудын дээр төр байх систем рүү орох ёстой.

-Тэгэхээр төр, нам хоёрыг салгах боломжтой юу?

-Төр, нам хоёрын байр суурийг сольё гэвэл Үндсэн хууль руугаа орно. Их зовлонтой л доо. Тухайлбал парламент бол хоёр танхимтай байх шаардлагатай байдаг. Дээд, доод гэсэн хоёр танхимтай. Олон оронд ийм байдаг. Доод танхим нь намын шалгуураар намын нэр дэвшигчдээс бүрдсэн одоогийн парламент шиг үйл ажиллагаатай гэсэн үг.

Их танхим нь болохоороо намыг төрийн дээр гаргуулахгүйн тулд байгууллагддаг. Дээд танхимд намуудын шалгууруудаас гадна олон түмэнд хүндлэгдсэн, үнэлэгдсэн, их дээд сургуулийн профессор, шашны төлөөлөгчид гэх мэт томилолтоор шахуу байгуулагддаг байх ёстой. Тэгж байж дээд танхим үүргээ гүйцэтгэх ёстой. Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн асуудлаар тэр хүртэл хэмжээнд сэтгэж бодож чадахгүй л байна даа.

-Үндсэн хууль гэснээс, Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн талаар таны байр суурийг сонсъё?

-Үндсэн хуулинд өөрчлөлт оруулах цаг нь болсон. Өмнөх Үндсэн хууль Монголын нийгэмд гүйцэтгэх үүргээ биелүүлчихсэн. Бид Үндсэн хуулиа шинэчлэх л шаардлагатай. Зөв, буруу гээд маргалдаад байвал дуусахгүй. Чухам ямар өөрчлөлтийг оруулбал зөв гольдролд нь хийж байна вэ гэдэг асуудал. Тэгэхээр намуудын дээр төрийг бий болгохын тулд яг ямар өөрчлөлт хийж, юуг хийх ёстой юм. Үндсэн хууль хэн нэг хүний хүслээр хийгддэг зүйл биш л дээ. Цаг үе нийгмээ дагаад өөрчлөгдөж болно.

Олон том хөгжингүй орнуудын парламент хоёр танхимтай байдаг. Бид өнөөдөр явж ирсэн түүхээ нэг сайн харах хэрэгтэй. Өнөөдөр эргээд харахад төрийн дээр нам гарсан байгаа. Ингээд зогсохгүй супер хүмүүс, супер сармагчингууд бий болсон. Нэг танхимтай парламентад супер сармагчингууд бий болдог шүү гэдэг анхааруулга яг нарийндаа 1949 онд Английн парламентад Черчиль анх хэлсэн байдаг. Англид хоёр танхимтай парламентыг нэг танхимтай болгоё гэсэн яриа гарах үед Черчиль “Ардчилал адгийн засаглал” гэж хэлсэн удаатай.

Черчилийн хувьд нэг танхимтай болбол уламжлал алдагддаг, төрийн дээр нам гардаг, супер хүмүүс бий болдог гэдэг утгаар энэ үгээ хэлж, анхааруулга өгч байсан юм. Тэгэхээр Ерөн­хийлөгчийн засаглалын тухай ярих шаардлага байгаа бол парламент хоёр танхимтай байх зайлшгүй шаардлагатай. Хоёр танхимгүй парламентын дээр нам гарч болж байгаа юм чинь төрийн дээр нэг хүн мордоход ямар ч асуудал байхгүй.

-Тэгэхээр нэг намын үед үндсэн хуулинд өөрчлөлт орж байгаа нь эргээд хэр сөрөг зүйлтэй нүүр тулах бол. Ядаж зөвшилцөх ёстой нөгөө намуудтайгаа сайн үр дүнд хүрэхгүй л байгаад байна л даа?

-Үндсэн хууль нийгмийн зөвшилцөл. Тийм учраас одоо хийх гэж байгаа төсөл дээр явж байгаа зүйлс санал асуулгаар шийдэгдэх ёстой гэдэгтэй санал нэг. Олон нийтийн санал асуулга бол зайлшгүй байх ёстой. Тэгээд өөрчлөөд явах ёстой. Миний байр суурь ийм л байдаг.

-1992 онд баталсан Үндсэн хуулинд Монгол Улсад засгийн бүх эрх нь ард түмний мэдэлд байна гэж. Монголын ард түмэн төрийн эрх барихад шууд оролцоно гэж заасан байдаг. Гэтэл одоо бид яг энэ замаар явж байгаа юу?

-Үндсэн хуулийн энэ заалт өнөөдөр хэвээрээ байгаа. Хамгийн гол нь бид сонголт хийж сурах хэрэгтэй. Сонголтоо зөв хийгээгүйгээс эрхээ эдэлж чадахгүй алдаа гарч байгаа юм.

П.Оюунсувд

Friedrich A. Hayek: Нийгэмд Мэдлэг Ашиглах Байдал. 1945

Түүний нэрийг Намхайнямын Жаргал (1975) гэдэг. Инженер, геологич, геофизикч.

Бид хоёр уулзалдаж байгаагүй байх. Мэйлээр харилцав. Тэрбээр над руу Фрийдрик Аугуст фон Хаекын 1945 онд бичсэн нэгэн өгүүллийг монгол хэл дээр орчуулснаа хэд хоногийн өмнө ирүүллээ.

Ийм ярвигтай өгүүллийг эдийн засагч биш мэргэжилтэй хүн орчуулж монголчуудад хүргэх гэж оролдож байгаа нь гайхамшигтай сэтгэгдэл төрүүллээ. Нобелийн шагналт Хаекийн энэхүү өгүүлэл нь 20 дугаар зуунд хамгийн их ишлэл авч дурдагдсан өгүүлэлд ордог юм. Тэрбээр чөлөөт зах зээлийг хамгаалж, социализмыг буруутгасан юм.

Тэртээ 1945 оноос хойш олон жил өнгөрсөн ч олон оронд чөлөөт зах зээлийг хамгаалах дуу хоолой үгүйлэгдсээр байгаа. Тийм орнуудын тоонд Монгол маань багтах бизээ. Сүүлийн үед улс төрчид “мэдлэгт тулгуурласан эдийн засаг” гэх болсон. Гоё хэллэг боловч философи утгаараа мэдлэгт тулгуурласан эдийн засаг чөлөөт зах зээлгүйгээр бий болохгүй гэдгийг Хаек бүтээлдээ хэлсэн байдаг.

Мэдлэг бол нийгэмд гэрэл юм. Гэвч тэрхүү гэрэл нь олон одуудаас бүрдэх бөгөөд нэгдэн нийлж байж харанхуйг таягдах том гэрэл болох учиртай гэнэ билээ. Тэр одууд нь нийгмийн гишүүд хүмүүн Та бүгд билээ. Од гэрлээ нэмж байхын тулд 4 зүйл бүрдсэн байх учиртай гэж. Нэгдүгээрт, хувь хүн үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх чөлөөтэй байх, Хоёрдугаарт мэдээлэл авах, мэдлэгт хүрэх эрхтэй байх, гуравдугаарт бүх хүмүүст чанартай боловсрол хүртээмжтэй байх, дөрөвдүгээрт хэл соёлын зөрүүг хүндэтгэн авч үздэг байх явдал гэнэ.


Мэдлэг анхнаасаа нийгмийн гишүүдэд тархмал учир төлөвлөгөөт төвлөрсөн эдийн засаг орших үндэс байхгүй, тийм нийгэм хөгжих бололцоогүй.

