Pax Mongolica буюу Монголын энх амгаланг бүрдүүлэх асуудалд

 

screen shot 2019-01-22 at 6.31.25 pm

Профессор Б.Намсрай

Энэхүү бяцхан тэмдэглэлээрээ  ардчилсан нийгмийн үнэт зүйл, зорилгыг тайлбарлаж, гадаад бодлогын зарим асуудлыг  хөндөж үзэхийг оролдсон юм.

Өнөөдөр Монголд хөрш орноо судлах, тохирсон бодлого явуулах талаар анхаарч бодууштай асуудал их байна. Аливаад судалгаа хийхгүйгээр, бодлого чиглэл гаргахгүйгээр идэвхгүй, бусдыг дагах хэлбэртэй явах нь Монголын холын эрх ашигт нэн хохиролтой юм.

Дэлхийн геоулстөрийн асуудал хурцдаж, үнэн хэрэгтээ Хүйтэн дайн эргэн ирсэн өнөөгийн нөхцөлд  дэлхийн томоохон тоглогч Орос, Хятадын дунд оршин байгаа нь Монгол орны хувьд тооцоо судалгаатай байх асуудал илүү ач холбогдолтой болж байна.

Нэгэн зүйл. “Өнөөдөр орос судлал ч үгүй, хятад судлал ч үгүй дархлаа суларчээ”[1]

Судлаач гадаад бодлогын даацтай судалгаа хийхгүйгээр, түргэн түүхий шийдвэр гаргах, хувь хүний хоосон санаархал, амбиц улс орны ашиг сонирхолд хор хүргэж болзошгүйг нэлээд эртнээс сэрэмжлүүлж байгаатай санал нэгдэж байна. Үүнд засаг төрийн тогтворгүй байдал, байнга солигдож өөрчлөгдөх, нам, фракцын сөргөлдөөн засаг төрөө унагаж тоглох, шинээр буй болж буй засаглал нь мэргэжлийн бус, чадвар дорой, туршлагагүй, ер нь албан тушаалд эрх мэдэлтэй дарга нарын үр хүүхэд бараг угсаа залгамжлан суух зэрэг үзэгдэл Монголд засаглалыг хүчгүй болгож  хямралд хүргэх аюултай байна. Тэр тусмаа гадаад бодлогын тууштай, шинжлэх ухааны үндэстэй, зарчимч чанар алдагдвал бүр ч их аюул нүүрлэнэ.

Сүүлийн үеийн зарим арга хэмжээ, жишээлбэл, гурван талын удирдагчдын уулзалтанд зарим судлаач шүүмжлэлтэй хандаж байна.  “Хиагтын гурван талын уулзалтын дүнд Монгол тусгаар тогтнолоо хавсайдуулсан нь үнэн. Гадаад бодлогод нөхцөл нь бүрэлдээгүй түүхий асуудлыг шургуулах нь утгагүй төдийгүй үндэсний аюулгүй байдалд хортой популизм болно”[2] гэж судлаач сэрэмжлүүлсэн байдаг. Хоёр талын харилцаагаар шийдэж болох юмуу, шаардлага хэрэгцээтэй үй түмэн асуудал байхад заавал гурван талын уулзалт хийх нь хэр зохимжтой вэ гэдгийг энэ судлаач анхааруулсан байна. Тэрбээр хөршүүдтэйгээ харилцахад

  • улс төрийн чиг шугамыг шинэ үнэт зүйлдээ тулгуурлах,
  • харин эдийн засгийн чиг шугамыг мөнхийн ашиг сонирхол, зах зээлийн зарчимд тулгуурлах нь зүйтэй гэж тэмдэглэсэн нь анхаарууштай үндэслэл юм.

Гэхдээ ийм гурван талын уулзалт хамтын ажиллагааг орчин үеийн загвар моод болж байгаа гэж үзээд дэмжих судлаач бас байгаа.

Нэгэн зүйл. “Хоёр хөрш маань хүчирхэгжихийн хэрээр бидэнд айдас болгоомжлол заавал төрж байх ёстой”

Ардчилсан дэвшилтэт орнууд нийгмийн дөрвөн гол зорилго, үнэт зүйлийг баримжаа болгодог. Үүнд, энх тайван, чинээлэг аж байдал, эрх чөлөө, шударга ёс[3] юм.

Өнөөдөр ч гэсэн хөрш том гүрнүүдийн цэргийн парад, хүчирхэгээ гайхуулсан сүржигнэлийг шагшин магтаж, долигонох нь эрүүл саруул зүйл мөн үү гэж манай зарим иргэн, сэтгүүлч асууж байгаа[4] нь ургуулан бодууштай санаа юм. Сэтгүүлч Д.Гансаруул “хоёр хөрш маань хүчирхэгжихийн хэрээр бидэнд айдас болгоомжлол заавал төрж байх ёстой”, энэ парад жагсаалын талаар “манай хэвлэл мэдээллийнхэнд бол тэнд болж байгаа цэрэг зэвсгийн жагсаалыг хэлэх үгээ олохгүй хүний өмнөөс хөөр хөөс болж магтах нь илүү зан мэт санагдах юм” гэсэн нь харин ч илүү ухаалаг сонсогдож байна.

Ер нь хүний оюун санаанд хүчирхэг тэр тусмаа  эзэрхэн ноёрхож буй орны үзэл санаа удтал хадгалагдаж үлддэг бололтой. Энд би өөрийн амьдралд тохиолдсон нэгэн жишээг дурдмаар байна. Нэг нь АНУ –ын Денвер хотод болсон юм. Денверийн ойролцоо АНУ-ын агаарын хүчний том сургууль байдаг шиг байгаа юм. Нэгэн өдөр тэнд манай баруун аймгийн цагдаагийн хэлтсийн дарга асан нэлээд ухаалаг хэрсүү хижээл хүн бид хоёр хууч хөөрөөд гадаа сууж байтал дээгүүр америкийн хурдан онгоцнууд сүртэй нисэн өнгөрөхөд харилцагч маань зөвлөлтийн онгоцнууд ч мөн мундаг шүү гэж билээ. Чингэхэд Парис хотноо зочин багшаар ажиллаж байсан З.Дашдорж найзын маань дуртгал санаанд орж билээ. Тэрбээр Парист очоод удаагүй байхдаа хамтран ажиллагч Легран багшдаа танай Парисын метро ч Москвагийн метрог бодвол гүйхэн юмаа гэж хэлсэнд франц багш тиймээ, гэхдээ Улаанбаатарын метроноос арай гүнзгий шүү гэж амаа алгадуулсан гэж хуучилсан нь санаанд орж байлаа.

Нэгэн зүйл. Гэр бүл, ёс суртахуун, зах зээл, хууль эрх зүй

Дээр дурдсан дөрвөн зорилгыг хэрэгжүүлэх арга хэрэгсэл нь гэр бүл, ёс суртахуун, зах зээл, хууль эрх зүй юм[5]. Үүнээс судлаачид зорилго, арга хэрэгслийн шоог гаргасан байдаг[6].

Screen Shot 2019-03-03 at 11.16.30 AM

Энэ бүхнээс үзвэл Монголын энх амгалан байдал бол бидний зорьж буй ардчилсан, зах зээлийн нийгэм, тэдгээрийн үнэт зүйлс мөн.

Түүнийг хэрхэн хэрэгжүүлэх нь иргэн хүн бүрийн бүтээлч үйл ажиллагаа, хичээл зүтгэл, төр засгийн ухаалаг, уян хатан бодлогоос хамаарна.

Түүнчлэн хүн бүрийн эв нэгдлээс хамаарна.

Эрх мэдлийн төлөө улайран зүтгэх нь бодлогын залгамж чанар алдагдаж, аюулгүй байдлын хэрэгцээ хангагдахгүй байдалд хүргэхээр байгааг анхаарах хэрэгтэй юм. .

 

Эх сурвалж:

[1]  Р.Болд. Гурван талын уулзалт-Хиагтын шинэ хувилбар уу? “Үндэсний шуудан” 2015.05.25. № 098 (2283).

[2] Мөн тэнд

[3] Ханс-Георг Петерсон. Төрийн эдийн засаг. УБ. 2008, 19 дэх тал.

[4] Д.Гансаруул  Хоёр хөршийн арми хүчирхэгжих тэдний зэр зэвсэг сайжрах нь бидэнд баяр бахдал төрүүлэх зүйл мөн үү. Өдрийн сонин 2015.09.07. №216,217 (5168,5169)

Advertisements

ТТ-н 178 хуудас төслөөс 100 жил гэсэн үг хаанаас ч олдохгүй

Түлхүүр үгс: Гуравдагч хөршүүдээ холдуулах, ТТ төсөл, 100 жил ба үнэгүй гэх гүтгэлэг, Худалдааны дайн ба “made in China 2020”, Уул уурхай ба Уламжлалт аж ахуй…

 

Screen Shot 2019-02-25 at 11.01.21 AM

 

Ерөнхий сайд асан М.Энхсайхантай ярилцлаа.


-Таныг Шведэд суух элчин сайдын албанаас эргүүлэн татсан. Ямар шалтгаанаар эргүүлэн татсан бэ гэсэн асуулт өнөөдөр ч олны анхааралд байна?

-Одоогийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль болохоос өмнө намайг элчин сайдаар томилчихсон байсан. Шведийн Стокгольм хотоос Скандинавын таван орныг хамаардаг элчин сайдын алба л даа. Би Шведийн хаанд, Эстонийн ерөнхийлөгчид итгэмжлэх жуух бичгээ барьчихаад бүрэн эрхтэй элчин сайдын үүрэгт ажлаа гүйцэтгэж байсан юм. Энэ зуур Ерөнхийлөгчийн шинэ сонгууль болоод Х.Баттулга төрийн тэргүүн болсон. Элчин сайдаас татах асуудлын тухайд яг нарийндаа энэ хүний хувийн тооцоо байх. Түүнийгээ үндэслэлтэй болгох гэж хууль хяналтынханд элдэв шалгалт хийх даалгавар өгч байсан. Энэ тухай дэлгэрэнгүй яривал тэр чигээрээ шог үзэгдэл. Х.Баттулга М.Энхсайхан гэдэг хүнтэй тооцоо хийж болно. Гэвч Ерөнхийлөгч нь элчин сайдаа эгүүлэн татах нь улс орнуудын харилцаанд буруу ойлголт өгөх эрсдэлтэй. Миний санаа зовж суусан асуудал энэ л дээ. Томилсон элчин сайдаа эргүүлж татах гэдэг бол зөөлхөн хэлэхэд гоё харагддаг үйлдэл биш. Намайг Норвегид итгэмжлэх жуухаа барих гэж байхад жуух бичиг битгий бариул гэсэн үүргийг шинэ Ерөнхийлөгчийн зүгээс Гадаадын хэргийн яаманд өгсөн юм билээ. Нэгэнт бодлого нь тийм бол гээд жуух бичиг барих ажлаа хойшлуулаад байсан юм.

-Элчингээр томилогдсон хүн тодорхойгүй шалтгаанаар жуух бичиг өргөн барих ажлаа хойшлуулж болохгүй байх. Улс төрийн нөхцөл байдал энэ тэр гээд болсон процессийг хэлсэн үү, эсвэл өөр тайлбар тавьсан уу?

-Монголоо буруу ойлгуулчихгүйн тулд элдэв шалтгаан тайлбар хэлж байсан л даа. Монголын улс төрийн өрнөл, шалтгааныг тайлбарлалтай биш. Норвегийн хааны ордноос надад хандаж итгэмжлэх жуух бичгээ бариач гэж гурван удаа захидал ирүүлсэн. Монголоо эвгүй байдалд оруулахгүйн тулд гурван удаа техникийн бололцоогүй гэх мэт тайлбар хэлж татгалзсан. Эцэстээ байдлаа хэлж ойлгуулаад ирсэн.

-Улс орнуудын гадаад харилцаа талаас харвал ямар нэг үндэслэлгүйгээр элчин сайдыг эргүүлэн татах асуудал байж болохгүй биз дээ?

-Голчлон харилцаа хүйтрэх, хурцадахаар л элчингээ татаж байгаа харагддаг шүү дээ. Швед, Скандинавын орнуудад олон монгол бий. 8-9 мянган монгол иргэн амьдардаг. Европын орнуудаас монголчууд хамгийн олноороо амьдардаг нь Герман. Дараа нь Швед, Скандинавын орнууд ордог юм. Нэгэнт шинэ Ерөнхийлөгч дургүй, ажил боомилж байгаа юм чинь Монголдоо буцъя гэж бодсон. Гэхдээ Монголынхоо талаар зөв ойлголт өгчихөөд буцах ёстой гэж харсан. Ямар ч тохиолдолд тэнд амьдардаг иргэдийн эрх ашиг хөсөрдөхгүй байх нь чухал. Тэр талаас нь хандсан.

Энэ зуур элчин сайдыгаа татах шийдвэрээ төр хууль ёсныхоо хүрээнд гаргахыг хүлээж суусан. Төдий удалгүй УИХ-аас элчин сайдаа татах шийдвэр гарсан ч Гадаад харилцааны яам эцсийн хариуг хэлэхгүй яваад байсан л даа. Сүүлдээ би Гадаад харилцааны сайдад мессэж илгээж, хугацаагаа өөрөө товлож “Ажлаа өгөөд явж очъё” гэсэн. Тэгээд өнгөрсөн жилийн наймдугаар сард ирсэн юм. Элчин сайд нар буцахдаа итгэмжлэх жуух бичиг барьсан орнууддаа яагаад буцах болсон, юу үлдээсэн тухайгаа тайлбарласан уулзалтууд хийдэг юм билээ. Би тийм уулзалт хийгээгүй. Учир нь надад тайлбарлах зүйл байгаагүй. Тийм учраас дипломат шугамаар “Намайг эргүүлэн татаж байна” гэсэн утгатай захиа бичээд ирсэн.

-Шведэд өнөөдөр ч Монголыг төлөөлсөн элчин сайд байхгүй. Тэнд амьдардаг монголчууд өөрсдийг нь төлөөлсөн элчин сайдгүй удаж байна шүү?

-Би Шведэд очоод итгэмжлэх жуух бичгээ харьцангуй хурдан барьсан учраас жил хагас элчин сайдтай байсан гэж хэлж болно. Норвеги, Дани, Финланд зэрэг улсуудад Монголыг төлөөлсөн элчин сайд байхгүйгээр бараг дөрөв дэх жилийнхээ нүүрийг үзэх гэж байна. Миний дараа томилогдож очсон хүн нь төдий л удаагүй буцаад ирсэн. Тийм учраас Монгол Хойт Европын орнуудад элчин сайдгүй байгаа. Би болсон явдлыг арай том өнцгөөр харахыг эрмэлзэж байгаа. Хийсэн дүгнэлтээ хэлье. Өнөөгийн Ерөнхийлөгч маань Монгол Улсыг гуравдагч хөршүүдтэй нь тааламжгүй хүйтэн харилцаатай болгох гэсэн юм боловуу л гэж бодсон.

-Гуравдагч хөрштэй тогтоосон харилцаагаа элчин сайд нараа татах хэлбэрээр үймүүлээд байна уу гэдэг сонирхож тавих ёстой асуулт байна. Яагаад тэгж бодоход хүрэв?

-Миний өмнө Англид ажлаа хийж байсан С.Баярыг дуудсан. АНУ-д элчин сайд томилохгүй удааж гацаасан. Японыг мөн л удаасан. Тэрнээс ч дутахгүй Европод хамгийн чухал хойд Европын орнуудад тавьсан элчин сайдаа татсан. Энэ бүгдийг багцлаад том бодлогын хэмжээнд харвал манай улсын гуравдагч хөрш рүүгээ хандсан харилцааг муутгах гэсэн алхам шиг харагдаад байгаа юм.

-Тэгж харагдахаар юм байна…?

-Харагдахаар барах уу, би дотроо тэгж анзаарчихаад Монгол маань буруу харагдчих вий гэж санаа зовсон байдлаар ажилласан. Тэгж харагдуулахгүйн тулд ажлаа хэл амгүй өгсөн юм. Элчин сайдыг татах томилох асуудал дээр Монголын дотоод улс төрийг би хувьдаа ойлгоно. Юу ч болсон төрийн шийдвэр гээд дагах нь гарцаагүй. Гэхдээ гадаад ертөнцөд гуравдагч хөршийн эсрэг хандаад байна уу даа гэсэн ойлголтыг манайхан бараг төрүүлсэн байж магадгүй. Тэнд оршин амьдардаг монгол иргэдэд алсдаа сөргөөр битгий тусаасай гэж бодож байна.

-Та Шведэд очоод ажлаа бүрэн эрхийнхээ хүрээнд хийгээд эхэлсэн гэж ярилаа. Хойд Европын орнуудтай ингэж тэгж хамтарна гэсэн ажлын зургаа гаргачихсан байсан уу?

– Шинэ асуудлуудыг өдөөд, яриад явж байсан. Жишээ нь, хойд Европын Швед гэж орон жилдээ бараг тэрбум ам.долларыг олон улсын тусламжийн хүрээнд олон оронд өгдөг. Тэр тусламжийн шалгуурыг нь Монгол давсан учраас хасагдсан л даа. Монголчуудад биеэ даах чадамж нь суусан гэж үзээд хассан юм. Гэхдээ миний сая хэлсэн тэрбум ам.долларын 200 сая нь ардчиллыг дэмжих тусламж. Миний зүгээс “Эдийн засгийн үзүүлэлтээрээ манай улс танай тусламж олгодог хэмжүүрээс ахисан нь үнэн. Гэхдээ нэг зүйлийг анхаараач. Монгол Улс Орос, Хятадын дунд арал болж үлдсэн чөлөөт орон. Ардчиллын төслүүдийг дэмжсэн хэвээр урагшлах шаардлага бидэнд байна. Манай улсад болж буй үзэгдлийг анзаарвал хоёр хөршийнхөө авторитар нөлөөнд автах хандлага багагүй бий. Ардчилал өндөр хөгжсөн танайх шиг улсуудаас суралцах шаардлага Монголд байгаа. Тэр тусмаа Үндсэн хуулийн хүрээнд эрх мэдлийг тэнцвэржүүлэх, харилцан хяналт тавьдаг арга зүйн талаас сурах заалгах эрэлт үүссэн” гэж хандсан. Найрсгаар хүлээж авч судалж байсан байх.

