Англи хэлнээс монгол хэлнээ буулгасан орчуулгыг жаргааж хэлэх үг:
Их хааны тухай түүх домог олонтаа бичигдсэн. Ихэвчлэн түүний эзэлж байсан гүрэн улсын бичээч нар түүний цэргийн дайлалын үед болсон үйл явдлыг тэмдэглэн үлдээсэн учраас Их хааны дүр төрх харгис хэрцгий түрэмгийлэн эзлэгч мэт түүхийн хуудаснаа үлджээ. Харин Чанчун бумбын өрнөдөд аялсан тэмдэглэлд монголчууд бидний мэдэх төр улсаа цогцлоон байгуулж, ард түмэндээ урт удаан амар амгаланг эрэлхийлсэн, энэрэнгүй Их хааны дүр зураг тодорч байгаа юм. Их хаан Чанчун бумбаас хамгийн түрүүнд асуусан асуулт нь “Билигт мэргэн та, холоос зорьж энд ирлээ. Надад олгох, мөнх амьдралын эм юу байна?” гэдэг. Хариуд нь Чанчун бумба “Амь биеийг мөнхрүүлэх аргагүй. Харин мөнх амьдралыг тэтгэж болно” гэснийг Их хаан ихэд сайшаан хүлээн авсан гэдэг. Үүгээр Их хаан Чанчун бумбыг зүгээр нэг харалган, ид шидийн шийдэл эрэлхийлсэн сэдлээр дуудаагүй нь нотлогдож түүний билиг оюунаас суралцаж зөвлөлдөхийг хүссэн нь харагдана. Чанчун бумбатай хөөрөлдсөн цаг хугацаа Чингис хааны сүүлийн дайлал буюу Тангуудыг ялсан аян дайны дараа юм. Их эзэн Чингис хаан Чанчун бумбад илгээсэн урилга захиандаа өөрийгөө эгэл даруу нэгэн гэж тодорхойлон зөвхөн мөнх тэнгэрийн дуудлагаар хамаг олныг нэгтгэсэн их үйлс байгуулсан хэмээдэг. Тийм ч учраас Их хаан үйлсийг үргэлжлүүлэх, амьдралыг тэтгэх хүч эрэлхийлж Чанчун бумбатай холбогдсон бизээ. Харин Чанчун бумбатай уулзсанаар Их хаан, дотроо ухамсарлан ойлгож байсан бодлоо цэгцлэн мөнх амьдралыг тэтгэх цорын ганц арга хүч нь АЛД БИЕ МИНЬ АЛЖААВААС АЛЖААТУГАЙ, АХУЙ ТӨР МИНЬ БҮҮ АЛДАРТУГАЙ хэмээх үеийн үед төр улсаа дээдлэн, үндэсний бат бэх оршлыг цогцлоох сургаалийг үлдээсэн юм. Өнөө үеийн монголчууд бид энэ их үйлсийн үргэлжлэл, Их хааны мөнх амьдралыг цаашид түгээн тэтгэгч хүч мөн билээ.

Шувуучин овогт Э. ХОНГОРЗУЛ

Чан Чун бумбын Өрнөдөд аялсан тэмдэглэл 2
(Чан Чун бумба 1220 онд нутгаа орхин 1221 онд Монголыг туулан, Чингис хааны хааны хойноос явсаар 1222 онд одоогийн Узбекистан улсын Самарканд хотод ирж өвлийг даваад 1222 оны 5 сард Их хаантай уулздсан байдаг. Уулзсан даруйд Их хаан Даогийн номлолын тайлах сайн өдрийг Чан Чун бумбатай тохирох боловч заасан өдөр ойртоход хойхээ (тангуд) босогч нарыг дарах тулаанд өөрийн гар биеээр оролцох шаардлагатай хэмээн арав дахь сарын шинийн нэгэн хүртэл хойшлуулдаг. Ингээд Чан Чун бумба Самарканд хотод буцан очиж түүнийг хүлээснээр тэмдэглэлийн үргэлжлэлийг хүргэж байна)