Дээрх өгүүлэл гарснаас хойш дэлхий ертөнцөд юм юм л боллоо. Зөвлөлтийн Эзэнт гүрэн, Социализм нурж хүйтэн дайн дуусахыг үзэв. Гэвч түүхэн энэ үйл явц нь хэдэн арван жилээр үргэлжилж шаналгаатай өрнөж байгаагийн гэрч бид болцгоож байна. Харанхуй цаг үе, балар нийгэм ирэх аюул байнауудаа гэж бодогдох үе гарах юм. Энэ цаг мөчид Гэрэл болсон Мэдлэг өөд бүгдээрээ тэмүүлцгээе гэж Хаекийн энэ бүтээлийг Жаргал эрхэм орчуулсан байхаа гэж бодож байна.

Гэрэл харанхуйг ярнаа

Амжилт хүсье

Фрийдрик Хаек “Нийгэмд мэдлэг ашиглах байдал” 1945

Oлена Зелинска АНУ-ын Конгресст хандаж үг хэлэв

Украины тэргүүн хатагтайн АНУ-ын Конгресст хандаж хэлсэн үг энэ долоо хоногийн хамгийн том үйл явдал бөгөөд түүхэн үйл явдал гэж хожмоо бичигдэнээ. Сэтгэл хөдлөлөөр дүүрэн үг богинохон хэрнээ хүн бүрийн зүрхэнд хүрэхээр байлаа.

Олена Зелинскагийн хэлсэн үгнээс сэтгэлийн утас чангаасан хэсгүүдийг нь утгачлан орчуулсан болой.

Хүндэт Хатагтай Спикер, Хүндэт Конгрессын гишүүд ээ

Хатагтай ноёдоо

Надад энд ирж АНУ-ын Конгресст хандаж үг хэлэх бололцоо өгсөн явдалд талархаж байна. Гадаад улсын Ерөнхийлөгчийн эхнэр энэ танхимд анх удаагаа үг хэлж байгааг би мэдэж байгаа. Үүнийг хүндэтгэн хүлээж авч байна. Энэ бол надад болон миний эх оронд үнэхээр чухал ач холбогдолтой юм. Өнөөдөр би Та бүгдийг улс төрчид гэдгийнхэн хувьд гэхээсээ, зүгээр л аав, ээжүүдийн чинь хувьд хэн нэгний эмэг эх, өвөг эцэг, бусдын охин, хүү болохын чинь хувьд хандаж Тэргүүн хатагтай гэдгээр биш би бас хэн нэгний охин, ээж болохын хувьд  үг хэлэхийг хүсч байна.

Бид ажил албандаа ямар амжилт гаргахаас үл хамааран бид өрх гэрийнхээ нэгэн хэсэг байдаг билээ. Бид эцэг эхдээ хүүхэд байдаг. Бид нас үл харгалзан хүүхдүүдээ хайрлаж байдаг. Тэдэнд юу ч тохиолдсон бай тэд бидний хүүхдүүд хэвээр байдаг. Өрх гэр гэдэг бол бидний хувьд бүхэл бүтэн ертөнц мөн билээ. Энэ ертөнцийг хадгалан хамгаалах гэж бид амьдардаг. Амжилт гарвал баярлан хөөрч, алдаж эндвэл зовж уйлдаг. Энэ ертөнц дайнд сүйрвэл  бид бүрэн нурахад хүрдэг.

Хэдэн арван мянган ийм ертөнц Украинд сүйрээд байна…..

Ердийн нөхцөлд Ерөнхийлөгчийн эхнэр хүн боловсрол, хүний эрх, тэгш байдал, тэгш оролцоо гэх мэт энх амгалан ажил хийдэг байх. Тийм сэдвээр намайг ярих байх гэсэн хүлээлт байж магадгүй. Гэвч  миний эх орны эсрэг ямар ч шалтгаангүй өдөөсөн террорист дайныг ярихгүйгээр яахан дээрх сэдвээр би ярьж чадах билээ.  Орос манай ард түмнийг сүйрүүлж байна…..

Сая сая украинчуудыг хамгаалж, дайсны эсрэг зогсоход минь Америкийн ард түмэн, америк айл өрх гэр бүр, Конгресс, Ерөнхийлөгч Байден асар их туслалцаа үзүүлсэн. Та бүгдийн тусламж маш хүчтэй. Орос алж устгаж байгаа бол Америк аварч хамгаалж байна. Бид тусалж дэмжиж хийсэн бүхний төлөө талархаж байна. Үүнийг Та бүгд мэдээсэй билээ гэж хэлж байна.

Харамсалтай нь дайн дуусаагүй байна. Террор үргэлжилсээр байна.

Би амь үрэгсдийн нэрийн өмнөөс Та бүгдэд хандаж байна. Би хөл, гараа алдсан хүмүүсийн нэрийн өмнөөс, өнөө хүртэл амьд бүтэн байгаа болон фронтод тулалдаж байгаа хүмүүс, тэднийг фронтоос ирэхийг тэсч ядан хүлээж байгаа ахан дүүсийнх нь нэрийн өмнөөс хандаж байна. Би хэзээ ч гуйхыг хүсэхгүй зүйлээ Та бүгдээс гуйж байна.

Зэвсэг өгөөч. Харийн нутагт дайн хийх биш өөрийн эх орноо хамгаалах, орон гэртээ амьд сэрэх эрхээ хамгаалахын төлөө зэвсэг өгөөч гэж гуйж байна…..

Намар миний хүү сургуульдаа орж чадах эсэхийг би сая сая украин эхчүүдийн нэгэн адил мэдэхгүй байна. Миний охин  Их сургуульдаа энэ намар явж чадах болуу? Би хариулж чадахгүй байна. Украин багш нар сургуулийн анги танхимын сургалтад бэлтгэх юмуу аль эсвэл хорогдох байранд хичээлээ бэлдэхүү гэдгийг мэдэхгүй байна. Бидэнд агаараас эсэргүүцэн хамгаалах систем байдагсан бол хариулт гаргаж болохоор байна.

Үнэндээ энэ бүгдийн хариулт Вашингтонд бий. Харамсалтай ч террор дайралт гэдгийг Америк өөрийн бие дээр амсаж байсны хувьд украинчуудыг устгах  террорыг таслан зогсоох чадал энд байна. Энэ бол бидний хамтын ялалт байх бөгөөд хүн бүр, айл өрх бүрийн сайн сайхан, эрх чөлөө, аз жаргалын төлөө, амьдралын төлөөх ялалт байх болно. Би үүнийг гуйж байна. Миний нөхөр мөн үүнийг гуйж байна. Ерөнхийлөгчийн гэр бүл гэдгээр биш, хүү болон охиныхоо аав, ээж, өөрсдийн эцэг эхийн хүүхдүүд болохын хувьд гуйж байна.

Яагаад гэвэл бүх аав ээж нар хүүхдүүдээ унтахад нь одоо агаараас дахин довтлохгүй ээ, дахин пуужин нисч ирэхгүй ээ гэж хэлж чаддаг болохыг бид хүсч байна.

Энэ тийм биелэгдэшгүй том хүслэн гэж үү?

GLORY TO UKRAINE

Амар сайдын гэгээн дурсгалд

            Юуны өмнө Монгол Улсын Ерөнхий сайд Агданбуугийн Амарын гэгээн дурсгалыг хүндэтгэх гэрэл зургийн үзэсгэлэн зохион байгуулж буй DENS.MN мэдээллийн сайтад гүнээ талархаж байна.

            Ардчиллын он жилүүдэд миний мэдэхийн ийм арга хэмжээ урд өмнө болж байгаагүй. Анхных нь болж байна. Юугаараа онцлог, юугаараа чухал арга хэмжээ вэ гэдэг талаар цөөн бодлоо хэлье.

