Александра Панзарелли: Уго Чавесын дарангуйллын суурь нь Үндсэн хуулийн өөрчлөлт байсан

 

Screen Shot 2019-10-02 at 1.32.20 PM

 

“Боловсрол төвтэй улс төр” ТББ-аас зохион байгуулж буй цуврал лекцийн гурав дахь илтгэгч нь Венесуэлд өсч, төрсөн, өдгөө АНУ-ын иргэн Александра Панзарелли.

Профессор Александра Панзарелли “Венесуэл улсын ардчилал яагаад сүйрэв” сэдвээр лекц уншсан юм.

Э.Бат-Үүл “Монгол Венесуэлийн яг араас явж байгаа. Венесуэлд инфляци хоёр сая давчихсан. Арван саяд хүрэх таамаг бий. Ийм үед хамгийн эмгэнэлтэй нэг зураг анзаарагдаж байна. Венесуэлийн ардчилсан хүчин өөр хоорондоо учраа олохгүй яваа” гэсэн үгээр лекцийг эхлүүллээ.

 

Screen Shot 2019-10-02 at 1.32.03 PMАлександра Панзарелли

 

УГО ЧАВЕС ТӨРИЙН ЭРХЭНД ГАРСНААР ВЕНЕСУЭЛИЙН МӨХЛИЙН ТҮҮХ ЭХЭЛСЭН

Уго Чавесаас өмнө Венесуэл өнөөгийнхөөс тэс өөр өнгөтэй байсан. Хүн бүр тэгш эрхтэй, олон улсад нээлттэй байлаа. Итали, Америк гэх мэт улсаас маш олон хүн ирж суурьшиж амьдарч байсан. Манай улсад ардчилал 1959 онд эхэлсэн түүхтэй. Хоёр гол нам эвсэл байгуулсан юм. Харамсалтай нь тэд дотроосоо ялзарч, ардчиллын үйл явц удааширч эхэлсэн л дээ. Ийм шалтгаанаар ядуурлын хувь эрс өссөн. 1988 онд эвссэн хоёр хүчний нэг намынх нь төлөөлөл болох Карлос Андрес Перрис гэдэг хүн Венесуэлийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдож байлаа. Тэр хүн хоёр дахь удаагаа нэр дэвшихдээ “Далаад оны Венесуэлийг эргүүлэн өгнө” гэж амлаж ялалт байгуулсан юм. Харамсалтай нь эрх барьсныхаа дараа амлалт нь тийм амар биелэхгүйг ухаарсан. Ядуурлын хувь буураагүй учраас Каракас орчимд эсэргүүцлийн жагсаал цуглаан хүчээ авсан. Энэ цаг үеийг Венесуэлийн ардчиллын төгсгөл ирсэн гэж үздэг. Тэр үед хэний ч таньж мэдэхгүй Уго Чавес гэдэг хүн гарч ирсэн. Тэр гудамжинд өрнөсөн үймээн самуунд гол үүрэг гүйцэтгэгчийн нэг байсан юм. Мань хүн төрийн эргэлт хийх оролдлого хийсэн ч бүтээгүй. Шоронд хоригдож ял эдлээд гарч ирсэн. Дараа нь Уго Чавес сонгуульд өрсөлдөх эрх авч төрийн эрхэнд гарсан юм. Тэр төрийн эрхэнд гарснаар Венесуэлийн мөхлийн түүх эхэлсэн гэж хэлж болно. Уго Чавес хоёр зүйлийг амлаж гарч ирсэн. Нэг нь шинэ Үндсэн хууль батлах байсан бол нөгөө нь улс төрд оролцоо багатай нийгмийн бүлгүүдэд боломж олгоно гэсэн амлалт байсан нь манай улсын өнгөрсөн түүхэнд тод бичээстэй байгаа.

Венесуэлийн удирдагч шинэ Үндсэн хуулийн төслөө 1999 онд парламентаараа хэлэлцүүлээд батлуулсан. Тэр үед шинэчлэгдсэн Үндсэн хуулийн давуу, сул талыг одоо онцолъё. Үндэсний цөөнх парламентад суудалтай болсон, эмэгтэй сайд нар Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд багтсан гэх мэт давуу талууд бий. Ийм шалтгаанаар Уго Чавесын нэр хүнд огцом өссөн л дөө. Шинэ Үндсэн хуулийнх нь нэг том сул тал нь Ерөнхийлөгчийн хэмжээ хязгааргүй эрх мэдэл. Хоёр танхимтай байсан парламентаа нэг танхим болгочихсон. Товчхондоо авторитар дэглэм тогтсон, Венесуэлд. Конгресс нэг танхимтай болсноор Ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл огцом хүрээгээ тэлсэн гашуун түүх бий.