Швед маш том ойн аж ахуйтай. Ой нь улам бүр ихэсч байгаа учраас ойн цэвэрлэгээ сайтай. Монгол газар нутаг томтой учраас ой ихтэй. Гэхдээ ойн цэвэрлэгээ байхгүй. Дэлхийн дулаарлаас болоод манай ой сөнөх байдалтай яваа. Ойн аж ахуйд туслалцаа үзүүлээч, хамтраач гээд яриа эхлүүлээд явж байсан. Данид “Нүүдэлчин Монгол” үзэсгэлэн зохион байгуулахад оролцсон. Тэр талаар pax­mongolica.org сайтад бий. Монголын тусгаар тогтнолд даничууд ямар үүрэг рольтой байсан тухай миний хувийн ажиглалт ч байгаа. Норвегид итгэмжлэх жуух бичгээ бариагүй ч дипломат харилцаа тогтоосны 50 жилийн ой тэмдэглэж, Ослод “Чингисийн хүүхдүүд” гэдэг монгол киноны нээлтийг хийсэн. Европт нээлтээ хийсэн анхны монгол кино болсон юм. Эргээд харахаар богино хугацаанд бага боловч ач холбогдолтой ажлууд амжуулжээ.

-Ерөнхийлөгч Прокурорын байгууллагын удирдах ажилтны зөвлөгөөн дээр Таван толгойн гэрээ байгуулах ажлын зохион байгуулагч нь Ц.Элбэгдорж, хэрэгжүүлэгч нь М.Энхсайхан, Таван толгой төслийг хийхдээ гадныханд 100 жилээр үнэгүй өгөх гэж байсан гэж мэдэгдсэн. Энэ талаар та байр сууриа илэрхийлээгүй байгаа…?

-Х.Баттулга Ерөнхийлөгч асуултандаа таны хэлснийг дурдаж, шалгаж өгөөч гэсэн асуудлыг прокурорт гаргаж байгаа харагдсан. Х.Баттулга гомдол гаргахдаа Прокурорын байгууллагын Удирдах ажилтны индэрийг ашиглалаа. Ерөнхийлөгч гомдол гаргахдаа би иргэнийхээ хувьд гэж хэлж байна лээ. Иргэд гомдол гаргахдаа хэзээ ч төрийн байгууллагын индэрийг ашиглах бололцоогүй. Энэ бол Ерөнхийлөгчийн зүгээс Үндсэн хууль, Ерөнхийлөгчийн хууль, Авлигатай тэмцэх хуульд заасан албан тушаалаа хэтрүүлэн хэрэглэхийг хорьсон заалтад илтэд харшилсан үйлдэл болсон. Эрх зүйт төр хэвшсэн соёлтой оронд бол хуулийн байгууллагаас анхааруулга, сануулга авахаар үйлдэл. Дээр нь прокурорын шийдвэр гаргах, үйл ажиллагаа явуулах үйл хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохыг тас хориглосон Прокурорын тухай хуулийн заалтад нийцэхгүй хууль бус буруу жишиг байлаа. Яг үүнтэй адилхан үйл явдал АНУ-д болоход хууль хяналтын байгууллага нь ерөнхийлөгч Трампын багийнханд хууль зөрчих үйлдэл рүү орж байна шүү гэж анхааруулж байсан. Бусдаас суралцахад гэмгүй гэж бодож байна. 100 жилээр үнэгүй өгөх гэж байсан гэх мэдэгдлийн тухайд худал гүтгэлэг хийсэн. Тухайн үед боловсруулсан төслүүдийг эргэж харвал 100 жил гэсэн үг хаанаас ч олохгүй. Үнэгүй гэсэн үг хайгаад ч байхгүй. Хөрөнгө оруулалтын гэрээний хугацаа нь төсөлд зааснаар гучин жил. Сунгалтын тухайд зөвхөн Монголын тал буюу 30 жилийн дараахь тухайн үеийн Засгийн газрын шийдвэрээр хийгдэх асуудал байсан.

-Засгийн газар гэрээг сунгахдаа тодорхой нөхцөлүүдийг харна гэж байл уу?

-Тийм, Засгийн газар гэрээг сунгахын тулд тодорхой нөхцөлүүд биелэгдсэн эсэхийг шалгаж байж шийдвэрээ гаргах байсан.

-Ямар нөхцөлүүд байсныг сонирхуулаач?

-Төслийн компани Таван толгойн бүс нутагт жилд 30 сая тонн нүүрс боловсруулах хүчин чадал бий болгох, боловсруулсан баяжмалаа хоёроос доошгүй гадаад улсын зах зээлд борлуулсан байх, “Эрдэнэс Таван толгой”-д хамтын ажиллагааны төлбөр төлсөн байх үүргээ биелүүлсэн эсэхийг нь харна гэж гэрээнд тусгасан байсан. За тэгээд “Чалко”-д төлөх өрийг дуусгах, “Эрдэнэс Таван толгой”-н үлдэгдэл өрийг барагдуулах, Таван толгой – Гашуунсухайтын төмөр замыг барих гэх мэт үүргээ биелүүлсэн эсэхийг харж байж хугацааг нь сунгах эсэхээ шийдэх эрх Засгийн газарт байсан. Би хувьдаа Ерөнхийлөгч дээрх төслийг уншиж үзээгүй гэдэгт 100 хувь итгэдэг болчихоод байгаа. Ийм энгийн юмыг ярихаасаа өмнө шалгачих хэрэгтэй. Гэхдээ юм унших дадал бөх барилдахаас дутахгүй хөдөлмөр шаарддаг гэдгийг ойлгож байна. Ингэж л хэлмээр байна. Бас нэг зүйлийг онцолмоор байна. Х.Баттулга Таван толгой төслийг хоосон улс төржүүлэхдээ өмнөх Ерөнхийлөгчөө буруутгахыг зорьсон байх. Өөрийгөө өндөг шиг өөгүй хүн гэж харуулах нь популистуудын толгойны өвчин гэж улс төр судлаачид онцолдог. Сайн найз явсан, Ерөнхийлөгч байсан хүнийг муу, муухайгаар дуудах нь популист сэтгэлгээний үр хөврөл л дөө. Ийм популист сэтгэлгээнээс Х.Баттулга Ерөнхийлөгч холдож чадахгүй яваа нь олон үйлдлээс нь харагдаж байна. Үүнийг анхааралдаа авах хэрэгтэй байх. Таван толгой төслийг хийж байхад Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч надад зааж зааварласан зүйл огт байхгүй.

-Ц.Элбэгдорж, М.Энхсайхан хоёрыг шалгуулах гэж 178 хуудас баримт өгсөн гээд байгаа нь ямар учиртай юм бол?

-Ц.Элбэгдорж саяхан Х.Баттулгад хандаж прокурорт өгсөн 178 хуудас гомдлоо ил болгочих гэсэн байна лээ. Бодоод байх нь ээ би өмнөөс нь ил болгох юм шиг байна. Таван толгойн гэрээ 178 хуудастай юм билээ. Тийм өчүүхэн юм ярьж болохгүй л дээ. Иймхэн асуудлаар өмнөх Ерөнхийлөгч болон ажил нугалсан хүнийг буруутгаж, гомдол тавиад яваа нь Монголд өрнөж буй эмгэнэлт үзэгдэл.

-Ерөнхийлөгч прокуроруудын зөвлөлгөөний үеэр “Эрдэнэс Таван толгой улсын төсөвт 500 тэрбум төгрөг төллөө. Ийм ашигтай бизнесээ хятадуудад өгөх гэж байж” гэсэн утгатай зүйл ярьсан. Таны ажилласан гэрээ УИХ-аар батлагдсан бол хэр ашиг өгөх байсан бэ?

-Ерөнхийлөгчийг тэгж хэлсний дараа хэрвээ Таван толгой төсөл хэрэгжсэн бол гээд тооцоог нь хийж үзсэн л дээ. Нэг их наяд 250 тэрбум төгрөгийг улсын төсөвт оруулах байсан юм билээ. Энэ бол зөвхөн төсөвт өгөх мөнгө нь. Дээр нь төмөр замтай болж, жилд 30 сая тонн нүүрс боловсруулах үйлдвэр барьж, байгаль орчны бохирдлыг эрс багасгаж, 1072 хувьцааг амилуулах байсан. Үүнээс гадна төмөр зам барьж байна гээд “овоолсон шороо”-ныхоо мөнгийг төслийн компаниар төлүүлэхээр байсан. Х.Баттулгын учруулсан хохирлыг Х.Баттулга төлөхгүй нь ойлгомжтой. Харамсалтай нь төсөл бүтээгүй л дээ.

“Эрдэнэс Таван толгой”-г муулж байгаа юм биш. Энэ компани өнөөдөр хууль зөрчсөн үйл ажиллагаа явуулж байгаа. Ордыг сорчлон ашиглаж байна. Ашигт малтмалын хуульд “Сорчлон ашиглахыг хориглоно” гэсэн заалт бий. Сорчилж ашиглахын хамгийн том аюул нь Таван толгойн ордын насыг богиносгоно. Ордын ерөнхий үнэлгээ унана. Ерөнхийлөгч нь ийм юмыг ойлгохгүй яваа нь харамсалтай. Энэ талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг шат дараатай цацна. Хэн нэгэнтэй хэрэлдэх гэсэндээ биш. Алдаан дээрээ суралцах ёстой гэдэг үүднээс мэдээллүүдийг ил болгох хэрэгтэй юм байна гэж бодсон шүү.

-Таван толгойн гэрээг УИХ буцаасан үйл явдлыг олонх “УИХ-ын дарга аргагүй зоригтой байлаа. Хятадуудад зарах гэж байсан Таван толгойгоо аваад үлдлээ” гэж олзуурхаж алга ташсан. Тэр үед яг ямар процесс өрнөсөн юм бэ?

-Би ажлын хэсэг ахалсан, Засгийн газрын өмнөөс гэрээ хийж яваа сайд л байлаа шүү дээ. УИХ-ын даргыг үг хэлж байхад эсэргүүцэж тайлбар тавих хэмжээний албан тушаалтан биш гэж хэлэх гээд байна л даа. Тэгэх хэмжээний албан тушаалтан нь Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг байсан. Ч.Сайханбилэг тайлбар тавих ажлаа хийгээгүй. Миний хувьд хийсэн бүх ажлаа засагт тайлагнаад, гарын үсэг зурах хэмжээнд хүргэснээ хэлсэн. Тэр үед би З.Энхболд, Ч.Сайханбилэг гэдэг нэг намын улс хоорондын зөрчилд оролцох шаардлагагүй гээд дуугүй суусан. Одоо тэр цагаас хойш таван жил өнгөрч. Мэр сэр дуугарна гэж бодож байна.

-Та 2020 онд УИХ-д нэр дэвших үү?

-Тийм бодол алга.

-Таныг Ерөнхий сайдаар ажиллах хугацаанд хамгийн либерал гэгддэг Ашигт малтмалын хууль батлагдсан, үр дүнд нь Оюу толгойг олсон, гадаадын хөрөнгө оруулалт огцом өссөн, уул уурхайн boom гэж хэлж болох үзэгдэл бий болсон. Орон сууцыг хувьчилсан, ажлын өдрийг тав болгосон, импортын татварыг тэглэсэн, үр дүнд нь эдийн засаг тэлсэн, бизнес хөгжсөн. Энэ мэт реформын олон шинэчлэл хийсэн. Үүнийг л хийж чадаагүй дээ гэсэн харамсал байдаг уу?

-Надад харамсах юм байхгүй. Буцаад Монгол маань буруу тийшээ олон удаа алхсанд харамсдаг. Урагшлуулах гээд хөвчийг нь хэт хүчтэй татсанаас болсон байх гэж заримдаа боддог юм. Аливааг зөв чиг рүү сайн хийх тусам ойлгоогүй улсууд буцаагаад чангаахдаа хэтэрхий хорлонтой татдаг юм билээ л дээ. Ингээд бодохоор шинэчлэлийг аажуу хийх ёстой байсан ч юм шиг. Гэхдээ аажуу хийсэн бол бүр замрах эрсдэлтэй нүүр тулсан байхыг үгүйсгэх аргагүй.

-1992-1996 оны Засгийн газрыг хамгийн тогтвортой гэж ярьдаг. Нөгөө талд хамгийн унтаа, шинэчлэлийг урагшлуулаагүй засаг гэсэн шүүмжлэл дуулддаг. Шинэчлэлийг алгуурлуулсан гэдэгтэй нь та санал нийлэх үү?

-Алгуурлуулахаар барах уу, таг зогсоочихсон. Тэр үед би “Алдагдсан цагийн өртөг” гэсэн нийтлэл бичиж хэвлүүлж байсан юм. Гэхдээ буруутгаад хэрэггүй л дээ. Шинэ хуучны зөрчил хурцадсан цаг байсан. Хуучны төлөөллийн хамгийн шилдэг арга нь гацах. Шинэ рүү явах чадахгүй юм чинь тэгэхээс ч аргагүй.

-Олзуурхмаар нь ухраагүй гэж үү?

-Яг үнэн. Ухраагүй.

-Дэлхий рүүгээ харж байж алхахаас аргагүй болчихлоо л доо. Тэр дундаа эдийн засгийн харилцаан дээрээ таны хэлдгээр ертөнцийн хандлагыг анзаарах зайлшгүй хэрэгцээ үүсчихсэн. “Блүүмбэрг” дэлхийн ДНБ 2006 оныхоос уруудаж түүхэн доод хэмжээ рүү уналаа гэж байна. Худалдааны дайны нөлөө юу?

-Болж байгаа үзэгдлийн орой нь Америк, Хятадын маргаан. Дэлхийн эдийн засаг талаас харвал АНУ, Хятад бол нэг, хоёрт жагсдаг том эдийн засгууд. Тэдний хоорондын зөрчилдөөнөөс бүх асуудал, дэлхийн зураглалуудыг харах хэрэгтэй болох байх. АНУ, Хятадын зөрчил тийм амар шийдэгдэхгүй. АНУ Хятадын хооронд маргаантай асуудал олон ч том асуудал нь бүтцийн өөрчлөлт хий гэж Хятадыг шахаж байгаа явдал юм. Бүтцийн өөрчлөлт гэж юу болохыг хүмүүс сайн мэдэхгүй байж магадгүй. Бүтцийн өөрчлөлтөд нь 100 гаруй гомдол багтаж байгаа гэдэг юм. Хятад улсыг зах зээл дэх төрийн оролцоогоо зогсоо гэсэн л дээ. Урд хөрш төрийн оролцоогоо зогсоох уу.

-Зогсоохгүй гэх байлгүй.

-Зогсоохгүй гэж яваад өөрөө унахыг үгүйсгэхгүй. Болж буй үзэгдлийг урт хугацаагаар дүгнэвэл Хятад өнөөдөр уналтын байдал руу орчихсон. Орос ч ялгаагүй. Тэгэхээр дүр зураг тун эвгүй байгаа.

-Тэгэхээр худалдааны дайн дуусах цаг мөдгүй гэсэн үг үү?

-Хэлэлцээрүүд амжилтгүй болоод байна л даа. Энэ долоо хоногт ч хэлэлцээр үргэлжилнэ. Үр дүнд хүрэхгүй байгаа учраас хоёр тал хэлэлцээрийн хугацааг сунгах хүсэлтээ илэрхийлсэн. Ирэх сарын нэгэнд уулзах учиртай. Хэлэлцээрээ Америк 60 хоног, Хятад 90 хоног сунгаж магадгүй гэсэн яриа хөөрөө бий. Гэхдээ гуравдугаар сарын нэгэн болоогүй учраас хараахан тохиролцоонд хүрээгүй байна.

Нэг өнцгийг онцолъё. Өмнө нь хоёр тал маргалдаж бие биедээ тариф тогтоож худалдааны дайн хийж байсан. Тарифтай дайн нь бусад улсад нэг их сөргөөр нялзсан юмгүй. Гэтэл одоо болж буй үзэгдэл арай өөр. Хэрвээ энэ байдал даамжирвал бусад оронд сөрөг үр дүн нь нялзана. Хятад санхүүгийнхээ хувьд Америкаас өгөх цохилтыг зөвхөн өөр дээрээ авах биш бусад улстай хуваалцахын төлөө явах байлгүй дээ. Тэгэхээр бидэнд ч тойруу замаар цохилт өгч магадгүй гэж харах ёстой. Тийм амархан шийдэгдэхгүй. Хэцүү.

Америк Хятадын хоорондын маргааны өөр нэг том асуудал бол “Made in China 2020” гэсэн хөтөлбөрөөс үүдэлтэй. Үүнийг нь манайхан мэдэж байгаа болов уу?

-Олонх нь анзаарахгүй яваа байх аа?

-Товчдоо Хятад улс 2020 он гэхэд бүх зүйлийг хийдэг болно гэсэн хөтөлбөр. Өндөр технологийн бүх үйлдвэрлэлийг хийнэ гэж байгаа. Тэгэхээр “Made in China 2020” хөтөлбөр олон орныг өөрийн үйлдвэртэйгээр урагшилж хөгжих бололцоогүй болгоно. Үйлдвэрлэгч байх боломжийг нь хаана гэсэн үг. Хааж ч байна. Хятадын энэ хөтөлбөр бүрэн хэрэгжвэл Солонгос, Японы өчнөөн үйлдвэр дампуурна. Монголд үйлдвэр сайн хөгжөөгүй. Гэхдээ үйлдвэрлэл хөгжүүлэх боломжууд бий. Бидний өмнө байгаа шинэ боломжууд Хятадын энэ хөтөлбөрөөс болж хаагдах өндөр эрсдэлтэй. “Бүх дэлхийд хийдэг, хэрэглэдэг бүтээгдэхүүнийг яахаараа зөвхөн Хятадад хийнэ гэж. Бүх улс Хятадаас худалдан авалт хийнэ гэж юу байдаг юм. Тэгж болохгүй” гэсэн зөрчил, маргаан л болж байна. Хятадад яагаад ийм боломж бий болчихов гэсэн асуулт тавигдаж таарна. Хятадын төрийн оролцоо энэ улсад тийм боломж, давуу тал өгсөн. Төрийн оролцоо зах зээлийг жам ёсоор нь, өрсөлдөөнтэйгөөр хөгжүүлдэггүй юм. Төрийн компаниудаар дамжуулж зах зээлийг дарамталж яваа учраас зах зээл унаад байна л даа.

Маргааны өөр нэг том сэдэв нь оюуны өмч хулгайлдаг асуудал. “Made in China 2020” хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэх гэж оюуны өмч хулгайлж байгаа хэрэг л дээ. Маргаан хийх гэхээр хятадууд “Бид ямар толгойд нь буу тулгаад технологийг нь авсан биш дээ” гэдэг юм.

Америкийн компаниуд хямд ажиллах хүч гээд Хятадад бизнес хийдэг. Хямд ажиллах хүчин дээр ашиг хийх гэж очсон улс өөрийн эрхгүй оюуны өмчөө шилжүүлчихдэг. Ийм шалтгаанаар хоёр улсын дунд энэ асуудал дээр том зөрчил үүсч байна.