Долоо дахь сарын эхний өдөр (1222 оны 8 сарын 8), Их багш А-Ли-Шинээр дамжуулан Эзэн хаанд Даогийн номлол хэзээ тайлбарлуулах хүсэлтэй байгааг асуусан захиаг илгээв. Захианы хариуг Эзэн хаан өдөрт нь буцааж, бид наймдах сарын 7-ны өдөр хүлээн авлаа.
Найм дахь сарын 8-нд бид Их эзэн хааны буудаллаж буй газарлуу хөдлөв. Тайши (амбан түшмэл) багшийг үдэж хорь, гучин бээрийн замд дагалдаад буцсан юм. 12-ны өдөр бид Лиеши (Каш) хотыг өнгөрөв. 13-ны өдөр биднийг 300 морьтон, 1000 явган цэргийн цуваа тосон өндөр уулсын нутагт ирлээ. Бидний зам үүнээс цааш Тие Мин Куанг (Төмөр хаалгыг) ороон гэтлэх байв. Бид улаан уст голыг гатлан нэлээн олон бээр, өндөр чулуун хавцал дундуур, зүүн-урагш чиглэсэн юм. Уулын бэлд давст горхи таарах бөгөөд ус нь ууршссан хэсгээр цагаан давс үлдээсэн байв. Түүнээс бид нэлээн хэмжээг нөөцлөн бэлтгэлээ. Зүүн-урд зүгт цаашлаад бид усны хагалбар гарсан уул өөд өгслөө. Бидний баруун талд, мөсөөр дүүрсэн гэлтэй хөндий харагдаж байсан бөгөөд яг үнэндээ давс ажээ. Уулын оройд гараад бид, чулуу шиг хэлбэртэй улаан өнгөтэй давс олоход багш амталж үзсэн. Дорнын улсад (Монгол, Хятад г.м) давс зөвхөн нам доор газар олддог атал, энд өндөр уулсад байдаг ажээ. Мухаммедчууд бялуугаа давстай иддэг бөгөөд цангах үед өвөл гэлтгүй хүйтэн ус уудаг. Тийм ч учраас тэдний ядуус домботой ус зарж борлуулдаг.
Найм дахь сарын 14-ний өдөр (9 сарын 20) бид Төмөр хаалганы баруун-урд бэлд хүрэлцэн ирлээ. Энд хавцалын үзүүр хэсгийг аймшигт нүсэр хад чулуу эмжсэн байна. Зүүн талын чулуун хад нь доошоо унаж нэг бээр орчим хэмжээтэй голын сав газрыг чулуугаар хучжээ.
15-нд (9 сарын 21) бид голын эрэгт (Аму мөрөн) хүрэв. Энэ гол Хятадын Шар мөрөнтэй төстэй бөгөөд баруун-хойд зүгт урсана. Бид завиар гол гаталсны дараа урд эрэг дээр байрлалаа. Баруун талд Туан-ба-ла хэмээх уулын цайз сүндэрлэх бөгөөд хамгаалалтын хүчтэй цэг ажээ. Энд бид гуравдахь Хан хөвгүүний (Өгөөдэй) оточ Ченкүнтэй таарав. Голын урсгал өөд завиар гучин бээр туулсаны дараа, ус гүехэн болоход эрэг дагуу шөнөөр аялсаар Бан-ли (Балх) хотыг өнгөрөв. Энэ хот их том бөгөөд уугуул иргэд нь бослого гарган зугтан оджээ. Хот дотор ноход хуцаж байх нь бидэнд сонсогдсон. Бид үүр цайлгаад, өглөөний ундны дараа хорин бээрийн газрыг туулж хойд зүгт урсах голд тулав. Энэ голыг морин дэл дээр гаталж болох тул тэр оройдоо голын зүүн эрэгт буудаллаа.
Найм дахь сарын 22-ны өдөр (9 сарын 28) Чинхай багшийг тосон авч Их хааны буудал рүү хөдлөв. Тэнд хүрэлцэн ирээд Чинхай багшийг Их хаантай даруй уулзах эсвэл амрах хүсэлтэй эсэхийг асуухад, багш нэн даруй бараалхахыг хүссэн юм. Энд хэлэхэд Даогийн (чин үнэн) номлолыг баримтлагч нар бараалхах ёслолд өвдөг сөгдөн газар мөргөх үйлдэл хийх шаардлаггүй байдаг бөгөөд Их хааны өргөөд морилоод тэд, бөхийн ёслож хоёр алгаа нийлүүлэн барив (хятад лам нарын их хүндэтгэлийн шинж).