Манай улсын хувьд эдийн засгийн гол тулгуур нь газрын тос байсныг хүн бүр мэднэ. Газрын тосны үнэ тухайн үед өндөр байсан юм. Уго Чавес газрын тосноос олсон мөнгөөр улс төр, нийгмийн том бүлгүүдийг атгандаа оруулахаас эхлээд буруу зүйл их хийсэн. Комунист лидер болсон.

Товчхондоо тэр манай улсын түүхийг шинээр бичилцсэн. Боливар гэж үндэсний баатар бий. Мөн л дэлхий мэдэх түүхэн хүн. Уго Чавес Боливарыг тахин шүтэж, өөрийгөө Боливартай адилтгаж үзэх болсон.Боливарын цогцсыг булшнаас нь гаргаж нүүр царайг нь өөрчилсөн. Бүр тодруулж хэлбэл, эртний Боливарын түүхэнд ул мөр, гавьяа зүтгэлээ үлдээсэн язгуур гаралтай угсаатнуудын царайнаас авахыг нь авч Боливарын царайг өөрчилсөн л дөө. Тэгээд өөрөө тэр төрхийг дуурайж, тэр бүх шинж чанарыг өөртөө бүрдүүлж эхэлсэн.

Уго Чавес хожим хорт хавдар тусч, бие нь эрчимтэй муудаж эхэлсэн ч ард түмнээс нуусаар байсан юм. Куба руу хүртэл очиж нэлээд хэдэн сар эмчилгээнд хамрагдсан цаг хугацаа түүний намтарт бий. Эмчилгээ нь үр дүнд хүрээгүй учраас сүүлдээ биеийн байдлаа зарласан л даа.Тэгээд мань эр Николас Мадуро гэж хүнийг залгамжлагаараа сонгосон. Николас Мадуро сонгуульд ганцхан хувийн саналаар ялж Венесуэлийг удирдах болсон юм. Тэр сонгуулийн маргаантай үр дүн хоёр талд хуваагдсан байсан нийгмийг улам туйлшруулж хагалсан. Уго Чавесыг хамгийн сүүлд иргэдлээ хандаж үг хэлэх үйл явдлыг сонирхсон гэрчийн нэг нь би. Тухайн үед би Канадын элчин сайдын яаманд зөвлөхөөр ажилладаг байлаа. Тэр үед төв талбайд цугласан иргэдийн сэтгэл хөдлөл дээд цэгтээ хүрсэн байсан шүү. Өмнө нь хүмүүсийн дундуур явж гар барьж, тэврэлдэж их эрчтэйгээр илтгэлээ тавьдаг байсан Уго Чавес тэр өдөр хөдөлгөөн нь удааширсан, өвчиндөө шаналж яваа нь илт байсан л даа.

ТААЛАГДААГҮЙ ШҮҮГЧЭЭ ШОРОНД ЯВУУЛДАГ БАЙЛАА

Уго Чавес Венесуэлийн ард түмэнд нэлээд нэр хүндтэй улстөрч байсан. Асар хүчтэй харизмтай. Олныг татах чадвараараа гойд удирдагч байсныг нь онцлох учиртай байх. Түүний хийсэн бас нэг сөрөг ажил нь хэвлэлийн эрх чөлөөг жинхэнэ утгаар нь нугачин дарсан. Ингээд ч зогсохгүй улсынхаа эдийн засгийн үгүй хийсэн хүн. Гэсэн хэр нь л ард түмэн түүнд их сайн ханддаг, дагаж хуйлардаг байлаа. Тэр засаглалын үндсэн гурван тулгуурыг үгүй хийсэн хүн. Гүйцэтгэх засаглал ямар ч эрх мэдэлгүй болсон, ерөнхийлөгчийн дохио зангаагаар хөдөлж эхэлсэн. Хууль, шүүхийн засаглал утгаа алдсаныг бас онцолъё. Зөв шийдвэр гаргасан шүүгчийг өөрт нь таалагдсан шийдвэр гаргаагүй гээд шоронд хийсэн түүх бий. Авлига авсан гэж буруутгаад нь торны цаана хийчихсэн. Тэгээд л тэр шүүгчийн хувь заяа эмгэнэлтэйгээр төгссөн. Уго Чавесыг амьтантай харьцуулбал наймаалж гэж хэлж болох юм. Учир нь тэр бүх салбарыг атгасан. Хэвлэл мэдээлэл, шүүх засаглал, эдийн засаг гээд бүх салбар түүний атганд орсон. Тэр бүгдийг сорсон.