-“Галзуу баян Азиуд” гээд орлогоороо тэргүүлсэн киноны продюсер нь Оюу толгойг нээсэн “Айвенхоу майнз”. Уул уурхай л хөрөнгө оруулах ашигтай салбар гэсэн ойлголт моодноос гарч эхэлсний нэг жишээ гэцгээж байна. Улс орнууд хөрөнгө оруулалт татах ширүүн өрсөлдөөнд орсон, ашигт малтмалын их нөөцтэй улсад доллар хүссэн хүсээгүй орж ирнэ гэсэн хандлага үеэ өнгөрөөсөн гэдэгтэй та санал нийлэх үү?

-Хөрөнгө оруулалт урсамтгай болсон. Өмнө нь нэг газарт хөрөнгө оруулаад арав, хорин жил ажилладаг, оруулсан хөрөнгө оруулалтаа хамгаалах гэж зүтгэдэг байсан. Тэр хандлага өөрчлөгдсөн. Дургүйг нь хүргэвэл хөрөнгөө татаад өөр тийш хийх бололцоо бүрдчихсэн. Дэлхий глобальчлагдсаны л том илрэл.

Ойрын жишээ гэвэл Хятадаас хөрөнгө оруулалт гадагшлах өнгөтэй байгаа. Хямд ажиллах хүчтэй учраас гэсэн шалтгаанаар гадны хөрөнгө оруулагчид Хятадыг сонгодог байсан юм. Гэтэл өнөөдөр ажиллах хүч нь хямдхан биш болсон. Хятад ажилчдын цалин сүүлийн таван жилд хоёр дахин өссөн статистик бий. Хятад улс зам, гүүр, төмөр замын асар их бүтээн байгуулалт өрнүүлсэн. Баахан мөнгө зарж барьсан учраас хөрөнгө оруулалтын зардлаа нөхөх гээд зам, гүүрээр зорчсоны төлбөр гэж авна аа даа. Тэр төлбөр нь Америктай харьцуулахад их. Гадны хөрөнгө оруулагчдын хувьд том зардал. Бараагаа тээвэрлэх зардал нь өсчихөөр хөрөнгө оруулах сонирхол багасчихаж байгаа юм.

-Монгол руу гадаадын хөрөнгө оруулалт орж ирэхгүй байгаа гол шалтгаануудыг нэрлээч гэвэл та юуг онцлох вэ?

-Бодлогогүй, гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг хөөх популизм газар авсан, дэд бүтэцжээгүйг нь онцолно.

-Ингээд харахаар Оюу толгой шиг том төсөл хэрэгжүүлэх цаг мөдгүй нь ээ?

-Мега төсөл хийж сурахаас нааш, мега төслийг ойлгох хүртлээ хэрэгжүүлж чадахгүй. Тогтолцооныхоо хувьд бас хийж чадахгүй болчихоод байгаа юм.

-Том төсөл хэрэгжүүлж эдийн засгаа тэлье гэвэл тогтолцоогоо засахаас аргагүй гэсэн үг үү?

-Тийм

-Тогтолцоогоо засч янзалтал энэ хэвээрээ байх нь гэж ойлголоо?

-Ер нь тийм. Гэхдээ хэвээрээ байж чадах эсэх тухай асуудал бас зовлонтой. Социализмын үед байгуулагдсан цахилгаан станцууд тэтгэвэртээ гарах болчихсон. Буруу хандлагатай учраас шинээр барьж чадаагүй яваа. Техногенний сүйрэлд улам бүр ойртоод байгаа даа.

-Техногенний сүйрэл гэж юуг хэлээд байна?

-Биднээс үл хамаарсан зүйлийг хэлж байгаа юм. Хуучин тоног төхөөрөмж, машин механизм, манайд бол цахилгаан станцууд байна. Манай станцууд хөгширсөн. Хэзээ л бол хэзээ том осол гарах өндөр магадлалтай. Том осол гарлаа гэхэд ямар ч аврал байхгүй.

-Жаахан олзуурхмаар юм байна уу, ер нь?

-Хүн. Монгол хүн хавьгүй нүдээ нээчихсэн. Дундаж хятад, дундаж орос хүнтэй харьцуулбал монгол хүний нүд нээгдсэн. Зөв л ажиллах хэрэгтэй.

-Хөдөө аж ахуйгаа хөгжүүлбэл хоёр хөршдөө бүтээгдэхүүнээ зараад дажгүй амьдарна гэж ярьдаг. Энэ салбарыг хөгжүүлэхийн тулд яах ёстой вэ?

-Уламжлалт эдийн засаг гэвэл мал аж ахуй л байна. Гэхдээ манай мал аж ахуй хөдөлмөрийн бүтээмж өндөртэй эдийн засаг биш. Хөдөлмөрийн бүтээмж гэдэг чухал ойлголтыг эргэлтэд оруулмаар байгаа юм. Мал аж ахуйн ахуйн хувьд хөдөлмөрийн бүтээмж маш доор.

Орчин үеийн хүнд ойлгуулахын тулд нэг зүйрлэл хэлье.Товчхондоо ан амьтан шиг л зүйл гэдэгтэй маргах хүн гарахгүй байх. Хээр бэлчээд явж байгаа малаасаа үе үе барьж авч идчихээд яваа улс шүү дээ, бид. Ямар нэг таваарлаг зүйл огт хийдэггүй. Мал аж ахуйн дийлэнх нь хонь, ямаа. Нэг хониноос их сайндаа 1.4 кг ноос авна. Бусад улсад үүнээс хавьгүй ихийг авдаг. Бидний хониноосоо авдаг ноос маш бүдүүн. Цаг уур нь ширүүн учраас бүдүүн ноостой хонинууд бий болчихсон. Махны чиглэлийн үхэр байхгүй, тэр чигийг хөгжүүлж чаддаггүй. Яагаад гэвэл малын эрүүл мэнд тун муу. Өвчлөл өндөртэй. Тэр утгаараа хөдөлмөрийн бүтээмж муутай эдийн засаг. Ийм суурин дээр босч чадахгүй л дээ.

Харин уул уурхайгаа түшиж, энэ салбараас олсон орлогоороо уламжлалт мал аж ахуй, газар тариалангаа дэмжиж босгоно илүү бодитой сонсогдоно.

Газар тариалан монголчуудын хувьд шинэлэг үзэгдэл. Жараад онд л анх газар хагалсан. Бид сая 200 мянган га газрыг сарны хөрс болгочихсон улс шүү дээ. Зах зээлд шилжиж байж зарим хэсгийг нь эргэж ашигласан байдалтай яваа. Байгалийн бохирдол үүсгэж, хөрс шороогоо сэндийчиж, үржил шимгүй болгож байж тариагаа бэлдэж суугаа улс шүү дээ. Ийм том үнэ төлж талхаа бэлддэг. Бодит байдлаа ингээд харахаар олон улсын харилцаанд чаддаг юмаа хийж оролцох учиртай. Энэ чиглэлээр хийх ажлууд өчнөөн бий.

Өөрөөр хэлбэл уул уурхайн орлогод түшихээс өөр зам байхгүй. Гэтэл уул уурхайгаа үзэн яддаг сэтгэхүй, хандлага янзаараа байгаа нь харамсалтай санагддаг. Уул уурхайг үнэхээр үзэн ядаад байна уу гэхээр баялгийн сан байгуулъя гэж яриад суух юм.

-Уламжлалт аж ахуй болох мал аж ахуй, газар тариалан нь хөдөлмөрийн бүтээмж муу учраас хүмүүс хотдоо шамбааралдсан гэсэн таны дүгнэлт содон сонсогдсон шүү?

-Хөдөлмөрийн бүтээмж муутай салбараас иргэд хот газар руугаа нүүдэллэдэг л дээ. Байшин барилга нь шавааралдсан, хүн ам ихтэй, эргэн тойрон гэр хорооллоор хүрээлсэн нийслэлтэй болсон шалтгаан ердөө энэ. Өнөөдрийн нийслэлийн зовлон хөдөлмөрийн бүтээмж муутай мал аж ахуйгаа хаячихаад хотод ирсэн хүмүүсээс үүдэлтэй. Хэрвээ тэнд хөдөлмөрийн бүтээмж өндөр, таваарлаг, ашиг өндөр бол хэн ч хот руу нүүдэллэхгүй.

Ийм нөхцөлд хотын бодлого муу хэвээр явбал шавааралдсан хэвээр аж төрнө. Шавааралдана гэдэг утгын цаана эрүүл мэнд, өвчин зовлон, гэмт хэрэг, агаар, хөрсний бохирдол гэсэн асуудал, зовлон бий.

 

Screen Shot 2019-02-22 at 11.14.58 AM

Хоёр дугаар дамжуулж ярилцлагыг маань нийтэлсэн Өдрийн сонин болон сэтгүүлч Баасансүрэнд талархал илэрхийлж байна.

Хуучин цагт нэг орцныхон биенээ анддаггүй байсан бол өнөөдөр хажуугийн айлаа ч мэдэхгүй. Ийм идэвхгүй орчинд дундаж давхарга аж төрж яваа нь эргээд өөрсдийг нь хорлож байна

Түлхүүр үгс: ШХАБ, Үндсэн хуулийн өөрчлөлт, Төрийн эрх мэдлийг хуваах арга, Дундаж давхрагыг сэрээх тухай, Ардчиллын үнэлэмжийн уналтын шалтгаан, Популизм ба түүний төгсгөл ирэх тухай

 

Ерөнхий сайд асан М.Энхсайхантай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.


-Ерөнхий сайд нь Ерөнхийлөгчтэй нийлж зүтгүүлээд хууль батлуулж УИХ-ын даргыг суудлаас нь буулгалаа. УИХ эрхэндээ халдуулсан, УИХ засгийн халаасанд орсоны нотолгоо гэх мэт байр суурь дуулдаж байна. Энэ үйл явдлыг та яаж харж байна вэ?

-Би сүүлийн үед өрнөсөн энэ үзэгдлийг арай өөдрөгөөр төсөөлж байна. УИХ-ын даргыг хууль батлаад олонхоороо чөлөөлсөн. Энэ үйлдэл зөвхөн Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын зүгээс хийсэн хэрэг биш. М.Энхболд хууль ёсыг мөрдүүлэх ажлыг төгс хийлгэсэн. Тэрэнд нь талархаж байгаа. Төрийн хариуцлагатай албан тушаал хашдаг хүмүүс хэн нэгний дарамт, шахалтаар албан тушаалаа өгөөд байж болохгүй. Нэгдүгээрт тавигдах зарчим нь энэ л дээ. Тийм учраас хууль ёсоо мөрд гэсэн хатуу байр суурин дээр бат зогсч, өөрсдөөр нь хууль өргөн бариулж, олонхын саналаар суудлаасаа буусан нь М.Энхболдын гавьяа. Нийгэмд үлдээсэн маш чухал дохио. Бүх зүйл хууль ёсоор өрнөх ёстой шүү гэдгийг харуулчихлаа. Одоо үйл явдал цааш яаж өрнөхийг харъя.

-Өөрсдийг нь удирддаг даргын асуудлыг Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын зүгээс оруулж ирэхэд УИХ-ын гишүүдийн хэн нь ч “Ингэж болохгүй шүү, болиорой та нар” гэж дуугарсангүй, парламентын дархлаа алдагдсаны илрэл гэсэн тайлбар бас бий. Энэ тайлбартай санал нийлэх үү?

-Би болж байгаа үйл явдлыг аль болох хүнээс зайлуулж харахыг эрмэлзэж байна. Тэр хүн тэгж тоглож байгаа гэж хараад явбал бид дэндүү явган болчихно. Манай төрийн тогтолцоонд өөрчлөлт хийгдэх ёстой юу гэвэл хийгдэх ёстой. Том процессоор нь харвал өөрчлөлт хийх гээд бие биеэ буруутгаж байгаа үйл явц өрнөж эхлэв үү гэж ажиглаж сууна. Дунд нь эрүүл ухаан эрхбиш байгаа биз. Засч, зөв зүг рүү нь эргүүлээд явах байх.

ШХАБ-Д ЭЛСВЭЛ ЭДИЙН ЗАСГИЙН АШИГГҮЙ, ХООСОН ГОРЬДЛОГО

-Цаашид яахыг харна гэснээс УИХ-ын даргыг чөлөөлсний дараа, залгуулаад ШХАБ-д элсэх нь зөв, буруу гэсэн яриа эхэллээ. ШХАБ-д элсэх эсэх дээр таны байр суурийг сонсъё?

-Үгийн завдалгүй ШХАБ-ыг муухай гэж ярихын эсрэг байгаа. ШХАБ байгуулах ажил 1996 оноос эхэлсэн. Ихэнх нь Төв Азийн шинэ тутам байгуулагдсан улс орнууд байсан л даа. Өөр зуураа итгэлцэл муутай, хил хязгаарын зөрчилтэй нөхцөлд энэ байгууллагыг үүсгэх ажил хийгдэж эхэлсэн. Казахстан, Узбекистан, Тажикстан, Хятад, Орос улсуудын хооронд өчнөөн асуудал байсныг үгүйсгэхгүй. Байр сууриа ойртуулах үүднээс анх Шанхайн тав гэсэн санаачилга ШХАБ-ыг байгуулахаар явсан. Явсаар 2001 он хүрч байж ШХАБ байгуулсныг албан ёсоор зарласан юм. Монголын хувьд шинэ тутам байгуулагдаж байгаа Төв Азийн улс орнуудтай харьцуулахад эртний түүхтэй, төрийн уламжлалтай улс. Түүнээс гадна хөрш зэргэлдээ улсуудтай улс төрийн ямар нэгэн зөрчилгүй. Хил, газар нутгийн зөрчил, маргаангүй. Ийм шалтгаанууд байсан учраас ШХАБ-ын эхний давалгаанд оролцоогүй. Төрийн түүхтэй байсны л нэг жишээ. Тийм учраас ШХАБ 2001 оноос хойш аль чиглэл рүүгээ илүү хөгжиж явна вэ гэдгийг л ажиглах ёстой.

-Аль чиглэл рүүгээ илүү хөгжиж байгаа юм бол?

-ШХАБ-ын гаргасан бүх баримт бичиг интернэт дээр бий. Гаргасан баримт бичгийг нь сөхөж харах хэрэгтэй.

-ШХАБ-аас гаргасан бичиг баримтуудыг хараад жишээ нь та юу бодож байна. Болгоомжилж эргэлзээ төрүүлэхээр би-чиг баримтуудаас нь сонирхуулаач?

-Санаа зовох асуудлууд бий. Жишээ нь, ШХАБ-д гишүүнээр элсэхийн тулд гаргасан бүх л баримт бичиг, мэдэгдэл, хэлэлцээрүүдийг нь тухайн улс хүлээн зөвшөөрөх ёстой.

Тэр олон баримт бичгийг хүлээн зөвшөөрөх үү, үгүй юу гэдгийг судлахгүйгээр орно, орохгүй гэдэг асуудал ярьж манаргаж болохгүй. ШХАБ-ын орнууд найман гишүүнтэй. Ихэнх нь авторитар дэглэмтэй. Дэглэмээ хамгаалахын тулд иргэдийн чөлөөтэй бодох, үйл ажиллагаа явуулах эрх чөлөөнд халддаг явдал бий. ШХАБ-ын хүрээнд тэд нэг хэлэлцээр байгуулсан байдаг юм. Терроризм, сепаритизм, экстремизм гэсэн гурван зүйлтэй хамтарч тэмцэх агуулгатай хэлэлцээр. Шан-хайн конвенц гэсэн нэртэй. Тэр конвенцээр авторитар дэглэмтэй санал нэгдээгүй ямар ч хүний эсрэг ШХАБ-ын гишүүн орнуудын нутаг дэвсгэрт гүйцэтгэх ажиллагаа явуулж болно. Нэг талынх нь хүсэлтээр тухайн оронд үйл ажиллагаа явуулж болохоор харагдаж байгаа. Авторитар дэглэмтэй улсуудын өөрс-дийгөө хамгаалах гэж буй оролдлогыг бид буруутгаад яахав. Харин бидний үнэ-лэмжид нийцэх эсэхийг бодох учиртай. Бид ШХАБ-ын гишүүн орнуудын удирдагчдын эсрэг юм яриад суугаа хүмүүсийг бариад өгдөг орон мөн үү. Дамжуулаад явдаг улс мөн үү. Яг үүнтэй адил үйл явдал гэвэл манайд өнгөрсөн онд болсон турк багшийн хэрэг. Турк багшийг золтой л ачуулаад явуулчихаагүй. Оросын эрх баригчидтай санал нийлдэггүй Монголд амьдардаг орос хүний эсрэг ажиллагаа явагдаж болно гэсэн үг. Хятад юмуу бусад улс орны эрх ашигт нийцэхгүй зүйл ярьж байгаа хүний эсрэг үйл ажиллагааг Монголд хийж болохоор гэрээ хэлэлцээр л дээ.

-Санаа зовох өөр ямар асуудал байна?

-ШХАБ-ын гишүүн ор-нуудын боловсролын салбарт хамтарч ажиллах гэрээ гэж бий. Бие биенийхээ туршлага мэдээллийг солилцоно, үе үе эрдэм шинжилгээний бага хурал гэх мэт арга хэмжээ зохион байгуулна. Гишүүн орнуудын төрийн байгууллагын туршлагыг солилцоно. Туршлага солилц-сон мэдээллийг сургалтын хөтөлбөрт оруулж байна гэсэн утгатай үүрэг бас бий.

-Сургалтын хөтөлбөр гэхээр дунд сургуулийн сурах бичигт авторитар дэглэмтэй улсуудын төрийн байгууллагын туршлагыг оруулна гэсэн үг үү?

-Тэгнэ. Өөрөөр хэлбэл бид боловсролын тогтолцоо, системдээ авторитар тогтолцоотой орнуудын түүх, үнэлэмжээр өөрчлөлт оруулах уу, үгүй гэсэн асуудал үүснэ. Үр дүнгээр нь харах юм бол Монгол ШХАБ-ын орнуудын дундах ардчиллын арал болчихоод байгаа. Өөр бас нэг гэрээ бий. Мэдээллийн аюулгүй байдалд хамтран ажиллах тухай гэсэн гэрээ. Өнөөдөр болж буй мэдээллийн дайнд санаа зовж буйгаа илэрхийлсэн гэрээ. Гэхдээ болж байгаа үзэгдлийг сөрж зогсохын тулд хамтарч ажиллана гэсэн утгатай. Мэдээллийн ертөнцөд өрнөж буй зүйлсийг зөвхөн ШХАБ-ын гишүүн орнуудын хүсэл зоригт нийцүүлж харвал хэр зөв алхам болох вэ?