Үүний дараа багшийг Их эзэн хаанд танилцуулахад, хаантан түүний өмнө тунг ту (айраг) тавихыг тушаав; багш уухаас эрс татгалзлаа. Их хаан багшаас амьдарч байсан хот нь (Самарканд) түүнийг хоол хүнсээр дутаагаагүй эсэх талаар асуухад багш сэтгэл ханамжтай байснаа илэрхийлэв. Дараа өдөр нь Их хаан мэргэн багшид элч илгээн түүнтэй хамт өдөр бүр зоог бариж байх урилга хүргүүлэв. Багш хариулахдаа “Уулын бүдүүлэг хүн би, жинхэнэ номлолыг (Дао) даган, олны хөлөөс зайдуухан орших дуртай” хэмээв. Их хаан түүнийг хүслийг болгоон таалалаараа оршихыг зөвшөөрөв.
Найм дах сарын 27-ны өдөр (10 сарын 3), Их эзэн хаан хойд зүгт буцахад багш түүнийг дагалдасан. Замын туршид Их хаан усан үзмийн дарс, тарвас болон бусад амттаныг багшид тасралтгүй илгээж байсан.
Ес дэх сарын 1-ны өдөр (10 сарын 3) бид (Аму) мөрөнг дүүжин гүүрээр гаталж хойд зүгийг чиглэн явав.
15-ны өдөр (10 сарын 20) багшийн зөвлөснөөр, Их эзэн Чингис хаан Даогийн номлолыг тайлбарлуулах өргөө гэр бэлтгэх тушаал өгөв. Бэлдсэн гэрийн хоёр талаар дэн лаа асааж гэрэл цацруулсан байх бөгөөд аягач нарыг чөлөөлжээ. Тэнд зөвхөн Шэ-Либи (зөвлөх түшмэл) Чинхай, хиа Чүнлү нар хүлээж байв. Багш тайши Ахай, Алисян нартай хамт гэрт орж ирэн суугаад, Их хаанд хандан “Чүнлү намайг арван мянган бээрийн газарт дагалдан аялсан. Чинхай мөн адил олон мянган бээрийн газрыг хамт туулсан учир тэднийг гэрт байлцуулан сэтгэлийн гэгээрэл өгөх үгс сонсохыг болгооно уу” хэмээв. Их эзэн хаан хүсэлтийг соёрхож, тэднийг орохыг зөвшөөрөв. Багшийн яриаг Их хаан монгол хэл дээр орчуулан дамжуулахыг тайши Ахайд даалгав. Чингис хаан багшийн үгийг ихэд таашаан сонсож, бодолтой нь нийцэж байгааг дуулгав. 19-ны өдрийн (10 сарын 24) гэрэлт шөнө Эзэн хаан багшийг дахин дуудаж номлолыг үргэлжлүүлэн тайлбарлуулав. Хаан тун сэтгэл ханамжтай үлдлээ. 23-ны өдөр Эзэн хаан багшийг ахин хүндэтгэл дүүрэн урьж, хэлэх үгсийг гүнээ таашаан хүлээн авч, бараа бологчиддоо хандан хэлсэн үгсийг бичиж тэмдэглэн хятад бичгийн санд мартагдахаас сэргийлэн давхар буулган үлдээхийг тушаав. Тэрээр бараа бологчиддоо хандан хэлэхдээ “Шэн Сян (билигт хувилгаан) надад амьдралыг тэтгэх арга билгийн тухай гурван удаа тайлбарлалаа. Түүнийг үгийг би зүрхэндээ шингээсэн тул гадагш зарлах хэрэггүй” гэв.
Үүний дараа бид хааныг дагалдан дорно зүгт (Монгол руу буцан) хөдлөж, зам зуур багш Их хаанд үе үе бараалхан ном айлдаж байсан юм. Хэдэн өдрийн дараа бид их хот Сэмисыганы (Самарканд) баруун талд хорин бээрийн газарт буудаллав. Арав дахь сарын эхний өдөр (11 сарын 5) Эзэн хаанаас багш өмнө нь амьдарч байсан газартаа (Самаркандын дэргэдэх ордонд) дахин байрлаж болох эсэх талаар асуухад, хаан зөвшөөрөв. 6-ны өдөр багш тайши Ахайн хамт Их хаанд бараалхав. Хаантан түүнээс “Бараа бологчдыг байлцуулах уу?” хэмээн асуув. Багш тэднийг үлдэж болно гээд Их хаанд хандан “Уулын бүдүүлэг хүн би олон жил Даогийн номлолыг даган баримталж байгаа тул хүний хөлөөс зайд, эзгүй орчинд бясалган суух дуртай. Харин Эзэн хааны хөсгийн эргэн тойронд цэрэг дайчдын дуу чимээ нүсэр тул, миний сэтгэл тавгүйтэн зовох болжээ. Иймд миний бие Эзэн хааны хөсгийн урд эсвэл хойно таавараа аялах хүсэл тээж буйг