            Нэгдүгээрт, Ардчиллын үед Хэлмэгдүүлэлтийн үнэн бодит түүх түмэн олноо ил болсон нь үнэн. Гэсэн хэдий ч шинэ залуу үедээ энэхүү түүхэн үнэнийг ой тойнд нь ортол, ягштал ойлгож, мэдрүүлэх, ийм хэлмэгдүүлэлт дахин давтагдахгүй байх нийгмийн нөхцөл байдал бүрдүүлэх тал дээр төр болон иргэний нийгэмд хийх ажил асар их байгааг олон хүмүүст шинэ өнцгөөс ойлгуулахад тустай арга хэмжээ болж байна гэж харж байна. Хэлмэгдүүлэлт бол түүнд өртсөн олон хувь хүмүүс, гэр бүл, үр хүүхдүүдэд нь учирсан хувийн зовлон. Бусдын зовлон өвдөлтийг өөрөө дээрээ болж байгаа мэт мэдрэх мэдрэмж бол ардчилсан Монголын иргэн бүрийн өөрийгөө таних нэгэн шинж тэмдэг байх учиртай юм. 

            Хоёрдугаарт,  Энэхүү арга хэмжээг  Ерөнхий сайд Амарт Зөвлөлт Оросын Дээд Шүүхээс буудан алах ял өгсөн 7 дугаар сарын 10-ны өдөрт тохиолдуулан хийж байгаа нь тун шинэлэг юм. Манай төрийн зүтгэлтнүүдийг Зөвлөлт Орос хэлмэгдүүлэхдээ Монгол Улсыг тунхагласан эсвэл Монголын баяр наадам зэрэг тэмдэглэлт өдрөөр шүүж цаазалж байсныг сануулж байгаагаараа шинэлэг харагдаж байна.  Урд нь энэ өдрүүдэд түүхээ мэдэх цөөн хүмүүс дотроо битүүхэн өвөг дээдсдээ залбираад  бусдын адил баяр наадмын нүргээнд умбадаг байлаа. Энэ нь Коммунист Оросоос айх айдас, колони орны сэтгэлгээгээ таягдан хаяж чадахгүй байснаас тэр бизээ.  Тэгвэл энэ жил тэгсэнгүй. Анх удаа баяр наадмын өмнө олны анхаарал татахуйц хэлбэрээр Хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн Ерөнхий сайдынхаа дурсгалыг хүндэтгэж гэрэл зургийн үзэсгэлэн зохион байгуулагдаж байна. Би шинэ үеийн залуусаараа, энэ санаачилга гаргасан сайтын хамт олон, сэтгүүлч дайчин бүсгүй Шинэбаяраар бахархаж байна.

            Гуравдугаарт, дэлхийн өнөөгийн нөхцөл байдлыг ажваас Ерөнхий сайд Амарын коммунист Оросын Дээд Шүүхийн хуралдаан дээр хэлсэн үг өнөөгийн бидэнд хандаж хэлсэн үг хэмээн болгоохоор байна. Тэрбээр Монгол төрд арван гэр, багийн бичээчээс авхуулаад Ерөнхий сайд хүртлээ 30  гаруй жил зүтгэхдээ асар их туршлага хуримтлуулж, манж, түвд, орос хэл эзэмшсэн, Монголынхоо буурал түүхийг дэлхийн түүхтэй жишиж судлан таньсан холийн хараатай төрийн зүтгэлтэн байжээ гэж өөрийн эрхгүй бодогдуулдаг.

            Ерөнхий сайд Амарын бодлого, үйл ажиллагаа тухайн үед Коминтерн, Зөвлөлтийн бодлоготой зөрчилдөж, 1939 оны 3 дугаар сарын сүүлчээр Сталины тусгай удирдамжаар “ангийн дайсны ашиг тусыг өмгөөлөн хамгаалагч”, “Японы тагнуул, төлөөлөгч” хэмээх хилс ял тулган баривчилсан байдаг.

            1941 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдрийн ЗСБНХУ-ын Дээд шүүхийн хаалттай хуралдаан дээр Ерөнхий сайд Амар:

            “Би бол хэрэгтэн биш. …БНМАУ хэрэв тусгаар тогтносон улс юм бол яагаад намайг Зөвлөлтийн шүүх шүүж байгаа юм бэ?… Би Монголын ард түмэндээ хайртай, би Оросын ард түмэнд элэгтэй, харин “улаантан”, тэдний засагт дургүй… хэтээсээ том улс үндэстэн бага буурай улс үндэстнийг түрэмгийлэн эзэлж, удирдагчдыг нь барьж хорьдог. Яг ийм маягаар ЗХУ Монгол Улсад хандаж байна. Түүний тод жишээ нь миний бие буюу” гэж хэлжээ.

            Өнөөдөр ч түүний хэлсэн үг Зөвлөлт гүрнийг шинэ маягаар сэргээх гэсэн Хойт хөршийн Украинд хийж байгаа түрэмгийллийн өнгөн дээр онцгой ач холбогдолтой сонсогдож байна.

            “Үндэстнийг мөхөөе гэвэл сэхээтнийг нь устга” гэсэн үг бий. Энэ бол Их Гүрнүүдээс яагаад Хэлмэгдүүлэлт зохион байгуулдагын хураангуй томьёолол юм.

            Тусгаар Монголын төлөө Их Гүрний өмнө өвдөг сөхрөөгүй Коммунизм болон Их Гүрний дээрэнгүй үзлийн шуурганд амиа өргөсөн Амар сайд, мянга мянган хэлмэгдэгсдээ эргэн дуурсаж байна.

            Үзэсгэлэн Монголын эрх ашгийг ухаарсан, сэхээрсэн үндэстний сэхээтнүүдэд урам хайрлах болтугай

                              М.Энхсайхан 2022.07.09

АРДЧИЛСАН НАМ ОРОСЫН БОДЛОГЫГ ХЭРЭГЖҮҮЛДЭГ БИШ, МОНГОЛЫН НАМ БОЛОХ ЁСТОЙ

Маргааш АН-ын Их Хурал болно гэнэ. Хуралд оролцогчдод шууд хамаарах асуулт, хариултыг хэд хоногийн өмнөх Isee.mn сайтын редакцийн уулзалт дээрх ярилцлагаас онцолж Танд хүргэж байна.

-Таны энэ хүртэл явж ирсэн түүхтэй холбоотой Ардчилсан нам сүүлийн үед уналтад орчихлоо. Энэ ойлгомжгүй нөхцөл байдлыг засахын тулд хэн нь ямар үйлдэл хийх ёстой юм бэ? 

-Ардчилсан намын тухай ярихаар нэг зэрэг олон зөрчилтэй бодол орж ирдэг. Энэ нам Монголд золтой л дарангуйлагч төрүүлчихээгүй. Төрөнгөө алдсан ч төрж чадаагүй. Энэ үйлдлийг Ардчилсан нам хийсэн учраас эмзэг ханддаг юм. Нэмж хэлэхэд, би Ардчилсан намаас гарч байсан юм биш. Намайг хөөж байсан. Яагаад хөөж байсан бэ гэхээр Ардчилсан нам сонгуулиар “Хүүхдийн мөнгө өгнө” гэж амлаж байсан. Энэ санаачилгыг би гаргаж сонгуульд Ардчилсан намыг удирдаж байсан юм. Тэгэхээр “Хүүхдийн мөнгө өгнө” гэж амалчихаад ажил хийхгүй удаад огцорч байлаа. Дараа нь М.Энхболдын Үндэсний зөвшилцлийн Засгийн газрыг байгуулаад хүүхдийн мөнгийг өгч байсан юм. Өгөх бололцоог хангахын тулд би Үндэсний зөвшилцлийн Засгийн газарт Шадар сайдын ажлыг хийсэн. Гэтэл манай Ардчилсан намынхан “Засгийн газраа огцруулаад бусадтай хуйвалдаад явчихлаа” гэж буруу ойлгоод намаасаа хөөсөн. Гэтэл үнэн хэрэгтээ өөрсдийнхөө амласан хүүхдийн мөнгийг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой байсан юм.