-Яаж ч бодсон зөв алхам биш л дээ. Дэглэмээ хамгаалсан зүйлсийг нь л дэмжинэ, бусдыг нь үгүйсгэж хүлээн зөвшөөрөхгүй гэсэн үг биз дээ?

-Тэгж ойлгож болно. Мэдээж авторитар дэглэмийг хамгаалах тухай мэдээлэл эхэнд тавигдана. Тэр орчинд зохицох эсэхээ бодох ёстой. Ингээд харахаар хэрвээ ШХАБ-ын гишүүн болвол дотоодын маш олон хууль, тогтоомжид өөрчлөлт хийх хэрэг гарна. Хийгдэх өөрчлөлтийн чиг нь тодорхой. Ерөнхийдөө авторитар дэглэм рүү хандана. Хуучин түүх хүртэл сонин байдалд орох байх. Өөрөөр хэлбэл орно, орохгүй гэж маргалдахаасаа өмнө энэ байгууллагын гаргасан баримт бичгүүдийг салбар, салбарынхан сайтар судлах ёстой. Тэгж байж саналаа хэлэх учиртай. Түүнээс биш байгууллагыг нь үгүйсгэх хэрэггүй. Тэдний дунд хэрэгтэй ажлууд байгааг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ бид очоод толгойгоо шургуулах уу гэдэг бол санаа зовоосон том асуудал. Тийм амархан ч шийдчих асуудал биш. Монголчууд улс төрийн эрх чөлөөтэй, ардчиллын үнэлэмжтэй ард түмэн. Тэр утгаараа бидний илүү их сонирхох асуудал бол эдийн засгийн харилцаа.

-ШХАБ-ын гишүүн болбол хоёр хөрштэйгөө эдийн засгийн интеграцид орох давуу талтай, том төслүүд хэрэгжих магадлалтай гэсэн горьдлого бий. Энэ горьдлого хэр ортой вэ?

-Хоосон горьдлого. ШХАБ-ын хүрээнд тусгайлан хэрэгжүүлдэг олон талт эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, том арга хэмжээ үндсэндээ байхгүй. Улс төр, оюун санаа, авторитар дэглэмүүд өөрөө өөрсдийгөө хамгаалах гэх мэтэд анхаарлаа түлхүү хандуулдаг. Тэр хүрээн дотор хоёр талын хамтын ажиллагаанууд өрнөдөг. Тийм учраас ШХАБ-д элссэнээр энэ байгууллагын олон талт эдийн засгийн харилцаанд монголчууд оролцоно гэж ойлгож, харах нь том эндүүрэл. Монгол, Хятадын эдийн засгийн харилцааны хувьд хоёр талын эдийн засгийн харилцаа өрнүүлээд явж болж байгаа. Монгол, Орос ч ялгаагүй. Харин Орос, Хятадын хоорондох эдийн засгийн харилцаа өөр. Хоёулаа ШХАБ-ын гишүүн. Тэд идэвхтэй хамтраад, тэр харилцаанд бид хамрагдчихвал гэсэн горьдлого бий. Дахиад хэлье. Хоосон горьдлого.

-Яагаад. Орос, Хятад хоёр эдийн засгийн том төсөл хэрэгжүүлбэл газар нутгийн давуу тал маань бидэнд мөнгө, ашиг өгнө гэдэг таамаг итгэл үнэмшилтэй сонсогддог шүү дээ?

-Бүс нутгаар нь харвал Оросын Алс Дорнод, Сибирт зургаа, долоохон сая хүн бий. Хүн ам нь байнга хорогдож байгаа. Тэгэхээр ийм зах зээл дээр эдийн засгийн идэвхтэй интеграци үйл ажиллагаа явуулна гэсэн яриа хөөрөө итгэлтэй биш сонсогддог. Хятадын хувьд долоохон сая хүн бол сонирхолтой зах зээл биш. Тэнд том интеграци болно гэж хүлээх хэрэггүй. Өнгөрсөн жил Владивостокт болсон Алс Дорнодын эдийн засгийн форумын үеэр сонирхол татсан нэг мэдээлэл цацагдсныг санаж байна. Путин тэр форумд оролцохдоо “Бид Алс Дорнод Сибирт хүн амаа л өсгөх ёстой юм байна” гэсэн. Энэ үгнээс Орос эдийн засгийн интеграци гэхээс илүү хүн амаа өсгөхөд санаагаа чилээж байгаа нь түвэггүй харагдана.

-Хийн хоолойн гэх мэт том төслүүд нь хэрэгжих боломжгүй гэж үү?

-Орос, Хятадын хооронд том төслүүд яригдаж байгаа. “Сибирийн хүч” гэсэн нэртэйгээр хийн хоолой тавья гэсэн л дээ. Гэхдээ өнөөг хүртэл чимээ сураг алга. Маш эргэлзээтэй төслүүд болчихсон. Тийм учраас би ШХАБ-ыг авторитар орнуудын дэглэмээ хамгаалах гэж оролдсон чиг рүү хөгжөөд байна уу гэж хардаг. Бүс нутгийн интеграцид хувь нэмрээ хараахан оруулж чадахгүй, тэр нь лоозон хэлбэртэй. Тэгэхээр ШХАБ-аас ашиг, өгөөж горьдох хүлээлт бидэнд лав байхгүй.

ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙГ БУСНИУЛАГЧ БАЙЛГАСНААС ГҮЙЦЭТГЭХ ЭРХ МЭДЭЛД ХАМРУУЛАХ ХЭРЭГТЭЙ

-УИХ-ын дарга Г.Зандан-шатар үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг хаврын чуулганаар хэлэлцэнэ гэчихлээ. Үндсэн хуульд гар хүрэхдээ юунд яаж анхаарах ёстой вэ?

-Эцэс төгсгөлгүй маргаан үүсгэхээр асуудал. Би өмнө нь ч ярьж байсан. Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах шаардлага бий. Төрийн салаа мөчир бүрийг бие биетэйгээ байлддаг болгочихсон сул тал байгаа. Гүйцэтгэх засаглал нь хууль тогтоох засаглалтайгаа байлддаг. Гүйцэтгэх, хууль тогтоох засаглал дундуур Ерөнхийлөгч орж ирж үздэг. Шүүх нь орж ирдэг. Монголд болж буй энэ процессыг гадны эрдэмтэд нэлээд дээр үед “Монголчууд төрөө шатаадаг тоглоомоор тоглосоор байна” гээд хэлчихсэн. Төрөө шатаадаг тоглоом олон жил үргэлжилж болохгүй. Хэн хэнийхээ ажилд хутгалдан ордоггүй, биенээ хянадаг тогтолцоо руу орох шаардлагатай. Тэр утгаар нь Үндсэн хуулийг өөрчилье гэж ярьж суугаа хүний сайн, мууг шүүхээс илүү өөрчлөлт хийгдээсэй билээ гэж хүсч байна. Сэтгэл хөдлөлийн байдлаас харвал нэг өнцөг бий. Явцуу эрх ашиг нь давамгайлсан, ЖДҮ хулгайлсан улсууд Үндсэн хууль өөрчлөх нь гэсэн дургүйцэл байж магадгүй. Эрх зүйн хувьд өөрчлөх эрх нь МАН-д байгаа. Зөв өөрчилж чадвал хэрэгцээ, шаардлага нь байна. Эрхбиш эрүүл ухаан ялах байлгүй дээ.

-Сүүлийн үед өрнөж байгаа үйл явдлаас анзаарахад Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг эрүүлээр харж, зөв хийнэ гэсэн найдлага нийт олонход лав алга. танд үнэхээр тийм найдлага байна уу?

-Зөв болгох гээд оролдоод үзэг. Оролдох нь огт юм хийгээгүйгээс арай дээр.

-Эсрэгээр нь эргүүлээд хаячих вий гэж болгоомжлохгүй байна уу?

-Тийм юм болдог юм аа гэхэд монголчууд ардчиллын үнэлэмжтэй юу гэдэг асуудалтай тулгарах байх. Монголчууд нүүдэлчид. Бие даасан индивидуаль шинж чанартай улс. Анх төрөхдөө л эрх чөлөөтэй төрсөн шиг эрх чөлөөг онцгой хүсэмжлэгчид. Тийм учраас хавь ойрын, түрүүн хэлсэнчлэн ШХАБ-ын орнууд шиг авторитар дэглэм рүү тийм хурдан явж чадах ч үгүй. Хүсээд хүсээд явж чадахгүй гэсэн итгэл байна.

-Ерөнхийлөгчийн засаглал руу явах нэг хэрэгсэл болгочихвол яах вэ?

-Та маш том асуудал хөндөөд байна. Миний байр суурь тов тодорхой. Өнөөдрийн Ерөнхийлөгч институцийнхээ хувьд хаана нь хамаараад байгаа нь мэдэгддэггүй хамелеон маягийн хүн. Бэлгэ тэмдгийн юм шиг хэрнээ шүүх, Засгийн газар, хууль тогтоох эрх мэдэлд оролцоно. Тов тодорхой Ерөнхийлөгчийн институци нэг талдаа гарах ёстой. Үндсэн хуулиар. Миний бодлоор Ерөнхийлөгчийг саармаг, бусниулагчийн үүрэг рольд байлгаснаас гүйцэтгэх эрх мэдэлд нь нэгмөсөн хамруулах хэрэгтэй. Ингэснээр Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтчихгүй. Нэгэнт л улс орон хууль ёсоор засаглана гэж байгаа бол хуулиараа засаглана. Үүргээ гүйцэтгэхгүй, хуулиа сахихгүй Ерөнхийлөгчийг УИХ нь импичмент хийчихдэг хэлбэртэй байх ёстой. Үндсэн хуулийн өөрчлөлт ийм хэлбэр рүү явах байх гэж найдаж байна.

-Үндсэн хуульд эрх мэдлийн хуваарилалтыг хэрхэн хийх вэ гэдэг дээр янз бүрийн байр суурь дуулддаг. Таны хувилбар, гарцыг сонирхмоор байна?

-Олон хүн төрийн эрх мэдэл хуваагдах ёстой гэж үздэг. Тэр нь ч зөв. Зөвхөн нэг хүн дээр эрх мэдэл төвлөрвөл араатан амьтан шиг загнана. Хүн уг утгаараа нэг талаасаа амьтан. Нөгөө талаасаа оюун ухаантай нийгмийн амьтан. Тэгэхээр сайн, муу ямар ч хүнд дэндүү их эрх мэдэл хуваарилбал яг араатан шиг загнана. Тиймэрхүү төлөв байдал авторитар дэглэмтэй орнуудад анзаарагддаг. Тийм ч учраас хүнийг хүнээр нь хянасан тогтолцоог үүсгэх хэрэгтэй. Манайхан төрийн эрх мэдлийг гурав хуваадаг гээд ойлгочихсон. Шүүх, гүйцэтгэх, хууль тогтоох эрх мэдэл гээд. Гэтэл тав хуваасан улс ч байна. Зарим орны Үндсэн хуульд шалгаруулах эрх мэдэл гэж бий. Төрийн албаны зөвлөл гэх мэт нь Үндсэн хуулийн эрх мэдэлтэй. Аль нэг улстөрч, сонгуулиас хамаарахгүйгээр төрд хэн ажиллах вэ гэдгийг зөвхөн мэргэжлийн хяналт шаардлагаар хийдэг. Гэтэл манай Төрийн албаны зөвлөл улс төрөөс хараат учраас төрийн алба бохир хүнээр дүүрэх бололцоотой. Өөр нэг эрх мэдэл нь хянах. Үндсэн хуульдаа хянах эрх мэдлийг тусгачихсан улс орнууд байгаа. Жишээ нь АТГ, хяналтын байгууллагууд улстөрчдөөс хамаарахгүй гэсэн үг. Үндсэн хуулийн эрх мэдлийн байгууллага болгочихдог юм. Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулахын энэ мэт дэлхийн жишгийг өргөн хүрээнд харах хэрэгтэй.

-Х.Тэмүүжин саявтар Монголын хуулиуд иргэнээ орхиж, төрөө бөөцийлсөн философитой гэсэн утгатай үг унагасан. Үнэхээр тийм үү?

-Үгүй байх. Хорь гаруй жил хүний эрх, иргэнд илүү ач холбогдол өгсөн философи давамгайлж ирсэн. Олон хууль иргэдээ хамгаалж байгаа. Х.Тэмүүжин бүхлээр нь яаж харсныг мэдэхгүй байна. Хуулийн ерөнхий концепци иргэдээ хамгаалсан чигт бий. Ардчиллын буянаар тийм болж чадсан. Ганцхан тэр хуулийг хэрэгжүүлж яваа шүүх, хяналтын байгууллагууд нь улстөрчдийн нөлөөн дор учраас хуулийг нөгөөдүүлийн талд хэрэглэдэг байж магадгүй.

-Тэгвэл шүүхийг хараат бус, бие даасан байлгахын тулд яах ёстой вэ?

-1990 оноос өмнөх тогтолцоотойгоо харьцуулбал Монголын шүүх харьцангуй бие даачихсан. Тэнд ажилладаг хүмүүсийн чадамжийн асуудал л болов уу. Ардчилалд шилжихээс өмнө шүүх нийгэмд тэгтлээ үнэлэгддэг тогтолцоо байгаагүй. Шүүх намаас бүрэн хараат байсан. Хуульчид дунд шүүгч үү, прокурор уу гэхээр хамгийн гоё ажлыг нь прокурор гэдэг байсан юм. Сонгуулиас хамаардаг улстөрчдийн томилгоогоор шүүх явдаггүй байвал зүгээр. Хугацаа, санхүүгийн хувьд хамгаалалттай байх хэрэгтэй. Энэ чиглэлээр дажгүй ажлууд хийгдсэн байх. Улстөрчдийн том хэрүүлүүд дээр зөв буруу шийдвэр гарч байгаа дээр л хүмүүс бухимдаж суугаа болов уу. Харин системийн хувьд бие даах чиг рүүгээ хөгжсөн байх.

ДУНДАЖ ДАВХАРГЫНХНЫГ СЭР ГЭЖ ХЭЛМЭЭР БАЙНА

-Танай намыг харахаар таны үеийн үгийг нь сонсчихоор хүмүүс нам жим хувь хувиа хөөгөөд яваа анзаарагдах юм…?

-Би намгүй сууж байгаа хүн шүү дээ.

-Таныг ингэж хэлсэн ч ан гэж л харна. ан-д дунд үеийн боловсрол, мэдлэгтэй улстөрчдөө шахаад орон зайгүй болгочихсон, одоо байгаа хүмүүсээс нь лидер хайхад хэцүү гэх мэт шүүмжлэл бий. улс төрд идэвхтэй байх хэсэг яагаад идэвхгүй болчихов оо?

-Би өөрийгөө улс төрд идэвхтэй гэж боддог. Улс төрийн идэвхийг саналаа өгөх эрхээр хардаг.

-Таны хувьд оролцоо гэж ярих ёстой байх аа?

-Дуу хоолойгоо хэзээ ч буулгахгүй.

-Тогоонд нь орохгүйгээр үү?

-Шинэ үеийг бэлдэх хэрэгтэй гэж хардаг.

-Шинэ үе бэлтгэгдэж байна уу?

-Бэлтгэгдэж байгаа гэж ойлгож яваа. Ер нь үе солигдох цаг болчихсон.

-Та нарын дараагийн үе гэвэл хэн хэн байна?

-Залуус зөндөө байгаа.

Нэрлэ дээ?

-Лидер төрүүлэх зорилготой бол хэлнэ (инээв). Баг болж зохион байгуулагдахаас л хамаарна. АН, МАН аль альд нь бий.

-Шинэ үе гарч ирэх гэхээр улс төрөөс явах ёстой хэсэг нь эрх мэдэлтэйгээ зууралдаад байдаг гэсэн шүүмжлэл сонсогддог. Энэ шүүмжлэлтэй санал нийлэх үү?

-Дэлхийд нэг үзэгдэл болж байна. Улс төрд идэвхтэй байх ёстой, үгээ хэлэх учиртай хэсэг амин хувиа хичээгээд хойшоо суудаг гэсэн дүгнэлт байгаа. Дэлхийд үүнийг “Дундаж давхарга”-ынхан амиа бодож байна” гэж шүүмжлээд эхэлчихсэн. Буруу сэтгэлгээ, мэдээлэл давамгайлж, буруу улс толгой дээр гараад байгаагийн бурууг улстөрч, эрх мэдэлтнүүдээс биш идэвхигүй дундаж давхаргаас хайх ёстой гэсэн үзэл хандлага давамгай байгаа. Хуучин цагт нэг орцныхон биенээ анддаггүй байсан бол өнөөдөр хажуугийн айлаа ч мэдэхгүй. Ийм идэвхгүй орчинд дундаж давхарга аж төрж яваа нь эргээд өөрсдийг нь хорлож байна. Тийм учраас би дундаж давхаргыг сэр гэж хэлмээр байна. Өнөөдөр болж буй оюун санааны хямрал бол амиа хичээсэн дундаж давхаргын оюун санааны хямрал.

-Дундаж давхаргынхан нэгдэж нийлээд дуу хоолойгоо хүргэж, эрүүл зөв лобби хийгээд явах ёстой гэдэгтэй санал нэг байна. Манайд тийм нэгдэл байна уу?

-Мэр сэр бий. Янз бүрийн клубүүд байгуулагдах ёстой. Сонирхлын бүлэглэлүүд. Орчин үеийн нийгэмд нам гэхээс илүү сонирхлын бүлэглэлүүдийн ач холбогдол маш өндөр. Сүүлд хийсэн социологийн судалгааг саяхан харсан. Намуудын нэр хүнд тээр дор, олон нийтийн байгууллагуудын нэр хүнд хамаагүй давуу харагдсан. Сонирхлын бүлгүүд дээр нийгэм өөрийгөө бэхжүүлдэг үзэгдэл явагдаж байгаагийн л илрэл. Тэгэхээр сонирхлын бүлгүүд нийгмийг танин мэдүүлэхэд туслах уулзалтыг олноор нь хийх хэрэгтэй. Ардчиллыг, Монголыг аваад явж байсан хүмүүс ийм чиглэлээр маш их ажил хийх ёстой.

-Жишээ нь та юу хийж байна?