болгоон соёрхоно уу. Уулын бүдүүлэг би машид баярлах болно” гэв. Их хаан хүсэлтийг зөвшөөрөв. Багшийг өргөө гэрээс гарсан хойно, хаан элч илгээн “Тулу-ма хэрэг болох уу?” гэхэд багш шаардлаггүй гэв. Энэ үед бороо шиврэн орж эхлэн зүлэг дахин ногоорсон юм. 11 дэх сарын дундаас хур бороо, цас улам ихэссээр газар чийгтэн дэвтжээ. Багш энэ хотод ирсэн цагаас хойш өөрт оногдсон хоол хүнсийг илүүчлэн тариаланчдад тарааж, хүүхдийн будаатай хоол хийх тоолонд олон тооны ард ирдэг байв. 26-ны өдөр бид аян замд дахин гарлаа.
12 дахь сарын 23-ны өдөр үлэмж их цас орон харьцуулашгүй хүйтэн болж олон тооны адуу мал хөлдөж үхэв. Гурван өдрийн дараа бид Хочян Муляны (Сырдариа мөрөн) баруун талд гарч Их хааны хөсөгтэй нийлсэн юм. Урд шөнө энд гол гатлах завь, гүүр нуран урссан байна. Энэ өдөр 28 байсан. Их эзэн Чингис хаан багшаас тэнгэр ниргэх тухай асуулаа. Багш хариулахдаа “Уулын бүдүүлэг би сонсохдоо, Их хааны албат тэнгэрийн гэсгэлээс эмээн голын усанд биеэ угааж хувцас цэвэрлэн эсгий дарах ба талын мөөг түүхийг хориглодог гэнэ. Гэтэл энэ нь тэнгэрийг хүндэтгэж байгаа хэрэг биш. Миний сонссоноор, гурван мянган нүглийн хамгийн үр дагавар хүнд нь – эх эцгээ үл хүндэтгэх. Тийм ч учраас тэнгэр хилэгнэн ниргэдэг юм. Мөн энэ цагт Их хаантан таны дийлэнх олонх албат эх эцгээ зохих хүндлэлээр тэтгэдэггүй гэж би сонссон. Хаантан та өөрийн хүч, эр зоригийг ашиглан ард олны энэ үйлийг засаж болгооно уу” гэв. Эзэн хаан сэтгэл дүүрэн “Хэлсэн үгс тань миний сэтгэлд бүрэн нийцэж байна” гээд хойхэ (тангуд) бичгээр давхар тэмдэглэн үлдээхийг даалгалаа. Ингээд багш мэхийн одсон юм. Шинийн нэгний өглөө багшид хүндлэл үзүүлэхээр цэргийн ерөнхий жанжин, оточ, зурхайч нар хүрэлцэн ирэв.
11-ний өдөр бид дорныг чиглэн Семисыганыг мянга гаран бэрийн газарт орхин одсоор жимсний том цэцэрлэгт хүрээлэнд ирэв. 19-ний өдөр багшийн мэндэлсэн өдөр тохиосон тул түшмэлүүд түүнд тамхины гэрэл бэлэглэн баяр хүргэж байсан. 28-ны өдөр тайши захирагч Лигүн салах ёс гүйцэтгэв. Багш түүнээс “Бид дахин уулзах болов уу” гэхэд, тэрээр “Гурав дахь сард уулзанаа” гэлээ. Багш хариуд нь “Тэнгэрийн ивээл хэрхэхийг та мэдэхгүй. Хоёр дахь эсвэл гурав дахь сард би дорно зүгт буцахаар шийдсэн” гэв. 21-ний өдөр нэг өртөө замын хэмжээг дорно зүгт туулаад зүлэг ногоо ус элбэгтэй өргөн уудам хөндийд ирэв. Энд бид адуу малаа амрааж, тарга тэв авахуулаар хэсэг хугацаанд амьдарсан. Сай-лан (Сайрам) энэ нутгаас зүүн-хойд зүгт гурван өдрийн замд оршдог ажээ.
Хоёр дахь сарын эхний долоо дахь өдөр, багш Их хаанд бараалхан түүнд хэлэхдээ “Уулын бүдүүлэг хүн би далайн эргээс хөдлөхдөө гурван жилийн дараа эргэн ирнэ гэж амласан. Энэ жил гурав дахь жил маань тохиож байгаа тул ууландаа эргэн очих шийдмэг хүслийг минь хүлээн авна уу” гэв. Хариуд нь Их хаан “Би өөрөө мөн дорно зүгрүү хөдлөн явна. Надтай хамт явах уу?” гэтэл, багш “Миний бие түрүүлж явсан нь дээр. Уулын бүдүүлэг миний нутаг нэгтэнтээ эргэж ирэхээр амласан гурван жилийн хугацаа төгсөж байна. Мөн миний Их хаанд өгөх тайлбар номлол барагдлаа” гээд мэхийн ёслох хүсэлтээ илэрхийлэв. Хаантан сонсоод “Ахиад жаахан хүлээ, гурав эсвэл таван хоног. Хан хөвгүүд ирнэ, мөн би зарим тайлагдаагүй зүйлсийг ойлгох хэрэгтэй. Тэгээд явж болно” гэв.