Хэвлэл мэдээлэл гэж ирээд ярихад хувийн эзэмшлийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг эзэмшилдээ авсан байдаг. Нэг жишээ хэлье. Монголчуудын сайн мэдэх “Халтар царайт”-ыг хийсэн телевизийн суваг Уго Чавесыг зоригтой шүүмжилдэг байсан юм. Тэр сувгийг Уго Чавес 2007 онд хаасан. Өөрийнх нь эсрэг дуугарсан, өөрийг нь шүүмжилсэн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг тэр үг тайлбаргүйгээр хаадаг байсан. Тэр Владимр Путинтэй нэг талаараа их төстэй. Үзэл бодол, байр суурь, шийдвэр шийдлийг нь хүлээж зөвшөөрдөггүй сөрөг хүчний улстөрчдийг захиргааны хэргийн шүүхээр оруулж хорьдог байлаа. Ер нь бол эрх мэдэлдээ дулдуйдаж сөрөг хүчнийг нугачин дарсан. Улс төрийн намынхаа хувьд түүнийг яг нэг намын тууштай гишүүн гэхэд хэцүү. Маш олон нам сольсон. Өөр намаас дэвшиж байгаа нэр дэвшигчидтэй хэл амаа ололцохдоо хэцүү хүн байсан даа. Эрх мэдлээрээ ардчиллыг нугачин дарснаас гадна аж ахуйн нэгжүүдэд ч халгаатай байсныг онцолъё. Ялангуяа хөдөө аж ахуйн салбарын компаниудын бүх хөрөнгийг хурааж улсын хөрөнгө болгож эрх мэдлээ улам өргөжүүлсэн. Ингээд хэсэг хугацааны дараа Венесуэл улс тэр чигтээ Уго Чавес гэж хүний атганд орсон юм.

УДИРДАГЧАА ШҮТСЭН АРД ТҮМЭН ЭДИЙН ЗАСАГ СҮЙРЭХИЙГ АНЗААРААГҮЙ

Мэдээж түүнийг ингэж дураараа авирлах үед сөрөг хүчин аль чадлаараа эсэргүүцлээ илэрхийлж байсныг хэлэх хэрэгтэй. Тухайн үед Швейцарийн банк гэх мэт газарт ерөнхийлөгчийн нэр дээр маш их хэмжээний мөнгө хуримтлагдаж байна гэсэн мэдээлэл ирж, тэр мэдээллийг нь сөрөг хүчин эсэргүүцсэн улстөрчдийн нэг хэсэг нь шоронд орж, нөгөө зарим нь эх нутгаасаа дүрвэсэн. Улс төрийн орогнол хүссэн. Харамсалтай нь ард түмэн яг юу болоод байгааг ойлгоогүй. Уго Чавесыг тахин шүтсэн хэвээр байсан. Уго Чавесыг тахин шүтсэн нийт олонх буюу ард түмэн амьдрал дээр яг юу өрнөж байгааг ухаарах сэхээгүй, эдийн засагт балагтай ямар үйл ажиллагаа болж буйг ойлгох сөхөөгүй аж төрсөн. Энэ бол гашуун үнэн. Хээл хахуульд автсан элитүүд нь зсгийн эрхэнд заларсаар байсан юм. Тэр хүмүүс одоо ч эрх мэдлээс бууж, хураасан хөрөнгө мөнгөө алдахыг хүсэхгүй байна л даа. Ийм шалтгаанаар манай улс маш том хямралд орчихоод байна. Миний төрөлх нутгийн энэ эмгэнэлтэй түүхээс авах нэг том сургамж бий. Ардчиллын үнэ цэнийг алхам бүрдээ хамгаалах хэрэгтэй. Тэгж байж л улс орнууд популизмаас ардчиллаа аварч үлдэнэ.

Улс төрийн нөхцөл байдлын тухайд манайд хоёр том эвсэл бий. Нэг нь засгийн газрын эвсэл. Нөгөө нь сөрөг хүчний эвсэл. Аль аль нь энэ нөхцөлөөс хэрхэн гарах вэ гэдэг асуултад шийдэл олж чадахгүй яваа. Нэг хэсэг нь дахин сонгууль хийе гэж байгаа бол нөгөө хэсэг нь гадны интервенц хэрэгтэй гэж байна. Мадурогийн Засгийн газарт гурван фракц бий. Нэг нь өөрийг нь дэмжиж яваа. Нөгөөх нь Мадурогийн эсрэг яваа шинэ залуу үеийнхэн. Гурав дахь нь өмнө нь Мадурогийн засагт ажиллаж явсан сайд нар.