-Мэдээж би зүгээр суугаагүй. Монголчууд хоёр том асуудлыг сайн мэдэж байх хэрэгтэй. Нэгдүгээрт уул уурхайн засаглал. Сүүлийн үед баялгийн сан гэж яриад эхэллээ л дээ. Баялгийн сан бол уул уурхайн засаглалын зөвхөн эцсийн дамжлага нь. Уул уурхайгаас олох ашгийг баялаг болгоод, баялгийн сангаа ирээдүйд үлдээхийн тулд хэрхэн яаж хөрөнгө оруулалтын сан болгож хувиргах вэ гэсэн эцсийн дамжлага. Энэ дамжлагыг хийхээс өмнө геологи хийх, нөөц олох, олсноо ашиглаж олборлох, олборлосноо зарах, зарснаа мөнгө болгох, олсон мөнгөөрөө сан байгуулах гэх мэт урт дараалал бий. Гэтэл зөвхөн сүүл хэсгийг нь яриад суух юм. Томоор харж, ойлгоод дарааллаар нь хийвэл уул уурхайн засаглал номер нэг асуудал. Хүн бүр ярьсаар залхсан гээд хойш тавья гэвэл дараа нь анхаарах ёстой нэг том асуудал байгаа. Тэр нь хотжилт. Хот зөв хөгжихгүйгээр улс орны эдийн засаг зөв хөгжихгүй. Тэгэхээр хотын эдийн засаг гэдэг бие даасан эдийн засгийн ухааныг зааж сургах хэрэгтэй. Олны анхаарлыг энэ зүг рүү татах шаардлага үүсчихсэн. Би тэр чигийн материал цуглуулж, харж шинжлээд яваа. Анхны лекцүүдээ ойрын үед тавина. Товчхоноо сонирхлын бүлгүүд нийгмийн асуудлаа зөв тавьж өгвөл нийгэм хурдан дэвжих, хөгжих боломжтой.

САЛХИТЫН АЖИЛЛАГАА ХҮЧТЭЙГЭЭ ХАРУУЛАХ ГЭСЭН ПОПУЛИСТЫН ҮЙЛДЭЛ

Салхитад ЗГХЭГ-ын дарга тусгайгийнхантай очсон доо. Дараа нь Ерөнхий сайд олигархиудтай тэмцэнэ гээд компанийн нэр зарласан. Төрийн томчуудын энэ хандлага хөрөнгө оруулагчдад яаж харагддаг бол?

-Муу муухай гэж бодож яваа бүхэнтэйгээ зөвхөн хуулийн хүрээнд тэмц гэж хэлмээр байна.

-Хуулийн хүрээнд тэмцэж байгаа хэлбэр мөн үү?

-Хуулийн хүрээнд бүх юм хийгдэх ёстой гэдгийг М.Энхболд өөрийнхөө жишээн дээр харуулсан. Тэр жишээг дага л гэмээр байна.

-ЗГХЭГ-ын дарга нь тусгайгийнхантай очиж нэг орд руу дайрах нь хуулийн хүрээнд өрнөсөн үйл явдал уу, эсвэл?

-Хуулийн дагуу гэхээс илүү өөрийгөө хүчтэй гэж харуулах гэсэн популист улстөрчдийн хийж буй үйлдэл гэж харагдахаар байсан. Ер нь нэг юмыг сайн ойлгуулах хэрэгтэй. Популистууд өөрсдийгөө толинд харах дуртай байдаг гэсэн.

-Толинд харах аа?

-Фитнесст явж дасгал хийгээд, булчин нь зангирсан нөхөр өөрийгөө толинд харахыг хэлж байна. Толинд харагдаж байгаа дүрс нь хүчтэй харагддаг байхгүй юу. Үнэн хэрэгтээ тийм хүмүүс амьдрал дээр хүчтэй байдаггүй. Манай олон улстөрчдийн сэтгэж хийж яваа үйлдлүүдийг анзаарахаар олонх нь өөрийгөө толинд харагчид гүйлдээд байна л даа. Яг бодитойгоороо ч гэсэн толинд хардаг улсууд. Булчинтай, юм өргөдөг. Энэ чинь дэлхий дээр болоод өнгөрсөн үзэгдэл. Адольф Гитлер хүртэл үгээ хэлэх гээд толинд харж бэлтгэлээ хийдэг байсныг бүгд мэднэ. Энэ солиорол зөвхөн Монголд шинээр үүссэн зүйл биш. Дэлхийд болоод өнгөрчихсөн үзэгдэл. Зэвсэглэсэн баахан хүн дагуулж очоод ажлаа хийж суугаа манаачийг газар хэвтүүлээд сүржигнэсэн нь үүнтэй төстэй үзэгдэл. Толин дотор болж байгаа үзэгдэл. Амьдрал дээр мэдрэгдэж нэмэр болсон зүйл байхгүй. Бодит амьдрал, толинд туссан хийсвэр дүр төрхийг ялгаж сурах явдал өнөөдрийн улстөрчдөд маш чухал.

-Улстөрч хүн өөрийн гэсэн үнэ цэнэтэй байж оршдог, үнэ цэнээ хадгалж чадахгүй бол хэн ч биш болдог. Нэг жишээ нь Лу.Болд гэж харагддаг. Эсвэл бизнес төрөөс хамааралтай учраас яах аргагүй үйлдэл гэж харах ёстой юу. гэхдээ үнэ цэнээ гээх улстөрчдийн тоо нэмэгдэж, үзэгдэл болох нь нийгэмдээ аюултай, хөгжилд нэмэргүй байх тийм үү?

-Ер нь бол санаа нэг байна. Популизм, зарим улстөрчдийн хандлага маш буруу байгаа зэрэг нь цаанаа шалтгаантай. Дэлхийд болж байгаа үйл явдал, үзэгдлийг өөр дээрээ буруу тусгаж авсаных. Тухайлбал, сая таны жишээ татсан Л.Болд ардчиллын үнэлэмжийг хамгаалах ёстой хүмүүсийн нэг. Яагаад өнөөдөр ийм байдалд орсон бэ гэдгийг “Юуны нөлөө вэ” гэсэн өнцгөөс харах ёстой. Ардчиллын үнэ цэнэ, үнэлэмж буурахад нөлөөлсөн хэдэн том хүчин зүйл бий. АНУ бусдад ардчиллын үлгэр жишээ болж явдаг үүрэг ролиосоо сайн дураараа татгалзаж эхэлсэн. Тэр хандлага нь олон хүний тархинд самуурал үүсгэж байна л даа. Европын холбоо задрах гээд, Англи гарна гэж мэдэгдээд байгаа. “Хөгжсөн орнууд үймэлдээд эхэллээ, бидний ардчилал юу билээ” гэсэн самуурал энэ бүхнээс үүссэн юм. Яг энэ үеэр Орос, Хятад гэсэн авторитар дэглэмтэй улсууд хүчирхэгжээд жаахан шоу хийчихсэн. Тэгэнгүүт өнөөдүүлийг үлгэр загвар гээд харчихсан тал бий. Тэгж харсан учраас ШХАБ гэхээр хуйлрах маягтай байна. Дэлхий өөрөө үзэгдэл. Тэрний нэг хэсэг нь л Монгол. Ардчиллын төлөө зүтгэж явсан улс нь тийм зүйлийг ялгаж салгахгүй яваа бол харамсалтай. Гэхдээ нэг сайхан мэдээ дуулдаж байна. Би “Экономист” сэтгүүлийг үе үе үзэх дуртай. Тэнд “Ардчиллын уналт 2018 онд төгсгөл боллоо” гэсэн байсан.

Одоо манайд болж байгаа үзэгдэл тэндээс улбаатай. Популизм оройдоо хүрээд төгсгөл рүүгээ явж байна. Ертөнцийн хандлага адилхан. Хэдий Трамп хэлж байгаа ч гэсэн нэг үнэн үг бий. АНУ-ын ерөнхийлөгч “Венесуэл, Латин Америкийг хар даа, социализмд төгсгөл ирлээ” гэсэн үг унагалаа. Ардчилал, хүний эрх, шинэ сонгууль, шинэ цаг үе ирэх нь гэдгийг зарлачихлаа. Тэгээд Венесуэлийн талаар хатуу арга хэмжээ авч эхэлснийг дэлхий нийтээрээ харж сууна. Өөрөөр хэлбэл унаж явсан ардчиллын үнэлэмжүүд эргэж босч ирэх цаг үе 2019 он болчихлоо. Энэ дүгнэлт манай популистуудад ч хамаатай. Яг энэ янзаараа яваад байвал та бүхний буруу хандлага өөрсдийг чинь хамна шүү гэж хэлмээр байна.

Үргэлжлэл бий

Баялгийн сан (Зовох цагийн сан)

 

Screen Shot 2019-02-17 at 1.57.35 PM

 

Дэлхийн улс орнууд хойчийн ирээдүйгээ бодоод хөрөнгө мөнгө хадгалах гэж оролдож байсан нь Баялгийн сан нэртэй эдийн засгийн том үзэгдэл болж ялангуяа 2000-аад оны үед их л хүч авч байсан байдаг.

Энэ үзэгдэл Монголыг бас тойроогүй. Нэн ялангуяа суперциклийн үед уул уурхайн түүхий эдийн үнэ өндөр байх үед тун моодонд орсон яриа болж байсан.

Бусад орнуудаас хоцроод яахав гэсэн бололтой Норвегийн сан руу олон ч хүмүүс очиж туршлага судалж байж. Манайх шиг зэс ихтэй Чили орноос суралцья хэмээн тэднийхээс эрдэмтэн мэргэдийг залж өөрсдөө ч зөндөө очсон. Гэвч Монголд Баялгийн сан жинхэнэ утгаараа байгуулагдаж чадаагүй. Харин Монгол яаж бүтэлгүйтснийг хичээл болгон Оксфордод ярьж байхыг энэ муу дэлдэнгээрээ сонссон нь саяхан даа. Яагаад бүтэлгүйтсэн тухай, юу хийх ёстой талаар  зарим санааг хэлбэл энэ асуудлыг дахин сөхөж буй хүмүүст хэрэг болох буйзаа.

  • Уул уурхайн түүхий эд дахин нөхөхдөхгүй байгалийн нөөц учир түүнийг олборлож, ашигласнаас олсон орлогыг зөвхөн энэ үеийнхэн идэж ууж, хэрэглэх биш мөн ирүүдүй болсон хойч үедээ нэг хэсгийг нь үлдээх гэдэг үндсэн зарчмаас энэхүү сан байгуулах санаа үүсэлтэй юм.

Манайхны зарим нь байгалийн нөөцөө онгон хэлбэрээр нь хойч үедээ үлдээх шахуу юм ярьдаг. Энэ нь оюуны залхуурал, өөрсдөө энэ үеийнхэн хоцрогдолтойгоо байя гэсэнтэй агаар нэгэн сонсогдох юм. Үүний оронд байгалийн нөөцийг зохистой ашиглая, олсон орлогоо ирээдүй үетэйгээ Сан байгуулж хуваалцья гэвэл хамаагүй эрүүл байхсан.

  • Хойчоо боддоггүй өнөөдрөөр амьдрагсад уул уурхайгаас олсон орлогыг бушуухан зарцуулахыг хүсдэг. Хүний л араншин юм шиг байгаа юм. Монголчуудад энэ хандлага маш хүчтэй.

Уул уурхайгаас олсон хэдэн мөнгөө нэгэн улс төрч “иргэн бүрт нэг нэг сая төгрөг болгоно тараана” гэсэн. Өрсөлдөгч тал нь “1,5 сая төгрөг өгнө” гэв. Шинээр гэр бүл бологсдод 500К тараана гэлээ. Гэх мэтээр Уул уурхайгаас олж буй орлогоо тарааж цацаж эхлэв. “Гэнэтийн ашгийн татвар” гэж хойч үетэйгээ хуваалцах хөрөнгийг төсвөөр дамжуулан “идлээ”.

Хамгийн гол нь энэ мөнгийг авч байснаа ихэнх нь мартчихсан өнөөдөр уул уурхайг харааж суугаа байх.

  • Монголд тохиолдсон явдал бусад оронд мөн л гарч болох байж. Тэд арай л ухаалаг хандсан байдаг. Яаж? Хамгийн түрүүнд санг хэрхэн нэрлэх вэ гэдгээс эхэлсэн байдаг. Баялгийн санг Баялгийн гэж нэрийдвээс хүмүүс  сангийн хөрөнгө мөнгийг хадгалах биш зарцуулахыг улс төрчдөөс илүүтэй шаарддаг байна. Тийм шаардлагын эсрэг зогссон хэнбугайч дараачийн сонгуульд унах тавилантай юм.

Screen Shot 2019-02-17 at 2.04.07 PM

Улс орнууд Нөөц сан, Тогтворжуулах сан гээд янз бүрийн нэр томьёо гаргасан байдаг. Норвеги өөрийн сангаа Тэтгэврийн сан гэж нэрлэв. Тэтгэвэртэй ямар ч холбоогүй л дээ. Гэхдээ Тэтгэврийн сан гэсэн нэршил олон хүмүүсийг олсон мөнгөө зарцуулах бус, хадгалах ёстой гэдэгт итгүүлсэн байна.

Монголд иймэрхүү сан байгуулах яриа гарч байх үед миний бие “Зовох цагийн сан” гэсэн нэр томьёо санал болгож байв. Ярьж ярьж, туршлага судалж судалж олонхи нь 2009 онд “Хүний хөгжлийн сан” гэгчийг байгуулсан. Ингэж үрлэгийн үүд нээгдэж, Хүнээ хөгжүүлэх хэрэгтэй гээд уул уурхайгаас олсон мөнгөө цацаж эхэлсэн. Мөнгө нь дуусахаар Төрийн өмчит компанийн нэрээр зээл авч баахан өрөнд орсон байдаг.

Тэр их цацсан мөнгөө улс төрчдийн хармаанд орсон гэж хавтгай хардагсад нь дийлэнх болчихоод Монгол өөрийгөө өнөөдөр зовоож байх шиг.

Үйлийн үр юмуу даа гэж бодогдох.

  • Нөхцөл байдлаа ухаарах аядаж 2016 онд “Ирээдүйн өв сангийн тухай” хууль гаргаснаар  “Хүний хөгжлийн сан” гэдэг үрлэгийн үүд хаалга хаагдсан. Хамгийн гол нь супкерцикл дуусч сул мөнгө орж ирэхээ болисон явдал манай улс төрчдийг ухаарал руу түлхээд байгаа. Яг ухаарсан уу гэдэг тун эргэлзээтэй. Түүний нотолгоо нь ЖДҮ болон бусад сангууд.

“Ирээдүйн өв сан” гэдэг нэршил “Хүний хөгжлийн сан” гэдэгтэй харьцуулбал сэтгэлгээний хувьд нэг алхам урагш болсон байх. Гэвч хууль нь байж л байдаг хөрөнгө мөнгө нь байхгүй л байна. 

Хоног хоногоор дундарч байдаг байгалийн нөөцөөс олсон орлогоос ирээдүй үедээ өнөөдөр Монголчууд юу ч үлдээхгүй байна л гэсэн үг.

Үйлийн үр гэж байдаг л юм билээ.

 

Венесуэлд юу болоод байна вэ?

Оросын Парнас намын дарга Михаил Касьянов өөрийн блог-д “Венесуэл: Мадуро аль эсвэл Гуаидо” гэсэн бяцхан нийтлэл бичжээ. Уг нийтлэл нь 

  • Оросын удирдагчдын албан ёсны байр сууринаас тэс өөр,
  • болж байгаа үйл явдлыг хэрхэн харах вэ гэдэгт тус болохуйц,
  • тэгээд ч энэ асуудал популизмд өртөөд байгаа бусад орнуудад сургамжтай

санагдаж гол агуулгыг нь уншигч Танд хүргэж байна.

М. Касьянов нь ОХУ-ын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан, Монгол, Оросын харилцаанд том үүрэг гүйцэтгэсэн, ялангуяа Их Өрийг тэглэх үйл явцад оролцсон монголчуудын хувьд буянтай эрхэм гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх. Гэрчлэх монголчууд нь амьд сэрүүн байгаа. Хожмоо дурсах цаг ирэх байхаа.  М.Энхсайхан(PxM)

 

Screen Shot 2019-02-08 at 6.24.52 PM

Screen Shot 2019-02-08 at 6.27.21 PMВенесуэлд улс төр болон нийгэм эдийн засгийн байдал эрс хурцдав. Эм, хүнс тэр ч байтугай ундны ус дутагдаж байна. Сүүлийн жилүүдэд хөрш зэргэлдээ орнууд руу 2 сая хүн дүрвэжээ. Ханш уналт жилийн 1 сая хувь болжээ. Мадуро тэргүүтэй эрх баригчид нь сөрөг хүчин, ядарсан ард түмэнтэйгээ үг хэлээ олохгүй байна.

Оросын удирдагчид болон суртал нэвтрүүлэгчид нь Николас Мадурог легитим ерөнхийлөгч гэж нэрийдэж байгаа ч үнэндээ тийм биш юм. 

Өнгөрсөн жилийн 5 дугаар сард Мадуро дахин сонгогдохын тулд ээлжит бус сонгууль хийсэн байдаг. Ингэхдээ сөрөг хүчний удирдагчдыг нутгаасаа хөөхийг нь  хөөж, шоронд хийхийг нь шоронд хийж, үлдсэн хэсгийг сонгуульд оролцуулаагүй юм. Ийм нөхцөлд сонгуулийг сөрөг хүчнийхэнд бойкотлохоос өөр арга замгүй байсан. Мадуро өөрийгөө 70 хувийн саналаар дахин сонгогдлоо гэж зарласан. Энэ сонгуулийг нь Өмнөт Америкийн хөрш орнууд нь, АНУ болон Европын Холбоо хүлээн зөвшөөрөөгүй. Мадурог дахин сонгогдсныг зөвхөн Куба, Болив, Иран, Орос Белорусстай хамт, мөн Хятад хүлээн зөвшөөрчээ.

Венесуэлд цор ганц легитим засаглал нь 2015 онд сонгогдсон парламент болчихоод байна. Парламентийн сонгуулийг нь Орос, Хятадыг оролцуулаад бүхий л орнууд хүлээн зөвшөөрсөн байдаг.

Мадурог легитим бус ерөнхийлөгчийн хугацаагаа тоолж эхлэхээс нэг хоногийн өмнө  Үндэсний Ассамблейгийн дарга Хуан Гуаидо шинэ сонгууль зарлатал өөрийгөө шилжилтийн үеийн Ерөнхийлөгч гэж зарлажээ. Түүнийг нь Бразил, Колумб, Перу, Панам, АНУ хүлээн зөвшөөрлөө.  Европын Холбоо Мадурод шинэ сонгууль яаралтай зарлахыг шаардав. Мадуро энэ саналыг нь хүлээн авахаас татгалзав. Хариуд  нь Европын Холбоо Гуаидог түр Ерөнхийлөгч гэдгийг нь хүлээн зөвшөөрлөө. Итали энэ асуудалд оролцоогүй бөгөөд тэнд баруун, зүүний хүчнүүд (популистууд -М.Э) зөрөлдөж байр сууриа тодорхойлж чадаагүй.