8-ны өдөр Их эзэн хаан зүүн ууланд ан гөрөөлж байхдаа нэгэн бодон гахай руу сум таттал түүний морь бүдрэн хааныг унагав. Харвасан бодон хаантан луу ойртож чадахгүй зогтусахад хааны бараа бологчид түүнд морь дөхүүлэн анг зогсоогоод, Их хаан өргөөндөө буцав. Болсон хэргийг сонсоод, багш Их хаанд бараалхан “Мөнх тэнгэр биднийг, өөрийн амь насаа дээдлэн тэтгэхийг хүсэж байна. Гэгээнтэн таны нас хэлбийж байгаа учир ан гөрөө бага хийсэн нь дээр. Мориноос унасан явдал нь тэнгэрийн дохио бөгөөд бодон хөдлөж зүрхлээгүй учир нь тэнгэр ивээж буйн шинж”гэв. Хаан хариуд нь “Би үүнийг өөрөө бас ойлгосон. Таны зөвлөгөө тун зөв. Монголчууд бид хар багаас морин дэл дээр ан гөрөөлж сурсан тул гэнэт энэ заншлаа орхиж чадахгүй юм. Гэхдээ таны үгийг би зүрхэндээ шингээлээ” гээд Гэсэл дарханд хандан “Үүнээс хойш би түүний зөвлөгөө бүгдийг дагана”гэв. Үнэхээр Их эзэн хаан хоёр сарын туршид ан гөрөөлсөнгүй.
24-ний өдөр багш дахин салах ёслол хүслээ. Их хаан түүнд “Би танд юу бэлэглэхээ бодоё. Жаахан хүлээ” гэв. Багш салах ёс тэр дор нь үйлдэх аргагүй тул хүссэн ч эс хүссэн ч хүлээх болов. Гурав дахь сарын 7-ны өдөр багш ахин хүсэлтээ уламжлалаа. Эзэн Чингис хаанд түүнд үхэр тэрэг, адуу мал бэлэглэв. Харин багш тэдгээрээс татгалзан зөвхөн шуудангийн морьд хангалттай гэлээ. Их хаан орчуулагч Али Сянаас “Түүний шавь Хятадад олон биз?” гэхэд тэрээр “Үнэхээр олон. Түүнийг энд ирэх замд, түүнд бараалхах үй олон ардаас Дэсифуны захиргаа дахь Лун-Ян-Гуаны эрх баригчид татвар татаж байхыг би харсан” гэв. Их хаан “Түүний шавь нарыг татвараас чөлөөлөх нь зүйтэй юм байна” гээд түүнд Эзэн хааны тамга дарсан зарлиг бичиг үйлдэн өгөв. Дараагаар нь Али Сяныг Сүан Чай (хааны илгээгч)-гаар өргөмжлөн түүний туслахаар Мянгудай, Гэлбөх нарыг томилон, багшийг дорнодод саадгүй буцаан хүргэж өгөхийг тушаав.
10-ны өдөр багш Их эзэн Чингис хаанд бараалхан ёслосны дараа аян замд гарлаа. Далай хаанаас эхлээд доод түшмэл хүртэл түүнтэй салах ёс гүйцэтгэн арван бээрийн газрыг туулж усан үзмийн дарс, ховор амттанаар дайлж байсан. Салах ёслолын үед бүгд нулимсаа арчин удэж байлаа.
…
Тус дурдатгалд Их эзэн Чингис хаан Чан Чун бумба хоёрыг нэг өдөр нас нөгчин өөд болсон гэж тэмдэглэн үлдээсэн байдаг бөгөөд хамгийн сүүлд Их хаан өөрийн албат Сүан Чай Алисянаар дамжуулан дараахь захиаг их багшид хүргүүлсэн байна.
“Чү Шен Сянь! Та, надаас салан, хаврын сард зуны тэргүүнд, бэрхшээл халууныг туулан яван одсон. Замыг тань хангалттай сайн шуудангийн мориор сэлгэж байв уу? Аян замын хоол хүнс хүрэлцээтэй байсан уу? Таныг Сүан-Дэ-Жоуд болон бусад газарт нутгийн эрх баригчид сайн хүлээж авсан уу? Та энгийн олон ардыг дагуулж чадав уу? Таны бие сэтгэл эрүүл энх хэвээр үү? Би таныг энд үргэлж боддог. Та! Таныг би мартаагүй, намайг та бүү мартаарай.