МАДУРО ОРОС, ХЯТАДЫН ДЭМЖЛЭГТЭЙГЭЭР ДАРАНГУЙЛЛАА ҮРГЭЛЖЛҮҮЛЭХ БАЙХ

Одоо манай улсын маргааш ямар байх вэ гэдэг дээр хэдэн хувилбар хэлье. Хамгийн муу хувилбараас нь эхэлье. Мадуро сөрөг хүчнээ нугачин дарах магадлал бий. Тэр ОХУ, Хятадтай түншлэл тогтоочихсон. Цэргийн элитүүд, газрын тосны бизнесийг гартаа атгасан давуу талтай. Хэрвээ энэ хувилбар хэрэгжвэл хямрал газар авна, гадаад өр нэмэгдэнэ. Сөрөг хүчний тухайд хоригдох нь хоригдож, дүрвэх нь дүрвэнэ. Хоёр дахь сценари нь Норвегийн сценари. Норвегийн Засгийн газрын зүгээс эвслийн хоёр хүчнийг ойлголцуулах яриа хэлэлцээр явуулж байгаа. Гэхдээ энэ хэлэлцээр одоогоор зогсчихсон. Мэдээж бүх зүйл хөшигний ард өрнөж буй. Энэ хоёрыг ойлголцуулж аль аль талын санааг тусгасан дундын аятайхан шийдэл олохоор Норвегийн тал хичээж яваа. Гэхдээ миний хувьд энэ хувилбарт эргэлзэж байна. Хамгийн сайн гэхдээ бараг л бүтэхгүй нэг хувилбар бий. АНУ, Канад, Европын холбооны зүгээс хүний эрхийн чиглэлээр хориг тавьчихсан. Энэ санкцид дулдуйдаж цэргийн дэглэм тогтоогоод Мадуро ерөнхийлөгч өөрөө сонгууль зарлах хувилбар бий. Үлгэрийн гэмээр өөр нэг шийдэл хувилбар бий. Хүмүүнлэгийн тусламж их хэмжээгээр оруулна, манай улсад. Ийм замаар Мадурогийн дэглэмийг аажмаар багасгаж, сонгууль зарлах. Үүнд би хувьдаа итгэхгүй байна.

Тэмдэглэсэн Ц.БААСАНСҮРЭН

Advertisements

Александра Панзарелли. Презентаци

Профессор Александра Панзареллигийн “Венесүэл улсын Ардчилал яагаад сүйрэв” сэдвээр тавьсан илтгэлийн үед үзүүлсэн прези-г дорхи холбоосоор авч үзнэ үү

Why Venezuela’s Democracy Collapsed

Монголчууд

1970-д оны Венэсүэлийг “Халтар царайт” киногоор төсөөлж болно.

Өнөөгийн Венэсүэл бол Уй гашуу, ядуурлын цөл гэлээ.

Өөрийн орны гунигт түүхийг хэлж өгч байгаа нь биднийг битгий ийм зам руу уначихаасай л гэсэн хэрэг юм даа

Лекцийг YouTube-д байрлуулсан  DENS.MN-д талархаж байна.

1 дүгээр хэсэг

2 дугаар хэсгийг нь ЮТүбээс үзнэ үү. Холбоос нь техникийн шалтгаанаар болохгүй байна. Хүлцэл өчье.

3 дугаар хэсэг

 

 

 

 

 

 

 

 

“Чонон сүлд” орчин цагийн хятадын “популист үндэсний үзэл”-ийн сор нь. 2011

 

Screen Shot 2019-10-01 at 9.25.30 AM

 

Хятадын зохиолч Зян Руны бичсэн “Чонон сүлд” роман Англи, Франц, Герман, Япон, Итали, Испани зэрэг 30 гаруй орны хэл дээр хэвлэгдэн тарсны дараа Дэлхийн банкны санхүүжилтээр кирилл үсгээр монголчлогдон бидний монголчуудын хүртээл болсон билээ. Уран сайхны дүрслэл, бичлэгээрээ хятад зохиолчийг магтмаар. Тэгээд ч номыг дэлхийн олон хүн сонирхон хүлээж авсныг зохиолчийн чадал чансаатай холбож ойлгож болно.

Англи хэл дээр уг номын нэр нь “Wolf totem” хэмээнэ. Хятад хэл дээр ч мөн л ийм утгатай аж. “Totem” гэдэг үгийн утга нь овог, бүлэг хүмүүс, өрх айлын “өвөг дээдэс” гэсэн утгатай, бас ч үгүй сүсэг бишрэлтэй холбоотой. “Totem”-ын  гарал нь Хойт америкийн Ожиб  хэмээх уугуул иргэдийн хэл дээрх Оодем буюу бүлэглэсэн хүмүүс гэсэн үгийн англи хэлнээ хувирсан дуудлага аж. Гэсэн хэдий ч “Totem” маягийн сүсэг бишрэл Африк, Ази, Австрали, Европ болон Хойт мөсөн далайн ард түмнийг оролцуулаад дэлхийн ихэнх ард түмний түүхэнд байдаг.

Орчин үед, ялангуяа 20 дугаар зууны сүүлчээр  “Totem”  хэмээх нэр томьёог сүсэг бишрэлээс нь салгасан хэлбэрээр Өрнөдийн “Шинэ эрин” гэх мэт далдын хүчинд итгэгчдийн хөдөлгөөн өргөнөөр хэрэглэж байгаа бөгөөд ингэснээрээ ертөнцийг тольдох шинжлэх ухааны болон далд ухамсрын хольц бүхий шинжлэх ухаан, хуурамч шинжлэх ухааны холимог үзэл суртлыг бий болгох гэж оролдож буй юм. Орчин үеийн шинжлэх ухаан үүнийг үгүйсгэж байгаа билээ.