Оросын эрх баригчид Николас Мадурог легитим ерөнхийлөгч гэж ярьсаар байна. Кремлийн суртал нэвтрүүлэгчид үнэн хэрэг дээрээ Венесуэлд оросын цэргийг оруулахыг уриалж байгаа.  Мадуро болон түүний холбоотнууд улс орны хувь заяаг ард түмэн шийдэх эрхтэй гэдгийг умартсан байна. Тэнд өөрчлөлт хэрэгтэй байгаа. Системийн хурц хямралд байгаа нөхцөлд нийтийн эрх ашгаас гадуур хувийн засаглалаа хадгалах гэсэн оролдлого нь байдлыг хүндрүүлж,  эмгэнэлт үр дагавар авчрах нөхцлийг бий болгож байгаа юм.

Венесуэлийн Ерөнхийлөгчийн шинэ сонгууль хямралыг тайван замаар шийдэх арга мөн. 

Венесуэла: Мадуро или Гуаидо

WSJ: Бээжин-Москва шинэ Тэнхлэг

Хүйтэн дайны эхэнд АНУ-тай өрсөлдөхийн тулд Орос, Хятад нь хамтран ажиллаж байсан бөгөөд энэ удаа ч мөн л хамтарч байна. Гэхдээ “том ах” нь Хятад болсон тухай сонирхолтой нийтлэл WSJ-д гарчээ. Зарим нэг санааг тэмдэглэснээ товчлон хүргэюү хэмээлээ. М.Энхсайхан (РхМ)

Screen Shot 2019-02-05 at 7.55.23 PMScreen Shot 2019-02-05 at 7.55.58 PM

Screen Shot 2019-02-05 at 8.03.15 PM

  • 1956 онд Индонезийн ерөнхийлөгч Сухарно Мао Зедунаас Хятадын эдийн засгийн талаар сонирхож асуухад тэрбээр Хятад орон ядуу, хөдөө аж ахуйн орон, “бага зэрэг алим, самар,  гахайн үс, шош зэргийг л экспортлох бололцоотой” гэж шулуухан л хариулж байж.

1949 онд Мао Москвагийн ойролцоо зусланд  Сталинтай уулзах гэж хаашаа ч хөдлөх эрхгүй хэдэн долоо хоног өнгөрүүлэхдээ төдийлөн итгэл хүлээхгүй этгээд гэж тооцогддог байж. Хятад, Оросын харилцааг илүү тодорхой, итгэлтэй болгохын тулд Бээжин Москвад ЗХУ-ыг хүчирхэг “том ах” гэж шулуухан ойлгуулжээ.

1950-иад онд Орос улс Хятадад мянга мянган инженер техникийн ажилтнаа илгээж Хятад улсыг үйлдвэржүүлэх, онгоц, танк, хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлийн эхлэлийг тавьсан байна. 1960-аад оны дунд хоёр орны харилцаа муудсан ч Хятадад олон үйлдвэр байгуулагдсан байлаа. Тэрч байтугай цөмийн зэвсгийн технологио өгсөн хэмээжээ.

  • Өнөөдөр хагас зууны дараа ширээ бүтэн эргэсэн байна. Энэ удаа “том ах” нь Хятад болжээ.

Баруунаас Оросын эсрэг авч байгаа хориг арга хэмжээ Оросыг улам бүр Хятад руу ойртуулж байна.

Орос, Хятад 1950-иад онтой харьцуулбал илүү нягтарч ажиллаж байгаа нь Америкийн аюулгүй байдалд илүү хортой болно гэж үзэж байгаагаа АНУ-ын Үндэсний тагнуулын дарга Dan Coats Сенатад танилцуулдаг жилийн илтгэлдээ энэ долоо хоногт дурджээ.

Гэхдээ гадаад бодлогодоо Орос, Хятад нэг болчихсон гэж хэлж болохгүй. Тухайлбал, Крымыг Орост нэгтгэснийг Хятадууд дэмждэггүй, Өмнөт Хятадын тэнгисийн маргаантай асуудлаар Орос Хятадыг дэмжээд байдаггүй байна.

Хятадтай хийж байгаа худалдааны дайн, Трампын Хятадын эсрэг явуулж байгаа бодлого Хятадын зүгээс Оросыг илүү үнэлэх нөхцөл бий болгож байгаа юм. Хятадын Олон улсын стратеги, бодлогын институтийн захирал “Орос, Хятад орнууд АНУ-ын нөлөөг хязгаарлах талаар стратегийн хувьд нэгдмэл ойлголттой, аль аль нь хоёр фронтоор тулах сонирхол байхгүй, тиймээс Хятад зүүн талаа, Орос баруун талаа хамгаалж байна” гэнээ.

Screen Shot 2019-02-05 at 8.04.46 PM

  • 1950-иад онд Орос, Хятад нь хамтарч ажиллахад тэднийг  нэг коммунист үзэл суртал нэгтгэж байсан. Одоо энэ нөхцөл байдал алга болж. Дээр нь Хятадын эдийн засаг өнгөрсөн жил 6,6 хувиар, Оросын эдийн засаг 1,8 хувиар өссөн. Энэ нь эдийн засгийн хөгжлийн хувьд Орос, Хятад орон улам бүр холдож тасарч байна гэсэн хэрэг. Энэ нь олон улсын дэг журамд хоёр орон өөр өөр байр сууринаас хандах байдлыг бий болгож байгаа аж.
  • Орос өнөөгийн дэлхийн дэг журмын хохирогч гэж өөрийгөө үзэж дэлхийн дэг журмыг үндсээр нь өөрчлөхийг хүсч байгаа бол  Хятад өнөөдрийн дэг журмаас хожоо гаргаж чадаж байгаа учир дэлхийн дэг журмыг боловсронгуй болгох ёстой гэсэн хандлагатай гэнэ.

Screen Shot 2019-02-05 at 8.03.47 PM

  • Орос орон цэргийн хувьд хүчирхэг байгаа ч эдийн засгийн хувьд сулхан байгаа нь өөрийн нөлөөлийн бүс гэгдэх Төв Азийн орнуудад Хятадын “Нэг бүс, нэг зам” хөтөлбөр хэрэгжээсэй гэж л залбирах  үлдэж байна.

“Эдийн засгаар бус, зөвхөн цэргийн хүчээр Супергүрэн байхад хэцүү. Хятад яваандаа цэргийн хувьд хүчирхэг болоход бидний хүсэл мөрөөдөл аажмаар өөрчлөгдөх биз” гэж Москвад төвтэй судалгааны хүрээлэнгийн захирал ярьж байна.

 

The New Beijing-Moscow Axis

 

 

Б.Намсрай :  Хотын эдийн засаг ба Монголын түүхэнд холбогдох зарим эх сурвалжийн тухай

screen shot 2019-01-22 at 7.16.28 pm

Сэдэв өдөөх үг

Би бээр саяхан “Хотжилт ба Хотын бодлогод юу анхаарах вэ” гэсэн нэртэй нэгэн нийтлэл бичсэн юм. Монголчуудын өмнө тулгамдаж байгаа болон манай хөгжлийн алсын ирээдүйг тодорхойлоход нэн чухал гэж бодож уг асуудлыг хөндсөн юм. Дараахь холбоосоор үзэж болно. (Хотжилт ба Хотын бодлогод юу анхаарах вэ?)

Монголын нийгэмд тулгамдаж байгаа чухал асуудлыг сэтгэл дотроо тээж судалж явдаг нэгэн эрхэм нь профессор Намсрай болой. Тэрбээр миний нийтлэлийг үзэж өөрийн бичсэн зүйлсээ ирүүлж, “Хотын эдийн засаг” сэдвээр хамтран ажиллах санал тавьсанд нэн талархалтай байна.

Ирүүлсэн материалуудаас түүний нэгэн нийтлэлийг эрхэм профессорын зөвшөөрснөөр өөрийн сайт дээр тавьж байна. Болгооно уу.

М. Энхсайхан  (РхМ)

 

 

screen shot 2019-01-22 at 6.31.25 pm

Б.Намсрай, профессор

“Хотын эдийн засаг ба Монголын түүхэнд холбогдох зарим эх сурвалжийн тухай”

Монголчуудын хувьд хотын үүрэг роль ямар байсан талаар эрдэмтэн судлаачдын санал бодол зөрүүтэй байдаг.

  • “Монголчууд нүүдэлчид байсан, тэд хот, хотын амьдралыг үзэн яддаг байсан”  гэж Энэтхэгийн нэрт удирдагч Ж.Неру 1949 онд Лондонд нийтлэгдсэн охиндоо бичсэн захидлын номондоо бичсэн байдаг. (Джавахарлал Неру. Взгляд на всемирную историю. М., 1981, с. 306)
  • Нэрт монгол судлаач Б.Я.Владимирцов монголчуудын аж төрөхөд хотууд төдий л гойд үүрэг гүйцэтгэж байгаагүй гэж үзэж байжээ. (Х.Пэрлээ, Монгол ард улсын эрт, дундад үеийн хот суурины товчоон, УБ, 1961, 9 дэх тал)
  • Харин өөр бусад судлаачид, тухайлбал, японы түүхч Янай Ватари Чингис хаан наад зах нь 4 ордонтой байсныг судлан тэмдэглэсэн байна.

Монголчуудын голлох аж ахуй нь нүүдлийн мал аж ахуй байсан болохоор хотууд европын юмуу, дэлхийн бусад орных шиг байгаагүй нь мэдээж юм.

1235-1260 онд Монголын эзэнт гүрний нийслэл, 14-15 дугаар зууны үед Умарт Юан гүрний нийслэл болж байсан Хархорумын талаар европын жуулчид гайхан биширч бичиж байсан боловч эдүгээ энэ хот туурь балгас төдий байгаа билээ.

Дундат эртний үед монголчуудын амьдралд шашин их нөлөөтэй байсан болохоор сүм хийд олноор баригдаж байсан. Энэ нь хотын эдийн засаг, байршилд үлэмжийн нөлөө үзүүлж байсан.

1921 оны хувьсгалаас өмнө Монголд наад зах нь 800 орчим сүм хийд байсан гэдэг. Түүнийг устгасан нь хот сууринаа устгасантай адил утгатай юм.

Сүм хийдийг хэрхэн нурааж сүйтгэсэн тухай гэрчлэх хүмүүсээс өөрийн сонссон нэгэн тохиолдлыг энд сийрүүлье. 1970 –аад оны үед МУИС-ийн декан агсан Г.Ринчиндоржийн хамт миний бие бидэнд герман хэл заасан багш Крюгерийг гэргий Тони, хүү Томасын хамт Монгол орноор арваад хоног аялах аялал зохион байгуулсан юм. Тийнхүү аялахдаа хуучны сүм хийдийг хэрхэн нурааж сүйтгэсэн талаар зүрх шимшрэм яриа сонсож билээ.

screen shot 2019-01-22 at 7.21.07 pm

Бид эхлээд Г.Ринчиндорж гуайн аав ээжийнх нь шүтэж байсан Амарбаясгалант хийдийн туурь балгасыг үзсэн юм. Хийдийн гол сүмийн барилга эвдэрч хэмхэрсэн, бороотой юмуу халуун өдөр адуу мал хоргодож, зогсдог газар болсон байв. Бидний тэрэг голын усанд суухад ирж тусалсан, сүм хийдээ сахиж үлдсэн хэдэн өвгөн лам нар энэ хийдийг хэрхэн сүйтгэсэн талаар дурсахдаа, мухар тэрэгтэй оросууд ирж, агент хаана байна гэж асуугаад тэндээс архи авч уугаад ажилдаа орсон доо гэсэн нь санаанаас гардаггүй юм. Алт мөнгө, торго дурданыг тэргэндээ ачаад, шавар бурхныг хэмхэлж хаясны ул мөр нь энэ байна гэж зааж байсан юм. Гол сүмийн дээрээс орсон бороо дөрвөн баганаар нь дамжин урсдаг байсныг тайлбарлаж байснаас үзэхэд сайн төлөвлөж хийсэн уран барилга байжээ. Гучин хэдэн оны үед бага залуу байсан эдгээр өвгөд өөрсдийн хямгадаж авч үлдсэн ном судар бурхан шүтээнээ жижиг модон пиндээ хадгалж үлдсэнээ бидэнд харамгүй үзүүлж билээ.

Амарбаясгалант хийдийн гол дуганы тааз нь дөрвөлжин хэлбэртэй модон чимэглэл байсан нь хоёр гурван зуун жилийн өмнө биш, ердөө л өчигдөр будсан мэт гялалзаж байсныг бид гайхан биширч билээ. Тэр дөрвөлжин самбараас уран барилгын бидний мэдэх нэгэн эрхэм авч явсан гэж тэндэх хүмүүс өгүүлж байсан юм. Энэ аялалаар бид бас Орхоны хөндий Хар Хорины туурь, Эрдэнэ зуугаар орсон юм. Тэндхийн нэгэн залуу халхын гол шүтээн Гомбогүр бурхныг энд чандлан хадгалдаг юм гэж яриад Автай сайн хааны өргөөг болоогүй байна гээд л дөрвөн удаа шатаасан юм гэж өгүүлж билээ. Эвдэн сүйтгэх нь ямар их бусармаг зүйл болохыг бид яс махандаа хүртэл мэдэрсэн билээ.

Монголын нэрт эрдэмтэн Б.Ринчен цамын багийн тухай германд хэвлүүлсэн номондоо сүм хийд бол уран барилга байсан, соёл, шинжлэх ухааны төв, ядуусыг халамжлах газар байсан гэж бичсэн байдаг нь аргагүй үнэн зүйл юм.

Өнөөгийн Улаанбаатарын түрүүч Их Хүрээний түүхийг эрдэмтэн С.Пүрэвжав  , Л.Дүгэрсүрэн  нар тусгайлан судалж байсан юм.  (С.Пүрэвжав, Хувьсгалын өмнөх Их Хүрээ, УБ, 1961, 161 тал, Л.Дүгэрсүрэн, Улаанбаатар хотын түүхээс, УБ, 1956)

Тэр үеийн хүрээ нь хэдийгээр орчин үеийн хотууд шиг нүсэр том байгаагүй боловч хотод байх худалдаа арилжаа, хот суурин газар гол ус барааддаг, хөдөө газрыг бодвол хүн олон бөөгнөрсөн газарт гэмт хэрэг элбэг тохиолдож, асуудал болж байдгийг тэр үеийн нэгэн шүлэгт хошигнон өгүүлснийг судлаачид эш татсан байдаг. Тэр шүлэгт:

“Араараа урссан Туултай

Араг саврын чавганцтай

Алан тонилгох яргачинтай

Аваад зугтах луйварчинтай”  гэсэн байдаг.

Энд хэрэглэж буй яргачин гэдэг нь мал төхөөрдөг хүнийг хэлж байна.

Өнөөгийн нийслэл Улаанбаатарын хувьд аюулгүйн баталгаатай байдлын хувьд нэн хангалтгүй байгаа юм.

Дэлхийн 338 хотыг эрүүл мэнд, дэд бүтэц, цахим аюулгүй байдал, хувь хүний аюулгүй байдал зэрэг гол үзүүлэлтээр жагсаахад Улаанбаатар 288 дахь байранд оржээ. Энэхүү жагсаалтанд Арабын Нэгдсэн Эмират улсын Абу- Даби тэргүүн байранд, харин Венесуэлийн Каракас сүүл мушгижээ.

Ийм болохоор бид өнөөгийн хотын асуудлыг судлах нь цаг үеийн байж болох юм. Өнөөгийн хотын тулгамдсан асуудлыг судлахад зөв төлөвлөлт, зөв ухаалаг бодлого нэн чухал юм. Наад зах нь гэхэд Улаанбаатарын утаа, түгжрэлийн асуудал гэхэд л хүн бүрийн сэтгэлийг зовоож байна шүү дээ.

Хотын төлөвлөлтийг шинжлэх ухааны үндэстэй болгоход хотын эдийн засгийг тусгайлан судлах нь чухал юм.

Хотын эдийн засгийн онолын сайн мэдлэг чадвартай байвал асуудал шийдэх нэг гарц болно гэж итгэж байна.

Өнөөдөр дэлхийн хүн амын тал нь буюу 3,5 тэрбум хүн хотод аж төрж, энэ тоо улам нэмэгдэх хандлагатай байгаа юм. Монголчууд ч гэсэн энэ түүхт хандлагад татагдан оржээ.

Хотуудыг аюулгүй баталгаатай, хүртээмжтэй, амьдрах чадвартай, тогтвортой, ухаалаг болгох нь гол зорилго болж байна. Энэ зорилгыг хэрэгжүүлэхэд эдийн засгийн онолын үндэс, арга зүй нь болсон хотын эдийн засгийг судлах нь чухал хэрэгцээ шаардлага болж байна.

 

Ганц танхимтай парламентийн нөхцөлд төрийн дээр нам гардаг, супер хүмүүс бий болдог

 

79274e45-8b72-40ce-87af-f0ce2060a33a

Шинэ оны мэнд хүргэе, сайхан баярлав уу?

-Ерөөл бодож сайхан л гэнэ шүү дээ. Яг үнэндээ бол 2019 он хэцүү л жил болох төлөвтэй. Санаа зовж байна.

-Өнгөрсөн 2018 он Монголын улс төр болоод дэлхийн улс орнуудад нэлээд ширүүн байсан. Энэ онд ч байдал дээрдэхгүй, санаа зовж байгаагаа та хэллээ. Яагаад, ямар үндэслэлээр хүнд хэцүү жил болно гэж дүгнэж байна вэ?

-Юуны өмнө дэлхийн байдлаас эхэлж ярья гэж бодож байна. АНУ-ын “Стратфор” гэх нэгэн судалгааны байгууллагаас саяхан 2019 оны төлөв байдлын тухай гаргасан судалгааг үзлээ. Уг судалгаагаар их гүрнүүдийн зодоон 2019 онд эрчимжинэ гэж байна. Ялангуяа АНУ, Хятадын хоорондох худалдааны дайн даамжирна гэжээ. Шалтгаан нь дэндүү гүнзгий бөгөөд эрс тэс хоёр өөр тогтолцооны мөргөлдөөн учир тэгэх ч болов уу гэж бодож сууна. Геополитик бизнест саад тотгор болно гэсэн байна лээ. Энэ судалгааны Монголтой хамаарах зарим хэсгийг монголчилж өөрийн paxmongolica.org сайтад тавьсан байгаа, уншаарай.