Эерэг талыг яривал Ардчилсан нам Монголд ардчиллыг авчирч туг нь болсон. Энэ намын үед шийдвэртэй томоохон реформууд хийгдэж байсан. Ардчилсан нам нийгмийг эрх чөлөөтэй болгох, оюун санааг авчрахад томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн. Энэ утгаараа эерэг, сөрөг ажлыг аль алиныг нь хийсэн хүчтэй нам. Хожмоо Ардчилсан нам бараг Оросын бодлогыг хэрэгжүүлдэг нам болчихоо алдсан. Оросын бодлогыг хэрэгжүүлдэг Монголын нам байж болохгүй. Тиймээс дотоод тэмцэл энэ чиглэлд өрнөсөн.

С.Эрдэнээ даргын хувьд Монголынхоо эрх ашгийг хамгаалдаг нам байлгах байр, сууринд хатуу зогссон гэж харж байгаа. Гаднынхан Монголыг үймүүлэхдээ Ардчилсан нам, лидерүүд рүү нь чиглэсэн. Ингэж Монголын ардчиллыг устгах  гэж оролдсон юм. Ардчилсан нам жигдэрч босож ирэх нь Монголын эрх ашиг.

-Яагаад дарангуйлагч гэж та тодорхойлж байна вэ? 

-Х.Баттулга Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж эхлэнгүүтээ хамгийн түрүүнд шүүх эрх мэдэл рүү халдсан. 17 шүүгчид дарамт үзүүлж, халсан. Шүүхийг чадваргүй болгож далимд нь улс төрийн өрсөлдөгчдөө шоронд хийж байсан. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл дээр хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдэл , шүүх эрх мэдлийг зангидах гэж оролдсон. Энэ бол дарангуйлал руу шууд явж буй алхам. Миний хувьд үүнийг эсэргүүцэж байгаагаа хэлээд шоронд орсон.

Оросын бодлогыг хэрэгжүүлэгч хүмүүс Монголд чамлахааргүй их бий. Энэ талаар буруу ойлголттой холбоотой бол ойлголтоо өөрчил.

Харийн агент болон ажиллаж буй хүмүүс рүү тусгай байгууллагууд анхаарч ажлаа хийж Монголын эрх ашгийг хамгаал.

Бүрэн эхийг нь дорхи холбоосоор үзнэ үү

http://isee.mn/n/37750

Хэн хэн УИХ-д сонгогдсон бэ? Жад ба Худ

Сонгогчид өөрийн тойргоос хэн хэн УИХ-д сонгодсон бэ гэдэг асуултад ихэвчлэн бүдэрдэг. УИХ-ын гишүүн Таны төлөө юу хийсэн бэ гэвэл энэ асуултад бүр ихээр бүдэрч ойчино.

Сонгосон УИХГ нь юу хийж байгааг мэдэхгүй, хянахгүй байгаа бол Тэд амин хувийнхаа асуудлыг урьтал болгож довоо шарлуулах эрхтэй л гэсэн үг юм.

Тиймдээ ч ЖДҮ сангийн хулгай бий болдог. Тиймдээ ч хээл хахууль задгайрдаг.

Ардчилал бол шашин биш. Ардчилал бол зөвхөн санал өгөх төдийгөөр хязгаарлагдах ёсгүй юм. Сонгогдсон гишүүд нийтийн эрх ашгийн төлөө хариуцлагатай ажиллаж байна уу гэдэг асуулт чухал болж байна. Энэ асуултад зөв хариу олохын тулд сонгогчид яагаад буруу хүмүүсийг олноор нь сонгодог вэ гэдэг асуулт шинжлэх ухааны ч, мөн практик ач холбогдолтой асуулт болж хувирдаг.

Энэ талаар олон зүйл ярьж болох боловч арай хялбаршуулсан хариулт өгөхийг оролдье.

Хүн угтаа бол амьтан нэг талаас, нөгөө талаас оюун ухаантай учир өөр хоорондоо харилцаанд орж нийгэмшсэн амьтан болохыг зорьдог.

Хүний эрх, эрх чөлөөг хангахын хэрээр хүн “амьтан” болтлоо хувиа хичээгч болчихоо юу даа гэж бодох үе заримдаа гарах юм. Хүн дандаа л “амьтан” байж чадахгүй учир найз нөхөд, санаа нэгтнээ хайж овог аймаглах шаардлагатай болдог. Хамгийн анхдагч томхондуу хэлбэр нь Нутгийн Зөвлөл байсан юм боловуу гэсэн бодол орж ирж байна. Увс, Ховд, Архангайн… цаашлаад том том жалга довны сэтгэлгээ өрнөсөн байдаг. Би овог, аймгаараа нэгдэхийг буруушаагаагүй шүү. Энэ бол байгалийн жам ёсны үзэгдэл гэдгийг хэлэх гээд байна. Сонирхлын бүлгээрээ овог аймаг болох нь ардчилсан нийгэмд байх ёстой үзэгдэл юм.

Өнөөдөр Монголын нийгэм улс төрийн намууд гэхээсээ илүүтэй нутгийн зөвлөл, бөх, уяачид, хошин шог, МУСТА, мото, мотоцикл, сүүлд сошиал дээрх нэгэн зургийг хараад туяалзуур жад зэрэг овог аймагт задарсан юм шиг санагдсан. Бүгдээрээ улс төрийн өнгө аястай учир төрөл бүрийн улс төрийн овог аймаг болсон юм шиг .

Монголчууд эртнээс өөрийн овог аймагт харьяалагдахгүй хүмүүсээ Жад гэдэг байсан. Ураг барилдвал Худ гээд нэрлэчихдэг. Энэ сэтгэлгээ Монголд давамгайлсан юм боловуу гэж бодож байна.

Монголын ардчиллаас суралцах гээд Африкаас бишгүй л хүмүүс ирдэг байлаа. Тэд биднээс Та нар овог аймгийнхаа зөрчлийг хэрхэн шийддэг вэ гэж асуухаар нь дотроо инээж манайд овог аймаг байдаггүй, энэ асуудлаа бараг 12-13р зуунд шийдчихсэн юм шиг бардам хариулт өгдөг байсан. Одоо бодохнээ ичмээр дамшиг. Бид хүний мөн чанар болох овог аймгархдаг сэтгэлгээг таньж мэдээгүй л явсан юм байна гэж бодох боллоо.

Овгийн сэтгэлгээ давамгайлж буй нийгэмд юун том улс төр ярих. Тийм юм ярьж байгаа хүмүүс бүгд тэнэг, сэтгэлгээний өвчтэй болж харагддаг……

2019 он

Дэлгэрэнгүйг дорхи холбоосноос

Ярих Өнцөг

  1. Дайн уу, Цэргийн тусгай ажиллагаа юу ? – 1′ 25”
  2. НАТО заналхийлж байна уу? – 3’27”
  3. Дайны өнөөдрийн байдал – 8′ 00″”
  4. Хориг арга хэмжээ үр дүнгээ өгч байна уу? – 9′ 30″
  5. Давшилтын зэвсэг өгч байна. – 13’30 “
  6. ЛендЛийз – 14’50 “
  7. Хятад болон Энэтхэгийн байр суурь – 17’25 “
  8. Нефтэнд тавьж байгаа хориг – 20’10 “
  9. Хувь хүмүүст тавьж буй хориг – 22′ 50″
  10. Молдов, Гүрж – 24’30 “
  11. Дайны Монголд учруулах хохиролын тухай – 26’00 “
  12. Европ, АНУ, Канадын Элчингүүдийн ХБХ – 28’40 “
  13. Биолабраторын тухай – 30’30 “
  14. Хийн хоолой ба Цэрэг – 33’21 “
  15. Дайн болон алдаа, сургамж – 35’15 “
  16. Путин цөмийн бөмбөг хэрэглэх үү – 41’20 “
  17. Энэ дайн хэзээ дуусах вэ – 44’08 “
  18. ОХУ задрах уу- 46′ 12″
  19. Хятадын удирдлагын зөрчлийн тухай – 50′ 20″
  20. Хятад Тайваныг дайрах боловуу? – 52′ 05″

М.Энхсайхан: Өөрийн тоглоомын улс гэсэн маягтай монголчуудтай харьцах нь сүүлийн үед сэдрээд байгаа

О.Ариунбилэг

Орос газар нутгийн хувьд том болохоос эдийн засгийн хүчин чадлынхаа хувьд жижиг орон. Технологийн хөгжил ярьвал бүүр жижигхэн орон. Зүйрлэвэл эдийн засгийн хүчин чадлаараа Испанийн дайтай улс.