Бонны их сургуулийн Ази, дорно судлалын институтийн эрдэмтэн, нэртэй хятад судлаач Вольфганг Кубин орчин үеийн хятадын уран зохиолуудын ихэнхийг түүний дотор Вэй Хуйгийн бичсэн “Шанхайн бэби” зохиолыг “хогийн бүтээл” гэж хамгийн хатуу үгээр цоллоод мөн “Чонон сүлд” романыг “фашист”, Германд “Хятадын нэр нүүрийг барсан ном” хэмээснийг энд хэлсү.

 

Бүтэн эхийг дараахь холбоосоор үзнэ үү.

Чонон сүлд

Манай аугаа Чин (гүрэн)

 

Screen Shot 2019-09-23 at 12.37.13 PM

 

Өнөөгийн монголчуудын өмнө Би монгол хүн, би гэдэг чинь хэн юм бэ? гэж өөрийгөө таньж авах асуудал улам бүр чухал болж байна.

Тиймдээ ч Их Монгол Улсын түүхээ илүү үзэж түүгээрээ бахархах үе байхад  Манж гүрний эрхшээл  дор амьдарснаа эргэн санаж, манж үндэстэн шиг мөхөх тавилан бидний монголчуудад ирэх үү гэж санаа зовох үе байх.

Юутай ч Бид хэн юм бэ гэдгийг ойлгоход тус болохуйц нэгэн номыг Та бүгдэд хүргэж байна. Онц сонирхолтойгоос гадна  Монголын түүхийг “уламжлалт” маягаар төсөөлөхөөс тэс өөрөөр бичигдснээрээ энэ ном онцгой чухал.

Номноос олон шинэ санаа бодол олж болно. Сонирхлыг тань өдөөх үүднээс зарим байж болох хувилбар санааг хуваалцья.

  • “Манай аугаа Чин” гэдэг хэллэг нь , 17-19, 20 дугаар зууны эхэн үеийн олон монголчуудын бахарлын үг байсан гэж байна шүү.

Хөөрхийдөө, Их Монгол Улс задарснаас хойш, бага хаадуудын тарж бутарсан сэтгэлгээтэйгээ монголчууд 17 дугаар зуунтай золгожээ. Тэр үед  Цахар, Түмэд, Ордос, Түшээт хан, Засагт хан, Сэцэн хан гэсэн 6 түмэн улус байж. Нэгэн ч нөгөөгийнхөө дээр гарсангүй. Хүний олонлог болсон хятадуудын эрхшээлд орчихгүйн тулд Манж хэмээх хаантай болсондоо монгол түмэн бүгдээрээ бахархаж байсан юм байна.  Тиймдээ ч Манай Аугаа Чин гэдэг хэллэг бий болж.

  • Орчин цагийн Үндэстэн-Улс удирдлагын Босоо тогтолцоо шаарддаг. Нүүдэлчин монголчууд Хэвтээ тогтолцоонд байсан учир монголчуудыг улс гэхээсээ УЛУС гэсэн ойлголтод хамруулан бичжээ. 

17 дугаар зуунд Баруунд Үндэстэн-Төр хүчээ авч байх цагт Монголчууд бид олон Улус болж амьдарч байсан юм боловуу. Босоо тогтолцоог нэвтрүүлэхийн тулд  тарж бутарсан жижиг хаадуудад Манжийн хаан эрэмбэлж Чин, Ван энээ тэрээ гэдэг цол хэргэм өгч байсан байна.

  •  Манж гүрэн монголчуудад эхэндээ ээлтэй байсан боловч Манжийн төр нь аажмаар хятад түшмэдээр дүүрэх үед халгаатай болж тэр нь Богд хаан тэргүүтэй шашны улс зарлах нөхцлийг бий болгожээ.

Манж Чин улсын төр хятад түшмэдээр дүүрч, ялангуяа ар Монголд хятад тариачдыг олноор суурьшуулах бодлого гарсантай холбоотойгоор Монголчууд Оросын хаанаас тусламж эрэлхийлж, өөрийн тусгаар тогтнолоо зарлажээ. Энэ нь овог аймгуудаар дахин  задрах шалтгаан болсон бөгөөд Төр, шашиныг хослуулах уу Эс хослуулах уу гэдгээр овог аймгууд хуваагдсан бололтой.

Түүхийн цаг хугацаанд нэг хэсэг монгол аймаг Хятадын эрхшээлд үлдэж ар Монголын овог аймгууд Зөвлөлтийг дагаж Улус, төрийг авч явсан бололтой. Ингэхдээ Улус нь байж, төрийн эрхийг нь улаан Оросоос эрхшээж байж дээ.