Өөр бас нэгэн судалгааг харахад дэлхийн эдийн засгийн өсөлт мэдэгдэхүйц саарах төлөвтэй байна. Түүхий эдийн зах зээлийн хандлагыг ажвал нүүрсний хувьд үнэ 5-10 хувиар буурах төлөвтэй. Манай хувьд нүүрсний үнэ гэхээсээ илүүтэй аль болох нүүрс их хэмжээгээр гаргаж орлого олох зорилттой байгаа. Төсөвт 42 сая тонн гаргана гэж төлөвлөсөн санагдаж байна. Гол худалдан авагч Хятад нүүрсний хэрэглээгээ 2019 онд 50 орчим хувиар бууруулна гэж байгааг бодолцвол бидний тавьсан зорилго дэндүү өөдрөг болсон байж магадгүй. Муугаар бодвол олох орлого нэлээд тасалдаж мэдэхээр. Алт, зэсийн үнэ өсөх төлөв харагдахгүй байгаа. Ер нь түүхий эдийн үнийн өсөлтийг горьдох хэрэггүй байх. Энэ нөхцөлд аль болох үйлдвэрлэлийнхээ хэмжээ, үр ашигт илүү анхаарах хэрэгтэй байх гэж бодож байна.

-Тавантолгойг эргэлтэд оруулах улс төрийн шийдвэр гаргах эрхээ У.Хүрэлсүхийн засаг УИХ-аас авчихсан. Одоо IPO-г нь олон улсын хөрөнгийн биржүүдэд арилжаалах асуудал яригдаж байгаа. Гэтэл дэлхийн зах зээлд нүүрсний үнэ унаж, Хятад импортын хэмжээгээ хумиж байгаа нөхцөлд Тавантолгойн IPO-г гаргах нь ашиггүй юм биш үү?

-Монголын дотоод нөхцөл байдал ний нуугүй хэлэхэд гадаадын хөрөнгө оруулагчдад тааламжтай харагдахгүй байгаа. Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах биш харин үргээх популист бодлого ил байгаа учир шинээр хөрөнгө оруулагчид ирэхгүй л болов уу.  Энэ бол гоё сайхнаар яригдаж байгаа бүх том төслүүдэд хамаарах юм. Том төслүүдийн хувь заяа ганцхан Засгийн газрын насаар хэмжигдэхгүй. Хэрвээ Засгийн газрууд өмнөх Засгийн газрынхаа хийсэн ажлыг үгүйсгэдэг, бодлогын уламжлал байхгүй нөхцөлд бүх том төсөл булшлагдлаа гэсэн үг. Манай алдаанаас гадна олон улсын нөхцөл байдал муудаж байгаа нь ийм дүгнэлтийг зоригтой хийх нөхцөл болж байгаа юм.

-АНУ болон Хятадын худалдааны дайн үргэлжилнэ гэлээ. Энэ дайн Монголд ашигтай юу эсвэл хохиролтой юу. Дэлхийн их гүрнүүдийг зөрчлийг улс орныхоо эерэг боломж болгох сонирхол олон оронд байна. Тэгэхээр монголчууд ч бас сөрөг гэхээсээ эерэг боломж харах ёстой юм биш үү?

-АНУ, Хятадын худалдааны дайн бидэнд шууд сөрөг нөлөө үзүүлсэн гэж хараахан хэлж болохгүй. Харин асуудал даамжирвал манайд шууд сөрөг нөлөөтэй байж болно. Тухайлбал, АНУ, Хятадын хоорондох маргаантай асуудлыг цэгцлэх яриа хэлэлцээгээр манай экспортын барааны зах зээлд нөлөөлөхүйц зүйл яригдахыг үгүйсгэхгүй. Жишээ нь, коксжих нүүрс өгч авалцах тухай тэд ярилцаж тохиролцож болно.

Энэ дайнаас зэргэлдээ орнууд бүгд хожоо гаргах гэж оролдож байх шиг байна. Ялангуяа Хятадаас хөрөнгө оруулагчид Зүүн өмнөд Азийн орнууд руу үйлдвэрээ шилжүүлэх үзэгдэл байгаа. Өндөр технологийн зарим үйлдвэр Сингапурт шилжих магадлалтай байгаа тухай яригдаж байгаа. Энэ бүгд улс орнууд гадаадын хөрөнгө оруулалтад зам гаргаж, угтаж авах  гэсэн бодлоготой холбоотой юм.

Манай хувьд гадаад хөрөнгө оруулалтыг хамгаалах эрх зүй муутай, заримдаа гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг үзэн ядах байдалтай байгаа нөхцөлд үүнийгээ арилгах нь  эхний арга хэмжээ болох байх.

-Эрх баригчид эдийн засгийн тогтворгүй байдлыг гадаад шалтгаантай гэж тайлбарлах болсон. Өөрсдөөсөө болж байгаа гэж огтхон ч бодохгүй байгаа. Тухайлбал, валютын ханш болоод шатахуун, мах сүү, өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ өдрөөс өдөрт өсч байна. Энэ болгоныг гадаад шалтгаантай холбодог.?

-Өөрсдөөсөө хамаарах бүхнээ хийчихээд болохгүй байгаа бол бүх бурууг гадаад тал руу чихэж болох юм. Харамсалтай нь эдийн засаг урсгалаараа явж байна даа.

-Монголд хэрэгжиж буй ОУВС-гийн хөтөлбөр ирэх онд дуусна. Санхүүжилт нь зогсоно. Тиймээс Монгол цаашдаа ямар бодлого хэрэгжүүлэх ёстой вэ. Өнөөдрийн тухайд хүнээр бодлогоо заалгаад өөрсдөө хоорондоо улстөржөөд л байна. Жилийн дараа ирсэн гийчин буцна. Бид асуудалтайгаа л үлдэх шинжтэй?

-ОУВС бидэнд бодлого заагаагүй. Харин санхүүгийн сахилга тогтооход тусалж байгаа. Олсноо үрэн таран хийдэг эрх хүүхэд шиг Монгол удаан явж болохгүй. ОУВС-гийн хөтөлбөрийн богино хугацаанд бид мундаг сахилга баттай болчихно гэж бодохгүй байна. ОУВС Монголтой цаашид хамтарч ажиллаасай гэж хүсч байна. Өөрөөр бол хөршүүд маань л манай хэрэгт оролцож бодлого зааж эхлэх байх шүү.

-Хөршүүд бодлого заана гэснээс өнгөрсөн онд ШХАБ-ыг тойрсон асуудал нийгмийг хоёр талцуулсан. ҮАБЗ энэ асуудлаар эсрэг тэсрэг байр суурьтай байгаа. Энэ сэдэв мэдээж, хуучрахгүй. Ирэх хавар юм уу намар дахиад л хөндөгдөх байх. Тэгэхээр Монгол Улс ШХАБ-д элсэх нь ер нь зөв үү, буруу юу. Элсэх шаардлага байна уу?

-Монгол энэ байгууллагад элсэх гэж яарах шалтгаан байхгүй гэж бодож байна. Тэр тусмаа энэ байгууллага бүс нутгийн эдийн засгийн интеграцид том ач холбогдолтой эсэх нь эргэлзээтэй. Том гүрнүүдийн геополитикийн зодоонд энэ байгууллагын нэр байнга гарч байдаг нь монголчууд бидний хувьд аль нэг эвсэлд нэгдэхгүй энхтайванч гадаад бодлогоо тогтвортой авч явахын тулд ШХАБ руу яарах хэрэгцээ байхгүй байхаа.

-Монголын улс төрд өрнөж байгаа үйл явдлыг харахад намуудын дунд задрал эрчимтэй өрнөж байна. Эрх барьж байгаа МАН болоод сөрөг хүчин АН хүртэл хоёр хуваагдсан. Нам доторх хуваагдал нь төрийн хуваагдал болчихлоо. Энэ тэгээд сайны шинж үү, муугийн дохио юу?

-Улс төрийн ухаанд улс төр шинээр форматлагдах үйл явц болж байна гэдэг юм билээ. Ганц Монголд болж байгаа үйл явдал биш юм. Хуучин шинийн зөрчил хурцдаж улсаа унагаасан орон байхад гацаанаас гарсан жишээ байдаг л юм билээ. Гол нь улс төр нь эдийн засгийн хямрал дуудаад байвал тун буруу зүйл болно. Хямрал биднийг доош нь эргэлт буцалтгүй чирчих аюул байгаа.

-Ингэхэд Монголд нам гэж байна уу. Үзэл баримтлал гэхээсээ эрх ашиг, халаасны нэгдэл болсон бүлэглэлүүд дээр л намуудын бодлого явж байна. Намуудыг яаж төлөвшүүлэх ёстой юм бэ. Төлөвшсөн гэх хоёр нам нь бараг мөхөл, сэхлийнхээ ирмэг дээр ирлээ?

-Улс төрийн намын төлөвшил төрийн тогтолцоотой маш их холбоотой. Би энэ талаар олон жилийн өмнөөс хэлж ярьж байгаа. Жишээ нь, ганц танхимтай парламент байх нөхцөлд төрийн дээр нам гардаг, супер хүмүүс бий болдог, өнгөрсөн түүхээ гишгэдэг, уламжлал, шинэчлэл алддагддаг гэж Черчиль гэдэг нөхөр бүр 1949 онд айлдсан байдаг. Энэ сэдвээр ярьвал дэндүү урт. Миний хувьд олон жил ярьсаар залхсан. Одоо нийтээрээ зовж үзэх л үлдсэн санагдаад байх болсон.

-Монголын төр өнөөдөр бүхэлдээ гацсан. Төрийн зовлон, хямрал, тэг зогсолт хувь хүмүүсийн араншинтай  холбоотой  байна уу, аль эсвэл нөгөө тогтолцооных нь гажуудал уу?

-Тогтолцооных. Дахин хэлье, тогтолцооных.

-Тэгвэл тогтолцоогоо яаж өөрчлөх ёстой вэ. Ерөнхийлөгч шинэ жилийн мэндчилгээндээ “эрс шинэчлэл”-ийн тухай ярьсан. Энэ нь Үндсэн хуулийн өөрчлөлт гэж ойлгогдож байгаа. Үндсэн хуулийг өөрчлөх цаг  одоо мөн үү. УИХ-ын үйл ажиллагааг гацааж байгааг гишүүд Төр-Ард түмний хоорондын гэрээг төгс өөрчилж чадах уу?

-Үндсэн хууль өөрчлөх ёстой гэж байгаа бол дэмжиж байна. Эрс шинэчлэл нэртэй хувийн эрх ашиг гүйцэлдүүлэх төдий зүйл байхыг бас үгүйсгэхгүй. Нэг үгээр хэлбэл, би Ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгэнд нь итгэхгүй байна.

-Тэгвэл Монголд өрнөж буй улс төрийн зодооны гол буруутан нь Үндсэн хууль юм байна. Үндсэн хуулийг өөрчилчихвөл Монгол асуудалгүй болчих юм байна, тийм үү?

-Мажоритар ардчиллаас пропорциональ ардчилал болох хэрэгтэй байна. Үндсэн хууль болон Сонгуулийн хууль чухал гэж улстөрчид хараасай билээ. Хэрэлдэж зодолдож байхдаа ч ийм гарц байгаа гэж бодох ёстой байх.

 -Та сүүлийн үед нийгмийн сүлжээнд нэлээд идэвхтэй харагддаг. Магадгүй улс төрд орохоор шийдэв үү. Эсвэл үнэхээр эрх баригчдын зодоон үгээ хэлэхээс өөр аргагүйд хүргэв үү?

-Би шинэ үеийн улстөрчдийг бэлтгэх хэрэгт оролцьё гэж бодож байгаа. Сошиал дээр ч идэвхтэй байж хүмүүсийн сонголтод тусалъя гэж бодож байгаа. Миний хувьд хэн нэгний төлөө санал өгснөөрөө улс төрч хэвээр үлдэнэ шүү дээ. Саналаа өгч байгаа хүн бүр л улстөрч шүү дээ.

-2019 он бол өвөрмөц жил. Ирэх онд сонгууль болно. Гэтэл парламентад суудалтай намуудын рейтинг нийлээд 50 ч хүрэхгүй хувьтай байна. Гуравдагч намын эрэлт улс төрд нэмэгдсээр байгаа. Харамсалтай нь, Монголд үзэл баримтлалыг нь дэмжих гуравдагчид алга, яагаад?

-Нам төвтэй улс төр, нэр дэвшигч төвтэй улс төр болж хувирч байна. Энэ нөхцөлд том, жижиг намуудын үүрэг роль бараг адилхан болох байх аа. Яагаад ийм байдал бий болсон бэ гэдэг нь мэдээллийн шинэ, шинэ технологи хөгжиж байгаатай холбоотой юм.

-Сүүлийн үед Монголын дарга нар шударга ёсны тухай багагүй ярих болсон. Ерөнхийдөө дарга болгон шударга ёс гэсэн ганц үгтэй болж. Эсрэг талд нь хууль сануулах хүмүүс ч цөөнгүй байна. Хувь хүний яриад байгаа шударга ёсноос илүү хууль чухал аа гэж. Өөрөөр хэлбэл, шударга ёс ба хууль хоёрыг хооронд нь зөрчилдүүлээд байна л даа. Гэтэл нь Монголын төрд аль, аль нь үгүйлэгдэж, аль, аль нь ус агаар мэт хэрэгтэй байна?  

-Философид нийгмийн харилцааг хоёр зүйл зохицуулна гэдэгсэн. Хүмүүсийн харилцаанд ёс зүй, зан заншил маш чухал. Таны хийж байгаа үйлдэл бусдын хүлээлтэд нийцэж байвал таныг хүмүүс ёс зүйтэй байнаа гэж үнэлнэ. Нийцэхгүй бол ёс зүйгүй байна л гэнэ. Амьдралын ихэнх харилцаа ёс зүй, зан заншлаар зохицуулагддаг. Төр хууль гаргаж зарим харилцааг хуулиар зохицуулдаг. Түүнийг мөрдөхийг хууль ёс хэмээнэ. Хууль, ёс зүйг эрхэмлэж байгаа бол шударга ёс хангагдана. Шинжлэх ухаан энэ ойлголтуудыг маш сайн тодорхойлоод өгсөн байдаг юм. Энэ ойлголтуудын ялгаж салгаж чадахгүй хүмүүс бүгдийг бантагнуулах бөгөөд тийм улс төр нийгмийг бүр л бохирдуулахаас өөр үр дүнгүй.

Stratfor 2019

Он солигдож 2019 он гарлаа. Энэ жил биднийг юу хүлээж байгаа бол гэсэн бодол хүн бүрт байгаа. Төсөөлөл илүү амьдралд нийцэмжтэй байхад тань туслах үүднээс Стратфор компанийн хийсэн прогнозоос Монголд илүү хамаарах, 2019 онд өрнөж мэдэх  хүлээгдэж буй дэлхийн үйл явдлуудаас сонирхуулъя.

Авч гээхийн ухаанаар хандана бизээ.

Screen Shot 2019-01-03 at 11.46.18 AM

Том зургаар харвал

  • Их гүрнүүдийн өрсөлдөөн ширүүснэ. АНУ Хятадын эсрэг тарифийн болон хориг тавих  бодлогоо чангаруулна. Тайвань, Польш зэрэг орнуудыг тойрсон геополитик идэвжиж зарим орнуудад “төвийг сахих толгойны өвчин” бий болно.
  • Геополитик бизнест том эрсдэл болно. 
  • Дэлхийн худалдаа эмзэг төлөвтэй болно. ДХБ-ын хүрээнд маргаантай асуудлаа зохицуулах чадвар алдагдснаас улс орнууд хоёр талаар маргаанаа зохицуулах хувилбар луу шилжиж, тэр нь байдлыг улам түвэгтэй болгоно.

Газрын тос

Газрын тосны нийлүүлэлт эрэлтээсээ өндөр байх төлөвтэй.

Screen Shot 2019-01-03 at 12.19.52 PM

(Газрын тосны дэлхийн зах зээлийн үнэ өсөх магадлал тун бага ч гэсэн Монголын хувьд зөвхөн Оросоос хараат учир бензин шатахууны үнэ Монголд тогтвортой байх магадлал тун бага. Тэр тусмаа он гараад Орост шатахууны дотоодын үнэ 10 хувиар өсөх, Орос оронд  газрын тосны нийлүүлэлтийн ойрын ирээдүй бүрхэг болж байгаа тухай мэдээлэл их гарч байгаа-М. Энхсайхан)

Доллар чангарч, үндэсний мөнгөн дэвсгэртүүд сулрах, үнэ ханш өсөх явдал энэ оны дүр зураг болж мэдэхээр байна.

 

Хятад

Хятад шинэ шинэ зах зээл өөртөө нээхийн тулд Бүс, замын санаачилга стратегиа улам идэвхжүүлнэ. Ялангуяа далайн боомтуудад хийх хөрөнгө оруулалт өснө гэсэн хүлээлт байгаа аж.

Screen Shot 2019-01-03 at 12.39.58 PM

(Бүс, замын санаачилга стратегийн хүрээнд яригдаж байгаа эдийн засгийн корридорын асуудал энэхүү судалгаанд дурдагдаагүй бөгөөд тэдгээр нь үр ашигтай төсөл байж чадахгүйтэй холбоотой байхаа-М.Энхсайхан)

Орос

Барууны хориг арга хэмжээ чангарна. Оросын гибридны тактикийн эсрэг ажиллагаа өргөжинө.

Орост үнэ, ханш нэмэгдэж, дотоод зөрчил өснө гэж.

Screen Shot 2019-01-03 at 12.56.42 PM

Дэлхийн дэг журам өөрчлөх бодлогын хүрээнд тухайлбал ШХАБ-ын хүрээнд цэргийн хээрийн сургуулилалт өснө хэмээж.

Бүхэлдээ дэлхийн байдал шинэ хэрнээ тун тааламжгүй болно. 

Дэлгэрэнгүйг дараахь холбоосоор үзнэ үү

Stratfor 2019

 

Хотжилт ба Хотын бодлогод юу анхаарах вэ?

Түлхүүр үгс: Хотжилт ба Бодлого, Хувийн ба Нийтийн эрх ашиг, Эдийн засгийн цар хэмжээ ба Төрөлжилт, Өндөр орлоготой ба Бага орлоготой хот, Нягтрал ба Дэд бүтэц, Тээвэр ба Технологийн эрэмбэ, Газар өмчлөх эрх ба Санхүү.

Screen Shot 2018-12-14 at 8.13.44 AM

ХОТЖИЛТ гэдэг нь хүмүүс үй олноороо нэгэн газарт бөөгнөрөн суурьших үзэгдэл бөгөөд ямар ч нийгмийн хөгжил дэвшилд хүрэх явцад тохиолдох зайлшгүй үйл явц юм. Хотжих үйл явцгүйгээр өндөр хөгжилд хүрнэ гэж байхгүй. Энэ бол зайлшгүй болох үзэгдэл. Гэхдээ хотжилт явагдсан хэрнээ хоцрогдолд үлдсэн олон улс орон бий. Өөрөөр хэлбэл хөгжил дэвшилд хүрэхэд хотжилт ЗАЙЛШГҮЙ боловч тэр нь ХАНГАЛТТАЙ НӨХЦӨЛ БИШ юм.

Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэвэл хотжилт зайлшгүй боловч хөгжилд хүрэхийн тулд БОДЛОГО хэрэгтэй гэсэн үг юм.

Хотжих БОДЛОГЫГ ойлгохын тулд хотжих үйл явц дэлхий дээр хэрхэн өрнөсөн талаар мэдэх хэрэгтэй.

Дэлхийн анхны хот

Screen Shot 2018-12-14 at 8.27.36 AM

Дэлхийн анхны хот 9000 жилийн тэртээ одоогийн Турк улсын хойт нутагт бий болсон гэж археологчид үздэг. Нэр нь Уруг.

Уругт олон олон зуун жилийн өмнө хэн нэг нь анх байшин барьж. Дараахь нь мөн байшин барьж. Удаах нь мөн байшин барьж. Хотжих үйл явц ингэж эхэлжээ.

Хамгийн сонирхолтой нь байшингууд хана ханаараа бие биедээ наалдаж баригдсан байдаг. Байшингуудын хооронд ямар ч зай байсангүй. Сүүлдээ анхны байшин барьсан хүн гэртээ орохын тулд бусдын байшингийн дээвэр дээгүүр явах хэрэгцээ гарсан байна.

Яагаад гудамж зам байсангүй вэ? Хүмүүс тэгтлээ тэнэг байсан хэрэг үү гэсэн асуулт тавигдана. Тэд бидний л адил тэнэг биш хүмүүс байсан гэдэгт эргэлзэх зүйлгүй юм. Зөвхөн хүмүүс байшин барихдаа аль болох бага зардал гаргахыг эрмэлзжээ. Нэг ч болов хана барих зардлыг хэмнэхийн тулд хэн нэгний барьсан байшинд тулгаж байшингаа барьсан хэрэг. Хэрвээ зай гарган байшингаа барьвал хэн нэг нь хүрч ирээд тэр орон зайд байшингаа барьдаг байж. Энэ бол түүх. Гэвч анхны хотжилтын явцаас хүмүүс нэгэн сургамж авсан нь тэдний дунд нийтийн эрх ашгийг хамгаалах, зохицуулах засаг захиргаа байх ёстой гэдгийг амьдралаараа мэдэрсэн явдал байсан байна.

Ингэж ХУВИЙН ЭРХ АШИГ гэж байхаас гадна НИЙТИЙН ЭРХ АШИГ гэж байдгыг мэдэрчээ.

Хот яагаад хэрэгтэй вэ?

Цар хэмжээ ба  Төрөлжилт

Хотжих нь амьдралаа дээшлүүлэх, хөгжил дэвшилд хүрэх зайлшгүй үйл явц юм. Ядуурлаас гарахын тулд хөдөлмөрийн бүтээмжээ дээшлүүлэх хэрэгтэй байдаг. Хотжилт чухамдаа хөдөлмөрийн бүтээмжийг дээшлүүлэх бололцоог бий болгож байгаа юм.

Эдийн засагт ЦАР ХЭМЖЭЭ (economies of scale) гэсэн нэгэн ойлголт байдаг. Ганцаараа хийдэг юмыг олуулаа хийвэл бүтээмж өндөр болдог. Олуулаа хийхийн тулд зохион байгуулалт хэрэгтэй болдог. Олуулаа учир чи түүнийг нь хий, би түүнийг нь хиие гээд чаддаг чаддаг юмаа хуваарилаж хийх шаардлага үүснэ. Үүнийг ТӨРӨЛЖИЛТ (Specialization) хэмээнэ.

Хот бөөгнөрөл үүсгэж зах зээл бий болгох бөгөөд ДЭД БҮТЦЭЭ шийдсэн нөхцөлд эдийн засгийн дээрх хүчин зүйлсүүд үйлчилж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөх, үйлдвэрлэл, үйлчилгээ төрөлжих сайхан нөхцөл бий болно.

Бөөгнөрлийг шавааралдаан болгохгүй байх, нэгэнт шавааралдсан бол түүнийг  дэд бүтцийг зах зээлийн аргаар хөгжүүлэх замаар тарааж байрлуулснаар САЙН ХОТ бий болно.

Хот – Оюун санаа, соёл, сэтгэлгээний болон биет Дэд бүтэц шаарддаг

САЙН ХОТ  гэдэг нь сайн холбоо харилцаа, дэд бүтэц хөгжсөн хот юм. Хотын орчинд ганц нэгээр тэнэмэл маягаар амьдрах хэцүү. Иймээс хүмүүс баг болох хэрэгтэй болдог. Баг болж ажиллаж чадаж байгаа нь том компани болдог. Том компани нь олон хэрэглэгч нартай холбоотой ажиллах хэрэгтэй болдог. Энэ бүгд бол хотжилтоос бий болж байгаа харилцааны соёл хэвшил юм. Оюун санааны дэд бүтэц гэж хэлсэн ч болох биз.

Оюун санааны дэд бүтцээс гадна биетээр дэд бүтэц, тухайлбал цахилгаан, ус бохирын шугам, зам гээд олон дэд бүтэц өргөн утгаар хөгжсөн байх хэрэгтэй болно. Африкийн орнуудын жишээн дээр харахад Хотын хөгжлийг боомилдог хамгийн том хүчин зүйлс нь цахилгааны хангаж байдаг байна.

Хотын тээврийн технологийн эрэмбэ

 

Screen Shot 2018-12-14 at 8.31.58 AM

Хотын дэд бүтцэд анхаарах том асуудал нь тээвэр байдаг. Тээвэрт анхаарна гэдэг нь дугуй, машин, метро гээд тээврийн  технологид анхаарна гэсэн үг.

  1. Найробд ажилдаа хамгийн хурдан хүрэх арга бол явган явах байдаг. Лондонд 2,5 сая ажлын байр байдаг бөгөөд дэд бүтэц хөгжсөн учир хүмүүс ажил руугаа 45 минутын дотор хүрч чаддаг. Тэр нь дугуйгаар, мөн машинаар буюу хувь хүмүүсийн өөрсдөө чадах тээврийн хэрэгсэл буюу доод түвшний технологи ашиглаад ажилдаа хүрч байна гэсэн үг юм л даа. Ийм технологи ашиглалт нь төрийн бодлогоос үл хамаарсан хувь хүмүүс өөрсдөө сонгон хэрэгжүүлж байгаа технологийн доод түвшний асуудал юм.
  2. Дээрхтэй харьцуулбал, Төрийн бодлогоос ямарваа нэг хэмжээгээр хамаарах дунд түвшний технологийн асуудал нь автобус юм. Автобус хямд, илүү үр ашигтай. Найробд хотын нэг цэгээс нөгөө цэг хүрэхийн тулд автобус биш машинаар явах хамаагүй хурдан байдаг. Өөрөөр хэлбэл автобусаар явах ямарч эдийн засгийн хөшүүрэг хувь хүнд байхгүй. Автобусаар явах нь машинаар явахаас цаг хэмнэлттэй байхын тулд зөвхөн автобусанд зориулсан шатахуун түгээх станц бүхий замын шугам бий болгох шаардлагатай.
  3. Тээврийн хэрэгслийн технологийн дээд эрэмбэд метро байх юм. Гэвч метро барина гэдэг асар их хөрөнгө шаардагдана. Энэ шалтгаанаар орлого багатай улсад энэ асуудал төдийлөн яригдахгүй.

Хүн амын нягтрал ба ӨНДӨР ОРЛОГОТОЙ ХОТ ба БАГА ОРЛОГОТОЙ ХОТ

Хот руу нүүх их нүүдэлтэй зэрэгцээд тээврийн технологийг доод эрэмбээс дээшлүүлэх асуудал өөр хоорондоо уялдаатай асуудал юм.

Хотын тээврийг хөгжүүлэх асуудал дээр хийдэг том алдаа бол эдийн засгийнхаа нөхцөл байдлыг мэдэхгүйгээр гоё сайхнаар нь буруу ярьж шийдэх гэж оролддог явдал юм. Метро барина гэх нь нөхцөл байдлаа тооцоогүй гоё сайханд нь хууртсан жишээ мөн. Энэ утгаар нь хотыг ӨНДӨР ОРЛОГОТОЙ ХОТ мөн БАГА ОРЛОГОТОЙ ХОТ гэж ангилбал асуудлыг ойлгоход тус болох байх. Гоё гоё шилэн цамхагтай метро бүхий хоттой болох хүсэл нь бага орлоготой хотод маш хохирол учруулах үр нөлөөтэй.

Авах гээх Зарим санаа

Хүн амын хот руу хийх нүүдэл хотын нягтралыг нэмэгдүүлэх бөгөөд тэр хэмжээгээр тээврийн технологийн эрэмбийг анхаарах хэрэгтэй болно.

  • Машин унах гэдэг нь мөнгөтэй хүмүүсийн хэрэг. Автобус бол энгийн хүмүүсийн хэрэг. Машины хөдөлгөөнд хязгаар тавьж автобусны хөдөлгөөнд илүү орон зай бий болгох асуудал бол үргэлж улс төрийн асуудал юм.

Бөглөрлийн асуудлыг шийдэхийн тулд автобусны тээвэрт илүүтэй анхаарах хэрэгтэй болно.

  • Хотжих явцад дэд бүтцэд хийх хөрөнгө оруулалт дээр хэмнэлт гаргахын тулд шавааралдан бөөгнөрөх үзэгдэл БАГА ОРЛОГОТОЙ ХОТ-д ихэвчлэн тохиолддог. Хотын дэд бүтцэд урдчилан хөрөнгө оруулалт хийх явдал сайн хот бүтээх үйл явцын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм.
  • Хот хэдийгээр нягтрал өндөр ч ажлын байрнууд тодорхой орон зайтай байх нь бөглөрлийг арилгах, ажлын байранд хүмүүс богино хугацаанд очдог байх, том компаниуд хэрэглэгч нартаа хялбархан хүрэх дэд бүтэц энэ бүгд нь хөдөлмөрийн бүтээмж нэмэгдүүлдэг гэдэгт анхаарал тавих хэрэгтэй.
  • Компаниудын хэрэглэгч нартаа хүрэх дэд бүтцийг анхаараагүй хот бол компаниудыг улам бүр жижигхэн байх нөхцлийг бүрдүүлж БАГА ОРЛОГТОЙ ХОТ-ын түвшинд мөнхрөх аюулыг үүсгэнэ. Африкийн эргийн хамгийн том хот Дар Аль Саламд хотын дэд бүтцийг шийдэж чадаагүйгээс хотод үйл ажиллагаа явуулж байгаа компанийн хамгийн үр ашигтай хувилбар нь нэг л ажилтантай байх явдал болсон байна.

Цар хүрээ 0

Төрөлжилт 0

Бүтээмж маш бага

Дэлгүүр маш жижигхэн

  • Лос Анжелис бол дээр яригдаж байгаа хотын эсрэг дүр. Тэнд хотын төв гэсэн ойлголт байхгүй. Дэд бүтцэнд асар их хөрөнгө оруулалт хийсэн. Хурдны зам хөгжсөн. Түгжрэл бөглөрөл гэсэн ойлголт байхгүй.

Цар хүрээ том

Төрөлжилт маш сайн

Бүтээмж өндөр

Дэлгүүрүүд нь дан молл

Лос Анжелес бол моллуудын дунд оршин байгаа хот юм.

  • Лондон, Парис нь хотын төвдөө моллууд нь төвлөрсөн өндөр үр ашигтай зохион байгуулалттай байдаг. Гол нь хот байгуулалтын хувьд нэг компанийн барилга нөгөө компанийн харилцаа холбоонд саад учруулахааргүй орон зайтай дэд бүтцийн орчинтой байдаг.

 

БАГА ОРЛОГОТОЙ ХОТ-д юуг буруу хийдэг вэ

Screen Shot 2018-12-14 at 8.14.51 AM

Бага орлоготой учир ихэвчлэн дэд бүтэц  муу хөгжүүлсэн байх нь элбэг. Дэд бүтэц муу учир хөдөлмөрийн бүтээмж муу.

Сайн хот сайн дэд бүтэцтэй байх хэрэгтэй. Дэд бүтцэд хийх хөрөнгө байхгүй гэж хэлэх амархан. Шавааралдан байгаагаа үүгээр зөвтгөдөг. Гэвч хотын дэд бүтцэд санхүүгийн зах зээл дээрээс хөрөнгө мөнгө босгоход компани, хувь хүмүүс, өрх гэрт том бололцоо олгох асуудалд анхаармаар. Тухайлбал,

Газрыг олгохдоо зориулалтыг нь заадаг, явдал. Зориулалтыг нь төрөөс зааж байгаа нь хөрөнгө оруулалтын өгөөжийг бууруулна. Хэмнэлт хийхийн тулд шавааралдана. Дээр нь БАГА ОРЛОГОТОЙ ХОТ-д барилга байгууламжид шаардлагагүй өндөр техникийн нөхцөл тулгадаг нь хотын зөв хөгжлийг боомилдог байна.

Зориулалтыг нь заасан, газар өмчлөх эрхийг шилжүүлэх асуудал хүнд сурталтай байна гэдэг нь Газар өмчлөгчийн эрх сул байх нөхцөл болдог.

Газар өмчлөх эрх нь сул учир банк, санхүүгийн байгууллагуудын зүгээс газрыг барьцаа болгон санхүүжүүлэх сонирхол муутай болгодог.

Газар өмчлөх эрх нь чанга баталгаатай бол Банкууд барьцаанд зөвхөн барилга байгуулжийг бус мөн газрыг барьцаанд авах нэмэлт хөшүүрэгтэй байж хэмээн хотын дэд бүтцэд банкууд хөрөнгөө гаргах сонирхолтой болдог байна.

Дээрх асуудал зөвхөн компаниуд болон байгууллагуудад хамаарч байгаа биш мөн хувь хүн, өрх гэрт хамаарах асуудал юм. Газар өмчлөлийн эрх сул байгаа нь ИПОТЕКИЙН ЗЭЭЛД БАРЬЦАА болж чадахгүй байдал бий болгож байгаа юм.

Газар өмчлөх эрхийг баталгаатай болгох, чөлөөтэй худалдах нөхцлийг хангаж өгөх нь сайн хоттой болоходл туслах зах зээлийн арга юм. Тэгэж байж хотын газрын үнэ, үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ өсөх бололцоо бий болно. Газар болон үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ өсөх нөхцөл нь үйлдвэрлэл, үйлчилгээ бөөгнөрөх, төрөлжилттэй холбоотой юм.

Ер нь сайн хот санааны зоргоор бий болдоггүй  гэдгийг анхааралдаа авах нь зүйтэй юм.

Сайн хот, сайхан хот Сайн хотын захиргааны үр дүн биш, хотыг зах зээлийнх нь горимоор ажиллуулах нөхцлийг бий болгосны үр дүн байдаг.

Зөвлөмж

 

Screen Shot 2018-12-14 at 8.17.43 AM

Сайн хот бол сайн дэд бүтэцтэй тэр нь зах зээлийн бөөгнөрлийг бие биедээ садаа болохгүйгээр нягтрал үүсгэж өгснөөр бүхэлдээ үйлдвэр, үйлчилгээний бүтээмжийг дээшлүүлж амьдралыг ая тухтай болгодог.

Буурай хөгжилтэй орнуудад тулгарч байгаа том асуудал бол дэд бүтцэд хөрөнгө оруулалт хийх, дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтыг аль болох үр дүнтэй байлгах явдал юм. Үүний тулд 3 төрлийн БОДЛОГО-ын зөвлөмжийг судлаачид санал болгож байна.

Нэгдүгээрт,  Газар болон Үл хөдлөх хөрөнгийн татвар тогтоох явдал юм. Хотын үнэтэй газруудад татвар тогтоох нь шударга хийгээд үр дүнтэй, зохион байгуулах бололцоотой арга хэмжээ юм.

Газрын үнэ өсөх нь газар өмчлөгчийн ажлын үр дүн биш. Энэ бол зах зээлийн үр дүн бөгөөд үүнээс улбаалаад газар болон үл хөдлөх хөрөнгөд ТАТВАР тогтоох нь нийтийн эрх ашиг юм. Газрын татвар Үл хөдлөх хөрөнгө, байшин барилгын  утгагүй бөөгнөрөл, шавааралдааныг зах зээлийн аргаар зохицуулах болно. Ингэхийн тулд газар өмчлөлийн эрхийг батлагаатай аюулгүй болгох, шүүх өмчлөгчийн эрхийг хамгаалж чаддаг байх явдал чухал юм.

Газар өмчлөл хэнээс хэнд шилжиж байгаа нь бүртгэлтэй байдаг. Тэрхүү бүртгэл нь өөрөө татвар тогтоох жагсаалт болж байдаг.

Газрын үнийн өсөлтөөс өсгөсөн татвар авах нь хотын дэд бүтцийн хөгжилд зарцуулах хөрөнгийн эх үүсвэр байх учиртай. Наад зах нь энэхүү татвар Хотын зүгээс дэд бүтцээ хөгжүүлэх санхүүгийн эх үүсвэр банкнаас авахад банкинд тавих барьцаа болж байх ёстой юм. Хот ирээдүйд орлоготой гэдэг нь баталгаатай бол банкнаас хөрөнгө босгох нь илүү хялбар болно.

Хоёрдугаарт, Нягтрал өндөртэй газарт дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт хийх нь хөрөнгө оруулалтын үр ашгийг нэмгдүүлэх эерэг нөлөөтэй гэж үздэг.

Гуравдугаарт, Дэд бүтцийг барьж байгуулах хөрөнгийг суперциклийн үед төр өөрөө хариуцаж хөрөнгө мөнгө босгох гэж оролддог байсан цаг нэгэнт өнгөрсөн тул аль болох хувийн хэвшлийг энэ чиглэлд дайчлахад анхаарлаа төвлөрүүлэх, тэдэнд эдийн засгийн урамшуулал, хөшүүрэг бий болгох тал дээр ажиллах хэрэгтэй гэж үзэж үздэг.

Хотыг хөгжүүлэх нь зах зээлийнх нь горимоор дэд бүтцийг хөгжүүлж хөдөлмөрийн бүтээмжийг өсгөх, төрөлжилттэй  холбоотой бөгөөд энэ асуудлыг ойлгосон, зохицуулсан БОДЛОГОГҮЙ бол хот утаатай, манантай, түгжрэлтэй, амьдралын чанар муутай, бухимдалтай  байсан хэвээр байх эрсдэлтэй.