Оросын эдийн засаг дэлхийн эдийн засгийн 1-2 хувь учир хоригоос хохирогч нь Орос байх нь ойлгомжтой.

Коммунист нийгэм хүний амийг юман чинээ тооцдоггүй байжээ гэж бодохоор Ялалтын баярыг Дайнд хэлмэгдэгсдийн өдөр гэж тэмдэглэх нь зүйтэй санагдаад байдаг.

/2022.5.8/ Орос Украины нутаг дэвсгэр рүү цэргийн дайралт хийж, дайн эхэлснээс хойш хоёр сар гаруйн хугацаа өнгөрч байна. Хоёрдугаар сарын 24-ний өдөр эхэлсэн энэ дайралтын улмаас өнөөдөр 46 мянган хүн амиа алдаж, 400 гаруй хүн ор сураггүй болж, 13 сая хүн орон гэргүй болжээ.

Хоёр мянга гаруй барилга байшин сүйдэж, эдийн засгийн хохирлын хэмжээ нь 60 тэрбум долларт хүрсэн гэж Дэлхийн банк тодорхойлсон юм.

Дайнтай холбоотойгоор Орос улсад Европын холбоо, Америк, Япон, Солонгос гээд дэлхийн олон улс орон эдийн засгийн хориг тавиад байна. Бид энэ талаар Монгол Улсын Ерөнхий сайд, УИХ-ын гишүүн асан, эдийн засагч М.Энхсайхантай ярилцлаа.

ОРОСОД ТАВЬСАН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХОРИГ ЭНЭ САРЫН СҮҮЛЭЭС “ХӨРСӨН ДЭЭРЭЭ” МЭДРЭГДЭЖ ЭХЛЭХ БОЛОВ УУ

Оросод тавьсан эдийн засгийн хориг арга хэмжээнүүд тийм ч үр дүнтэй болоогүй гэж В.Путин мэдээлсэн. Энэ хэр үндэслэлтэй вэ?
Тэрбээр Барууны тавьсан хоригийг үр дүнгүй гэж хэлнэ шүү дээ. “Мундаг хориг байна лээ, бид балрах нь ээ” гэлтэй биш. Тэр тусмаа хориг Путины өдөөсөн дайныг зогсоохтой холбоотой тавигдаж байгаа хориг. Эсэргүүцэж элдэв үг хэлж л таараа. Тэглээ гээд байдал өөрчлөгдөхгүй. Юу нь цэвэр цэрэг улс төр, юу нь цэвэр эдийн засаг нийгмийн тухай вэ гэдгийг ялгаж харах хэрэгтэй. Орос орон бол Крымийг өөртөө нэгтгэсэн 2014 оноос хойш Барууны хоригтой учирсан. Украин руу довтлохоос өмнөх хориг одоогийн хоригтой харьцуулбал хамрах хүрээ хязгаар тун бага байсан. Гэсэн ч эдийн засгийн хөгжлийг нь сүрхий хойш чангаасан. Путин Украин руу довтлох шийдвэр гаргахдаа Барууны ийм том хоригтой учирна гэж тооцоолоогүй. Өмнөх шигээ байх биз гэж тооцсон шиг байгаа юм. Гэтэл тэгсэнгүй.

Дэлхийн маш олон орон, бүх тэргүүлэх орнууд өөр хоорондоо уялдаатай 9000 хориг тавсан байгаа. Цаашид ч хориг улам боловсронгуй болж, шат дараатай багц багцаар нь хориг тавьж байна. Европын Холбоо гэхэд л 6 дахь багц хоригоо саяхан тогтоолоо. Оросын хамгийн том Сбербанкыг олон улсын төлбөрийн Свифт системээс салгалаа. Мөн Оросын газрын тосыг импортлохгүй байхаар шийдвэрлэж байна. Цаашид ч хоригоо чангаруулна гэж буй.

Газрын тосны хориг бол нэлээд эмзэг зүйл юм байна. Нэгэнт олборлож байгаа ашиглалтын цооногоос гарч байгаа нефтийг борлуулж чадахгүй бол олборлолтоо багасгах буюу зогсоох хэрэгтэй болдог. Энэ нь олборлолтын цооногийг бөглөж хаана гэсэн үг. Дараа дахин олборлохын тулд шинээр цооног өрөмдөх шаардлага бий болгодгоороо бодитой зардал чирэгдэл нэмэгдүүлсэн сүрхий хориг юм байна.

Саяхнаас зарим цооногоо бөглөж хааж эхэлсэн гэж байна. Ялангуяа Европт бүтээгдэхүүнийхээ 50 хувийг борлуулж байсан Лукойл компани энэ талаар анхааруулсан мэдэгдэл хийсэн байсан.

Дайн бол ёс суртахууны том асуудал учир дэлхийн том компаниуд болон брэнд бараа үйлдвэрлэгчид нийтдээ 300 гаруй компани ямарч албадлагагүйгээр, сайн дураараа Оросын зах зээлээс гарсан. Ийм үйл явдал болно гэж хэн ч төсөөлөөгүй байх. Хоёрдогч хоригт өртөхгүйн тулд Lenova, Xiaomi зэрэг Хятадын том технологийн компаниуд урдчилан зарлахгүйгээр Оросын зах зээлээс гарч байна.

-Оросын эдийн засагт хоригуудын үр нөлөө хэдийнээс эхлэх бол?
Хориг тавьлаа гэхээр хүмүүс хамгийн түрүүнд өөрсдийнхөө хэрэглээнд яаж нөлөөлөв гэж боддог. Хэрэглээний бараа хэдэн сарын нөөцтэй байдаг тул хоригийн нөлөөг богино хугацаанд хүмүүст үнэ ханш өсөхөөс өөрөөр мэдрэгдэх нь юу л бол. Харин хэрэглээнд биш бизнесийн орчинд хориг яаж нөлөөх вэ гэдгээр асуудлыг авч үзэх нь зүйтэй судлаачид хэлж байгаа.

Үйлдвэрүүд хэрэгтэй бараа түүхий эдийнхээ нөөцийг 2-3 сараар хадгалсан байхыг үгүйсгэхгүй. Үүнээс илүү хугацаагаар нөөц барих нь бизнесийн ашигт сөрөг нөлөөтэй тул хориг үйлдвэр аж ахуйн газруудад мэдрэгдэх хугацаа нь энэ сарын сүүлчээс байх болов уу. Оросын Төв Банк ч үүнийг хүлээн зөвшөөрч зургаадугаар сараас Орос орон “Бүтцийн трансформаци”-д орох хэрэгтэй гэсэн байна лээ. Хориг эдийн засагт нөлөөлнө гэдгийг хэлсэн хэрэг юм.