Ийм байдалтайгаар 1990 оны ардчилсан хувьсгалтай золгосон бөгөөд төрийг эрхшээх эрх мэдэл Ар Монголын монголчуудад иржээ гэж үзэж болно.

  • 6 түмэн улусыг нэгэн ах дүүс “монгол үндэстэн” гэдгийг ойлгуулахад Чингис хааны 8 гэрийн тахилга их үүрэгтэй байж.

Тэр нь монголчуудын Төрөө гэх сэтгэлгээг нэгтгэхэд чухал байсан боловч аажмаар тэр нь Шүтээний хэмжээнээс халиагүй бололтойдог

Screen Shot 2019-09-21 at 9.41.51 AM

Screen Shot 2019-09-21 at 9.43.14 AM

Монголчууд бид Хэн юм Бэ? Үүнд хариу олох нь олон талын ач холбогдолтой бизээ.

Дээрх номыг дорхи холбоосоор үзнэ үү.

Our-Great-Qing-The-Mongols-Buddhism-And-the-State-in-Late-Imperial-China-Johan-Elverskog

 

Е.Трифонов: Халх голын түүхийг тодруулахуй

 

Screen Shot 2019-09-11 at 3.22.47 PM

ТРИФОНОВ  Евгений Ефимович

1962 онд Москва хотод төрсөн.  1988 онд Москвагийн түүх архивын институтийг төгссөн. 1979-1990 онд Зөвлөлтийн армийн Улсын төв Архивт ажиллаж байсан. 1990-1996 онд хараат бус сэтгүүлч, 1996 оноос төрөл бүрийн байгууллагад хэвлэл мэдээлэл хариуцсан ажлууд хийж байсан. Нийтдээ 400 гаруй өгүүлэл, нийтлэл бичжээ. 

“Боловсрол төвтэй Улс төр” ТББ-ийн урилгаар дээрх эрхэм “Халх голын түүхийг тодруулахуй” сэдвийн хүрээнд Орос, Монголын ээдрээт харилцааны талаар сонирхолтой лекц хийв. Түүний ярьсан олон зүйлээс цөөн хэдэн санаануудыг нь тэмдэглэж авснаа Та бүгдэд хүргэж байна.

Түүний хэлсэн үгийг хэрхэн ойлгосноо буулгасан тул алдаа байвал тэр алдаа нь минийх гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байхаа.

  • Оросын ард түмэн монголчуудын талаар хэрхэн төсөөлөл гаргадаг тухай 

Монголчуудын тухай Оросын ард түмэн тун дулимагхан мэдээлэлтэй байдаг . Монголчуудыг төсөөлөхдөө цөөхөн хэдэн томоохон түүхийн үйл явдлаар сэтгэдэг гэв.  Чингис хаан, Бат хааны аян дайнаар монголчуудыг төсөөлөх ажил нь эхэлдэг. Дараа нь хэдэн зууны тухай монголчуудын тухай огтын ойлголтгүй явж байгаад ХХ зууны эхэнд гэнэт л тээр алс бөглүү нутагт малчин ард түмэн Хувьсгалт Нам зохион байгуулж, Ардын хувьсгал хийсэн тухай алаг цоог мэдээлэлтэй болсон. Тэгснээ 1939 онд Халх голд зөвлөлтийн цэргүүдтэй мөр зэрэгцэн байлдсан тухайгаар, Дэлхийн П дайнд монголчууд Зөвлөлтийн ард түмний бат ар тал нь байснаар монголчуудыг төсөөлдөг. Дараа нь монголчууд социализм байгуулж байгаа Зөвлөлт орон том том тусламж үзүүлдэг гэсэн ойлголттой болсон гэнэ. Эдгээр түүхэн үйл явдлууд нь цаг хугацааны хувьд өөр хоорондоо алс, бутархай мэдээллүүд учир Монголын талаар бүтэн зураглал гаргаж чаддаггүй хэмээв.

  • Монгол обьект уу, субьект үү?

Зөвлөлт Орос 1921 онд Монголыг зөвшөөрсөн мэт боловч тэр нь зөвхөн хоёр талын шинжтэй, олон улсын тавцан дээр 1945 он хүртэл хэзээ ч тусгаар улс гэдгийг нь хүлээн зөвшөөрдөггүй  байсан байна.

Тиймээс Зөвлөлтийн коммунист удирдагчид Монголыг обьект болгон ашиглаж байсан болохоос Монголыг эн тэнцүү эрх бүхий субьект гэж үздэггүй байсан гэнэ.

Дэлхийн П дайнд зөвлөлтийн ард түмэнд монголчууд “Хувьсгалт Монгол” танкийн цуваа, “Монгол ард” нисэх эскадриль бэлэглэж байсан. Түүнээс илүүтэй нь дулаан хувцас, оймс бээлий, хоол, хүнсийг хэрэгтэй хэн нэгнээс нь аваад нийлүүлж байсан нь Оросын ард түмний хувьд сэтгэл зүйн аугаа дэмжлэг болж байсан. Монголчууд бидний найдвартай ар тал юм байна гэсэн сэтгэгдэл Оросын ард түмэнд төдийгүй, Зөвлөлтийн удирдагчдад бий болж байсан нь Монгол эн тэнцүү субьект мөн юм байна гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд тустай байсан гэнэ.

  • Халх гол

Халх гол тухайн үеийн том гүрнүүдийн геополитикийн мөргөлдөөн байсан. Зөвлөлт улс Японтой байлдсан. Монгол мөн Японтой байлдсан гэж ойлгож болно. Хамгийн хожсон орон бол Монгол. Монголыг дэлхий мэддэг болсон, Монгол тусгаар улс гэдгээ олон улсын тавцанд зөвшөөрүүлэхэд хэрэгтэй болсон. Зөвлөлтийн удирдагчид ч Монголыг хүлээн зөвшөөрсөн гэнэ. Энэ зуур хэлмэгдүүлэлт аймшигтай байсан. Хар цагаан аль нэг өнгөөр нь түүхийг будахад хэцүү хэмээв

  • Орос Монголын харилцааны тухай

Монгол социализм байгуулж Зөвлөлт Орос асар их тусламж өгдөг гэсэн ойлголт дээр Монголчуудыг төсөөлдөг төсөөлөл гацсан. Мэдээж ийм биш, Хоёр ард түмэн эрх тэгш харьцаж мэдээлэл солилцдог байх явдал чухал хэмээв.

Тэгш болон тэгш бус нийгмийн тухай. Сонгууль-2020 (The New Yorker)

 

Screen Shot 2019-08-30 at 12.07.38 PM

1830-аад он. Америкийн нийгэм залуу байж. Хамгийн тэгш нийгэм байжээ. Цалин хөлс Европтой харьцуулбал өндөр, Барууныхантай харьцуулбал хамгийн хямд, сул чөлөөтэй  газар нутагтай орон байлаа. Европт, Их Британд  хүн амын 1 хувь болсон аристократууд нийт орлогын 20 хувийг эзэмшдэг байсан бол АНУ-д энэ үзүүлэлт 10 хүрэхгүй хувь байлаа. Гол үзэл суртал нь тэгш нийгмийн тухай байв. Яг үнэнийг хэлэхэд энэ үзэл суртал цагаан арьстнуудын дунд ноёлж байсан ч тэдний бахархал болсон сэдэв нь баян, ядуугийн ялгаа бага байсан явдал юм. Томас Жефферсон “ Аль ч нийгэмд үүнээс илүү сайхан зүйл гэж байх уу?” гэж гайхуулж байсан байдаг.

Өнөөдөр Америкийн нийгэмд 1 хувь нь нийт орлогын 20 хувийг эзэмшдэг болж. Яаж яваад Тэгш гэгдэж байсан нийгэм Тэгш бус болчихов? Энэ талаар эдийн засагчид, улс төрчид бодож эхэлжээ.

Өнгөрсөн 200 жилд орлого болон тэгш бус байдал яг л “галзуу хулгана” дээр давхиж байгаа шиг нэг уруудаж, нэг өгсөх болсон байна. Эдийн засаг өсөөд тэгш бус байдал нэмэгдэж байсан мөчлөг байхад тэгш бус байдал багасаж Эдийн засаг өсч байсан мөчлөгүүд байна. Янз бүрийн тайлбарууд бий. Тухайлбал, Капиталист нийгэмд баян нь баян болж, ядуу нь улам ядуу болдог гэсэн дүгнэлт хийх эдийн засагчид олноор байна. Гэвч энэ нь хөгжлийн, ялангуяа үйлдвэржилтийн эхэн шатанд байгаа орнуудын хувьд үнэн гэдгийг сүүлийн үеийн судалгаа харуулжээ.

Тэгш бус байдлыг бууруулахад 2 гол хүчин зүйл голлох үүрэгтэй байж. Нэг нь БОЛОВСРОЛ, нөгөө нь АРДЧИЛАЛ буюу сонгогчдын санал өгөх эрх гэнэ.

Үйлдвэржилт тодорхой түвшинд хүрээд ирэхээр мэргэшсэн, мэргэжлийн ажиллах хүч үнэ цэнэтэй капитал болж хувирдаг. Мэдлэгийн эдийн засаг, технологи хөгжиж байгаа үед массын боловсрол өсөх хэрээр орлогын тэгш бус  байдал буурдаг байна.

Өөр нэгэн хүчин зүйл нь ардчилсан сонгуулиар орлого ихтэйгээс илүү татвар авах талд сонгогчид санал өгдөг нь нөлөө үзүүлж байна гэж эдийн засагчид үзжээ.

Тэгш бус байдлыг сайн гэж үзэх хүмүүс ч байна. Залхуу хойрго улсуудад тэр нь хөшүүрэг болдог гэсэн тайлбар сонсогдоно.