Хориг бүх талуудад хохирол авчирдаг тул багц багцаар нь судалгаатай хийгээд байгаа бололтой. Зорилго нь Оросын эдийн засгийг сулруулах явдал юм. Оросын эдийн засаг дэлхийн эдийн засгийн 1-2 хувь учир хоригоос хохирогч нь Орос байх нь ойлгомжтой. Зарим нэг оронд хүндхэн тусч магадгүй ч дэлхий үүнийгээ шийдээд явах байх аа.

ОЛИГАРХУУД НЬ ХОТ ТОСГОДЫГ НЬ ЦӨЛМӨСӨН БАЙТАЛ АРД ТҮМЭН НЬ
СОХОР ДҮЛИЙ МЭТ ЯВЖЭЭ

-Энэ удаагийн хоригт хувь хүмүүсийг олноор хамруулж байгаа шалтгаан юу вэ? Улсыг нь оруулахад л болох бус уу?
Путин ганцаараа биш, түүнийг тойрон хүрээлсэн бүлэглэл Орос орныг ийм байдалд оруулсан. Тэдэнд Путиныг өмнөө барьчихаад болж байгаа үйл явдалд хариуцлага үүрэхгүй явна гэдэг надад бол ойлгогдохгүй юм байна. Оросын тэрбумтан олигархиудад хориг тавьж хураасан хөрөнгийн нийт хэмжээг Барууны соёлт ард түмэн сонсоод гайхширч байгаа харагдсан. Зүгээр л Орос орныг хот тосгоноор нь цөлмөсөн гэдэг нь тодорхой байна. Бүр их гайхшрал төрүүлсэн эд нь ийм хэмжээний хулгай явагдаж байхад Оросын ард түмэн сохор дүлий мэт явсныг ойлгож чадахгүй байгаа харагдана.

Хүмүүс яагаад хоригоос жирийн ард түмэн хохирох ёстой юм гэж илүүтэй асуудаг. Харамсалтай нь тэд л сонгуулиар саналаа өгч төрөө бүрдүүлсэн гэдгийг мартаж болохгүй.

Гитлерийн Германы удирдагчдыг шүүсэн Нюренбергийн шүүх нацизм газар авч дэлхийн дайн болсон хариуцлагыг герман ард түмэн мөн хариуцна гэсэн шийдвэр гаргаж байсаныг мартаж болохгүй.

-“Өнөөдрийн дэлхий дахинд ямар ч улс орныг, ялангуяа Орос шиг том улсыг ганцаардуулах боломж байхгүй. Бидэнд хамтарч ажиллах түншүүд олдоно” гэж Путин хэлсэн. Оросуудтай цаашид хамтрах түншүүд нь ямар улс орнууд байх бол?
Орос газар нутгийн хувьд том болохоос эдийн засгийн хүчин чадлынхаа хувьд жижиг орон. Технологийн хөгжил ярьвал бүүр жижигхэн орон. Зүйрлэвэл эдийн засгийн хүчин чадлаараа Испанийн дайтай улс. Дэлхийн 200 орчим улсаас Оростой холбоотой байх өчнөөн орон байх нь гарцаагүй.

Их 20-д хамаарах улс орнууд Путины дэглэмтэй хамтарч ажиллах нь юу л бол. Бараг үгүй биз. Хятадын хувьд өөрсдийн эрх ашиг чухал болохоос Орос чухалчлагдахгүй дээ. Барууныг эсэргүүцэх өнгөөрөө нэгдмэл харагдавч эдийн засгийн хувьд Оросыг түүхий эд нийлүүлэгч л гэж харах байх. Гэвч Орост тавьсан хоригоос болж бас хохирогч байхыг хүсэхгүй байгаа. Иран, Хойт Солонгос зовлон нэгт гэдгээрээ ойрхон байх гэж оролдож магадгүй.

Иран 40 жил Барууны хориг доор амьдар ч ирсэн. Юу болдгийг Оросын сэтгүүлчид Иранаас сурвалжлага хийж байгаа харагдсан. Тэдний үзүүлж байгаагаар бол 90-ээд оны Эрээний зах, 50-иад оны загварын машин дүүрсэн хот, брэндийн хуулбар Адибасаар дүүрэн дэлгүүр байх юм шиг байна лээ. Өлсөж үхэхгүй нь ойлгомжтой байсан. Үйлдвэрлэл технологи хоцрогдоно. Сэтгэлгээ ч мөн тэр хэмжээгээр доройтдог юм байна лээ. Иймээс хориг үр дүнгүй гэж дуугарах дэндүү эрт байна.

-Моксва шатахууны борлуулалтаа рублиэр хийхийг шаардаж байгаа. Энэ нь эсрэгээрээ рублийн ханшийг чангаруулж байна уу?
Улс төрийн шийд талаасаа Барууныханд яршиг төвөг учруулах гэсэн оролдлого л доо. Эдийн засаг талаасаа бол өөрөө өөртөө хориг тавьж буй хэрэг шиг санагдсан. Тэр тусмаа рублийн албан ёсны ханш, хар захын ханш өөр өөр байгаа. Комисс шимтгэл, валют арилжааны хэмжээг хязгаарласан зэрэг нь рублийн бодит ханшийг нуугдмал байдалд оруулсан хэрэг юм. Рублийн ханш бодит нөхцөл байдлыг илэрхийлэхгүй, санхүү эдийн засаг шоконд орсноос царцсан нөхцөл байдлын тусгал юм.

-Оросын байгалийн хийгээр Европ бүхэлдээ хараат байна. Оросод авч байгаа хориг арга хэмжээ европт эргээд сөргөөр нөлөөлөх болсон. Үүнээс болоод хоригуудыг цуцлах, зөөлрүүлэх болов уу?
Би тэгж бодохгүй байна. Харин ч эрчим хүчний хувьд нэг орноос хараат явах нь аюултай гэдгийг Европ ойлгохын дээдээр ойлгосон биз ээ. Хориг нэг хэсэг үргэлжлэх нь ойлгомжтой. Сайнаар бодвол эхлээд аялал жуулчлалтай холбоотой хоригууд цуцлагдах, агаарын орон зайгаа нээх, Боинг, Эрбас хоригоо цуцалж нисэх онгоцны аюулгүй байдалд гэрчилгээ өгөх, Тээврийн машинууд чөлөөтэй явж эхэлбэл Оросын хувьд нэг амьсгаа авах бололцоо бүрдэнэ. Одоохондоо тийм байдал харагдахгүй байна.

-Удахгүй ЕХ-ноос гаргах хориг арга хэмжээний сүүлийн үе шатыг танилцуулна. Үүнд нефтийн импорт зэрэг нь багтах болов уу. Манай улсад хэрхэн нөлөөлөх бол?
Манайд ямарваа нөлөө үзүүлэх явдал харагдахгүй байна. Орост нефтийн эмбарго тавьж байгаа нөхцөлд Монгол жижигхэн хэрэглэгч ч гэсэн хэрнээ чухал ач холбогдолтой орны тоонд орох байлгүй дээ.

УКРАИНЫГ ДАЙНЫ ДАРАА ДЭЛХИЙ БОСГОНО. ХҮЧТЭЙ, АГУУ ҮНДЭСТЭН МЭНДЭЛЖ
БАЙГААГ ХАРАХ БАХАРХМААР

-Украин улс дахин сэргэхэд хэцүү боллоо гэж зарим хүн үзэж байна. Таны бодлоор?
Дайны дараа Укрианыг бүх дэлхий босгоно доо. Энэ талаар яриа хэлэлцээ нэгэнт эхэлсэн. Хүчтэй агуу үндэстэн мэндэлж байгааг харахад бахархмаар байгаа.