Тэгш байдал, тэгш бус байдал хаа сайгүй улс төрийн онцгой сэдэв болох хандлагатай байна.

1980-аад онд АНУ, Их Британи, Австрали, Канад, Европын ихэнх оронд, тэр ч байтугай Японд тэгш бус байдал эрс нэмэгджээ. Франц, Нидерланд зэрэг орнуудад энэ үзүүлэлт харьцангуй бага байсан байна. Гол шалтгаан нь Хятад, Зүүн Европ нээлттэй болж санхүүгийн зах зээл либеральчлагдсантай холбоотой гэдэг дээр ихэнх эдийн засагчид санал нэгдэж байгаа.  Өрсөлдөөн ажиллах хүчний цалин хөлсийг доош чангааж байгаа гэж үзсэн байна.

Манай хөрш орнуудад ч тэгш бус байдал гаарсан. Оросын олигархиудыг ярихаа больё гэхэд Хятадад хувийн хэвшил нь нийт орлогын 80 хувийг бүтээж байгаа боловч тэдгээр нь сахилга бат сайтай коммунист намын элитүүдэд очиж байгаа.

Юутай ч Америкт 2020 оны сонгуульд нэр дэвшигчдийн ярих сэдэв нь ахиу орлоготойгоос илүү татвар авах, өв залгамжлалын татварыг өндрөөр тогтоох, нийгмийн хамгаалын тогтолцоог боловсронгуй болгох явдал болно гэж үзэж байна.

Энэ нь түүхийн хүрдийг эргүүлэх салхи болохыг хэн байг гэлээ.

Энэ салхи Монголыг тойрохгүй байхаа

 

 

Рашид ад-Дин: Чингис хааныг залгамжлагчид

 

Screen Shot 2019-07-20 at 5.54.59 PM Иранд байгаа Рашид ад-дины (1247-1318) хөшөө

Монголын түүхийг олон орны түүхээс, олон янзын  хэл дээрээс чимх чимхээр цуглуулах шаардлагатай байдаг.

Ялангуяа Перс хэл дээр бишгүй их материал байдаг хэмээнэ. Аз тохиоход глобальчлалын эринд  эх түүхээ англи хэл рүү хөрвүүлсэн Ираны болон исламын орнуудын түүхээс үзэж болдог болжээ.

Энэ удаа перс хэл дээр бичсэн Рашид ад-Дины ” Чингис хааныг залгамжлагчид” номын англи хэл дээрх хувийг уншигч Танд дөхүүлж өгч байна.

Уг ном нь

  1. Чингис хааны хүү Өгөөдэй хааны тухай
  2. Чингис хааны хүү Зүчи хааны тухай
  3. Чингис хааны хүү Цагаадай хааны тухай
  4. Чингис хааны хүү Толуй хааны тухай
  5. Өгөөдэй хааны хүү Гүюг хааны тухай
  6. Толуй хааны хүү Мөнх хааны тухай
  7. Толуй хааны хүү Хубилай хааны тухай
  8. Хубилай хааны ач Төмөр (Өлзийт) хааны тухай

өгүүлэх бөгөөд хаан тус бүрээр нь гурван дэд хэсэг болгон эхний хэсэгт хэн хичнээн эхнэр, татвар эмстэй байсан, хэдэн хүүхэдтэй зэргээр ургийн хэлхээ гаргаж, хэн хэнд хамаарах гэдгийг бичиж, удаахь хэсэгт хаанчлах үедээ хийсэн дайн тулаан, гол ажлыг нь дурдаж, сүүлчийн хэсэгт нь хаадын зан чанар, билэг ухаан, хэлж ярьж байсан үгнүүдээс нь  дүрслэн бичсэн байна.

Номд орсон олон баримтуудыг  Илхадын үед цөөхөн тооны өндөр зэргийн монголчуудад хадгалагдаж ирсэн монголын түүхийн “Алтан дэвтэр”-ээс авсан гэж Рашид ад-Дин ярьж байсан тухай тэмдэглэсэн байна. Рашид ад-Дин монголчуудын шүтээн номд хүрэх эрхгүй байсан байх түүнд Болад ага ярьж өгсөн бизээ гэж. Хубилай хааны тухайд ч гэсэн хятадын гэхээсээ монгол эх сурвалжид тулгуурласан хэмээж.

Чингис хааны дараахь үеийн хаадын талаар Түүхэн талаасаа үүнээс өөр баталгаат эх үүсвэр олдохгүй гэдгээрээ энэ ном чухал юм.

Номыг сонирхох явцад Чингис хаан хэдэн оны хэдний өдөр өвдөж, хэзээ тэнгэрт хальсан гэдгийг хэлсэн байсан шүү.

Амралтаараа сонирхоно бизээ. Амжилт хүсье

Дараахь холбоосоор үзнэ үү

The successors of Genghis khan