-Оросын эдийн засгийн хөгжил хоригуудаас болоод 15 жил хойшилсон бол Украины эдийн засаг, хүн амын өсөлт дайны улмаас хэдэн жилээр ухарсан бол?
-Укрианы ДНБ дайны улмаас болоод 40 хувь унана гэсэн тооцоо байгаа. Хот үйлдвэрүүдийг нь бөмбөгдөөд сүйрүүлээд байгаа учир яалтай ч билээ.

Харин Барууны хориг Оросын эдийн засгийг 15 жилээр ухраана. Оросын эдийн засаг Хойт Солонгостой харьцуулбал дэлхийн эдийн засагтай глобальчлагдсан тул хориг илүү мэдрэмтгий.

Хойт Солонгос байгаагаараа амьдраад сурчихсан. Орос амьдрал нь доройтохыг тэсэх эсэхийг үзэх л үлдлээ

-Та маш олон талаас мэдээлэл уншиж, үзэж байгаа хүн. Москвагийн дараагийн “бай” юу байх бол? Тэд өөр улс орон руу дайрах чадал үлдсэн үү?
Орос бол эдийн засгийн хүчин чадлаар том биш. Харин цэргийн хүчин чадлаар супер гүрний дайтай байгаа. Тиймээс бусдыг айлгаж дарамтлах явдал үүгээр дуусахгүй. Молдавыг дараачийн бай болгож харсан гэсэн мэдээ яваад байсан. Тэнд Приденестрийн улс гэгчийг Оросын тусламжтайгаар байгуулсан. Гэвч Орос тэнд десант буулгая гэхээр Украины нутгаар дамжих хэрэгтэй болно. Украин ийм үйлдлийг таслан зогсооно гээд байгаа. Сүүлчийн мэдээгээр Орос өөрийн тэр байгуулсан улсад 20 мянган тонн зэвсэг бөөгнүүлчихсэн түүнийгээ авах санаархал тээж яваа гэх. Тэр нь бүтэхгүй байх.

Хөрш орнуудаас хамгийн хялбар бай нь Монгол биз. Өөрийн тоглоомын улс гэсэн маягтай монголчуудтай харьцах нь сүүлийн үед сэдрээд байгаа. Үгэнд ордоггүй Монголчуудыг дарамтлах, тусалж дэмждэггүй Хятадад сануулга өгөх, Монголын ардчиллыг дэмжигч гуравдагч хөрш орнуудад дарамт үзүүлэх үүднээс Монголын дотоод хэрэгт өөрсдийн бодлого тулгах өдөөн хатгалга хийгдэж байна.

Био лаборатори гэж Лавровын хэмжээнд хүртэл ярьсан. Улаанбаатарын гудамжинд фашист бэлгэдэл бүхий туг дарцагтай жагссан. Монголчууд тэвчээртэй тулдаа чимээгүй байгаа биз. Нэг тэсэрвэл бас ч юм юм үзүүлдэг ард түмэн шүү дээ.

ОЛОН САЯ ХҮНИЙ АМИЙГ АВЧ ОДСОН ДАЙНЫГ ЯЛАЛТ ГЭЖ ДУРСАХ НЬ
ХЭР ЗОХИМЖТОЙ ВЭ?

-Тавдугаар сарын 9-ны Ялалтын баярыг бид тэмдэглэх ёстой юмуу? Та юу гэж бодож байна?
-Дэлхийн хоёрдугаар дайны оролцогчийн хувьд Монголчууд энэ өдрийг даруухан тэмдэглэж ирсэн. Ер нь 1945 онд Ялалтын баярыг нэг удаа парад хийж тэмдэглээд түүнээс хойш 20 жил завсарласан юм. Олон сая хүний амь насыг авч одсон дайныг ялалт хэмээн дурсах нь хэр зохимжтой вэ гэдэг асуудал ч бий. Тиймээс Европт энэ өдрийг дайнд хэлмэгдэгсдийн дурсгалын хүндэтгэх ялалтын өдөр гэж тавдугаар сарын 8-нд тэмдэглэдэг.

Орос оронд Хүйтэн дайны үзэл суртлын утгатайгаар энэ өдрийг 1945 оноос хойш 20 жилийн дараагаас тэмдэглэж ирсэн байх бөгөөд Путины үед бүр цэргийн сүр хүчийг гайхуулагч хүчин зүйл болтлоо хөгжсөн байна.

АНУ-ын Ерөнхийлөгч Кеннеди Зөвлөлтийн удирдагч Хрушевтай нэгэн удаа уулзахдаа түүнээс “Дэлхийн II дайнд хичнээн зөвлөлтийн хүмүүс амь үрэгдсэн бэ?” гэж асуусан байдаг юм. Хрушев хариулж чадсангүй. Кеннеди “Барагцаалбал 20 сая байгаа байлгүй дээ” гэж.

Түүнээс хойш Дэлхийн II дайнд зөвлөлтийн 20 сая хүн амь үрэгдсэн гэдэг болсон. Коммунист нийгэм хүний амийг юман чинээ тооцдоггүй байжээ гэж бодохоор Ялалтын баярыг Дайнд хэлмэгдэгсдийн өдөр гэж тэмдэглэх нь зүйтэй санагдаад байдаг. Цаг хугацаа залруулах байлгүй дээ.

-Манай Засгийн газар дайн эхэлснээс хойш Газпромтой гэрээ байгуулж, сайд болон УИХ-ын гишүүд Оросод айлчилсан. Мөн саяхан МҮХАҮТ-ын төлөөлөгч нар Эрхүүд айлчилж, бизнесүүдтэй хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурсан. Засгийн газрын дайныг илтэд дэмжиж буй мэт энэ алхмууд манай улсыг хоригт давхар хамруулах болов уу? Эсвэл биднийг бол тоохгүй юу?
Шоудахыг тэвчиж болно оо. Хаана ч байдаг үзэгдэл. Бүтэхгүй хоосон мөрөөдлийн юм ярьж гарын үсэг зурж ч болно. Байдаг л үзэгдэл.

Харин Орост тавьсан хоригтой зөрчилдвөл өөрсдөө хоригт орох нь гарцаагүй. Хоосон үгийг тэвчих биз. Харин бодит үйлдлийг зөвшөөрөхгүй. Хянахгүй мэдэхгүй өнгөрнө гэж лав байхгүй.

Харин хоригт ороогүй чиглэлээр хөрш орнуудтайгаа ажиллах бололцоо байгаа. Үүний тулд эхлээд Орос дайнаа зогсоох хэрэгтэй байна. Энэ бол анхдагч нөхцөл. Анхдагч нөхцөл үгүй байхад цааш нь ярих зүйл байхгүй боллоо л гэсэн үг.

Дайны дараах улс төр, аюулгүй байдлын орчин эрс өөрчлөгдөх байх. Гол нь хориг илүүтэй хувь хүний үнэлэмжийг илүүтэй хардаг чиглэлээр өөрчлөгдөх байх. Барын зулзагыг бага дээр нь гэдэг шиг буруу үнэлэмжтэй, дарангуйлах хандлагыг өөгшүүлэгсдэд үүд хаалга хаалттай болоосой гэж бодож байна. Тухай тухайн үед нь арга хэмжээ аваагүйгээс өнөөдрийн Путин ганц Украин орныг бус өөрийн ард түмнээ, бүх дэлхийг зовоож байгааг энэ дайнаар л ойлгож авч байна.

-Ярилцлага өгсөнд баярлалаа.

Импортын татварыг тэглэсэн нь

Номын хэсгээс: Түлхүүр санаанууд

  • 1997 он. Монголчууд дэлхийгээс, дэлхий нь ч Монголоос хол байв.
  • Монголын газарзүйн байрлал өөрөө “импортын татвар” байлаа.
  • Газарзүйн байрлал эдийн засгийн утгаараа өөрөө “импортын татвар” болчихоод байхад төрөөс нэрмээс болсон импортын татварыг хуулиар тогтоох нь стратеги зорилтод нийцэхгүй гэж үзсэн юм.
  • Нүүдэлчдийн ахуй хэзээ ч өөрөө өөрийгөө бүрэн хангах эдийн засгийн систем тогтолцоо биш. Үүнийг түүхээс харж болно.
  • Түүхэн он жилүүд өнгөрсөн ч гадаад худалдаа хийх хэрэгцээ, нөхцөл байдал өөрчлөгдөөгүй л байна.

1997 он. Монголын хүн ам 2.5 сая дахь иргэнээ өлгийдөн авч байлаа. Бүхэлдээ монголын нийгэм хуучин социалист эдийн засгийн хэв загвар, сэтгэлгээнээсээ бүрэн ангижирч чадаагүй, дэлхийд Монгол нээгдээгүй, монголчууд дэлхийгээс, дэлхий нь ч Монголоос хол байв.

1990-ээд оны эхэн үед үнэ ханшны жилийн өсөлт 300 хувь хүрч байсантай харьцуулбал үнэ ханшны өсөлт нэлээд буурсан ч жилдээ 50-60 хувьтай байв. Гадаадын хөрөнгө оруулалт гэх юм байсангүй. Нэг хүнд ногдох гадаадын хөрөнгө оруулалт 10 доллар хүрдэггүй байв.

Дэлхийн зах зээл дээр түүхий эдийн үнэ унаж байв. Ийм л нөхцөлд өөр хоорондоо уялдаатай угсраа олон арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсний нэг нь импортын татварыг тэглэх явдал байлаа. Урт болон богино хугацааны асуудлаа шийдэх гэсэн хэрэг байв.

Урт хугацааны бодлогын стратеги чиглэл бол Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг Монгол руу татах явдал байв. Монгол улс газар зүйн байрлалынхаа хувьд Орос, Хятад том гүрний дунд байршсан, тэдгээр нь ДХБ-д ороогүй (Монгол 1997 онд гишүүн болсон, Хятад 2001 онд, Орос 2005 онд), протекционист бодлого нь хэвээр байв.

Дээр нь монголын дэд бүтцийн хөгжил сул дорой байсан нь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татахад бэрхшээлтэй байв. Өөрөөр хэлбэл, Монголын газарзүйн байрлал, хөрш орнуудын нөхцөл байдал монголын хувьд өөрөө “импортын татвар” болсон хэрэг. Газарзүйн байрлал, бодит нөхцөл байдал эдийн засгийн утгаараа өөрөө “импортын татвар” болчихоод байхад төр, засгаас нэмж нэрмээс болсон импортын татварыг тогтоох нь стратеги зорилтод нийцэхгүй гэж үзсэн юм. Тийм ч учраас импортын татварыг тэглэх шийд гарч билээ.

Импортын татварыг тэглэх шийдэл гэнэт нэг өдөр бий болчихоогүй. Миний зөвлөхүүд тал талаас нь сайтар бодсоны үндсэн дээр санал болгосон хэрэг.

Нэг өдөр Цагаан сайд Их тэнгэрт ирлээ. Тэрбээр импортын татварыг тэглэх санал ярьж эхэллээ. Би сонссон дүртэй сууж яаж үйл хэрэг болгох улс төрийн алхмуудыг дотроо бодож байсан юм. 1997 онд Ерөнхийлөгчийн ээлжит сонгууль тохиож байв. АН-аас сонгуульд П.Очирбат Ерөнхийлөгч, МАХН-аас Н.Багабанди нэр дэвших нь тодорхой байв. Улс төрийн энэ моментумыг ашиглах санаа тээж байсан юм.

Дараах өдрүүдэд би П.Очирбат ерөнхийлөгчтэй уулзаж дахин нэр дэвшихдээ Сонгуулийн хөтөлбөртөө импортын татварыг тэглэх амлалт авахыг санал болгож байсан. Очирбат ерөнхийлөгч нэр дэвших мөрийн хөтөлбөртөө импортын татварыг тэглэх санал оруулж билээ. АН-аас нэр дэвшигчийн хөтөлбөрт импортын татварыг тэглэх санал орсон, түүнийг эсэргүүцэх нь улс төрийн том алдаа болно хэмээн Ардчилсан Холбоо эвслээс УИХ-д сонгогдсон олонхын бүлгийн гишүүдэд ярьж ухуулж эхэллээ. Тэдний олонх нь энэ үйл явдлын эдийн засгийн ач холбогдлыг ойлгоогүй ч МАХН хэмээх хүчтэй сөрөг хүчнийг эсэргүүцлийг хамтдаа давах ёстой гэсэн улс төрийн мэдрэмжтэй байсан тул төдий л удалгүй Импортын татварыг тэглэх шийдвэрийг УИХ-аар гаргуулсан юмдаг. Гэвч АН-ын олон гишүүн хуучинсаг сэтгэлгээнээсээ ангижирч чадаагүй байсан тул дотроо гомдолтой үлдэх шиг болсон. Тиймдээ ч намайг Ерөнхий сайдаас зайлуулсны дараа Ардчилсан Холбоо эвслийн олонх импортын татвар тэглэсэн шийдвэрээсээ ухрах шийдэл гаргасан байдаг.

Импортын татвар тэглэсэн богинохон хугацаанд гадаад худалдаа идэвхжиж монголын зах зээл бараа таваараар дүүрч, хамгийн гол нь инфляц мэдэгдэхүйц буурч, гадаадын хөрөнгө оруулагчдад Монголд хөрөнгөө оруулах идэвхийг нь ихээр өдөөж чадсан юм.

Нүүдэлчдийн ахуй хэзээ ч өөрөө өөрийгөө бүрэн хангах эдийн засгийн систем тогтолцоо биш юм. Үүнийг түүхээс харж болно. Мал аж ахуйд түшиглэсэн амьдрал байгалийн хатуу араншингаас хараат, хүмүүний тал бүрийн хэрэгцээ болсон хөдөлмөр, гэр ахуйн багаж хэрэгслээс авхуулаад өмсөж зүүх хувцас, хоол тэжээл, ногоо жимсийг заавал ч үгүй гадаадтай худалдаа наймаа хийж олж авах шаардлагатай байдаг. Энэ нь түүхийн их аян дайнуудын эдийн засгийн шалтгаан байсан байдаг.

Угаас монголчуудад гадаад худалдаа бол амин хэрэгцээ байж ирсэн. Тиймдээ ч Их Монгол улсын үед Ази, Европыг холбосон Торгоны замыг бий болгож аюулгүй байдлыг нь хамгаалж байсан биз ээ.

Суурин аж ахуй эрхэлж амьдарч байсан хятадууд нүүдэлчдээс үргэлж болгоомжилж өөр зуураа амгалан амьдрах гэж Цагаан хэрэм байгуулж хамжлагын тариачдаа хашиж, тэднээсээ татвар авч амьдрахыг зорилгоо болгож байсан бололтой. Монголчууд Бээжинг түүхэндээ хоёр удаа довтолсон гэдэг бөгөөд эхний удаа Хятадыг захирах гэж, дараачийн удаа Алтан хааны үед бидэнтэй наймаа худалдаа хий, эс бөгөөс Бээжинг довтолно гээд хэлсэндээ хүрч хэд хоног Бээжинг галдан шатаагаад буцаад явсан байдаг. Худалдаа наймаа нүүдэлчин иргэншлийн хувьд амин хэрэгцээ байсан гэдэг нь түүхээс харагдана.

Түүнээс хойш олон зуун жил өнгөрсөн ч гадаад худалдаа хийх хэрэгцээ, нөхцөл байдал өөрчлөгдөөгүй л байна.