Гүй-вэ оны 11 дэх сарын 15-ны өдөр (1223).

Mar Bar Sawma.
Англи хэл дээр 1928

“Хубилай хааны лам нар”

Дорнын “Марко Поло” хэмээгдэх Монголын Элч нарын тэмдэглэлийн ориг хувь нь перс хэл дээр бололтой юм. Персээс сири хэл дээр гарсан байх бөгөөд сири хэлнээс англи хэлнээ хөрвүүлэх их ажлыг 1928 онд Английн дорно дахиныг судлаач нэгэн эрхэм хийжээ. Түүхийн маш чухал энэ баримт олон нийтэд саяхнаас нээлттэй болжээ.
Хүүрнэл нь Их Монгол улс, ялангуяа Ил хаадын улс, несториан шашны мандалт уналтын түүхийг харуулахаас гадна Монголын хааны элч Bar Sawma-ын нүдэнд Европ хэрхэн дүрслэгдсэн болохыг харж болно.
Алт, мөнгөн гэрэгэ ямар ялгаатай мөн Шонхор гэрэгэ гэж байсныг мэдэж болно.

Mar Bar Sawma.
Англи хэл дээр 1928

Дорнын “Марко Поло” хэмээгдэх Монголын Элч нарын тэмдэглэлийн ориг хувь нь перс хэл дээр бололтой юм. Персээс сири хэл дээр гарсан байх бөгөөд сири хэлнээс англи хэлнээ хөрвүүлэх их ажлыг 1928 онд Английн дорно дахиныг судлаач нэгэн эрхэм хийжээ. Түүхийн маш чухал энэ баримт олон нийтэд саяхнаас нээлттэй болжээ.
Хүүрнэл нь Их Монгол улс, ялангуяа Ил хаадын улс, несториан шашны мандалт уналтын түүхийг харуулахаас гадна Монголын хааны элч Bar Sawma-ын нүдэнд Европ хэрхэн дүрслэгдсэн болохыг харж болно.
Алт, мөнгөн гэрэгэ ямар ялгаатай мөн Шонхор гэрэгэ гэж байсныг мэдэж болно.

http://www.aina.org/books/mokk/mokk.htm

Дээрх сэдвээр Оксфордын эрдэмтний ярианаас өөртөө хийсэн тэмдэглэлийг хүргэе.

Эдийн засгийн өсөлтөд чиглэсэн бодлого явуулахдаа аливаа улс орон 3 чиглэлээр гадаад ертөнцтэй харьцдаг.

• Худалдаа
• Капитал
• Ажиллах хүч

Худалдаа

Бүр тодорхой хэлбэл гадаад худалдаа (экспорт, импорт). Ингэхдээ улс орнууд өөр өөрсдийнхөө чаддаг чаддаг юмыг хийж сайн дурын үндсэн дээр харилцан худалдаа хийж байгаа тул Аль аль талдаа ашигтай байдаг. (comparative advantage)

Буурай хөгжилтэй орнууд том орнуудын зах зээлд нэвтрэх гэж түмэн асуудал болдог. Том орнууд ч энэ байдлыг нь мэддэг тул тусгай Хөнгөлөлтийн систем (Preferencial system) үүсгэх гэж оролддог. Түүний жишээ нь АНУ, Европ, Япон юм. Тэдэнтэй чөлөөт худалдааны гэрээ байгуулах гэж жижиг орнууд зүтгэдэг. Орос, Хятад энэ тал дээр тогтсон Тогтолцоогүй байгаа.

Монгол Японтой чөлөөт худалдааны гэрээтэй гэж хэлж болох.

Европт 7000 гаруй нэрийн бараа экспортлох эрхтэй болсон. 2-3 жилийн өмнө шийдсэн.

АНУ-аас хөнгөлөлт эдлэх бололцоотой шиг санагдаж байна.

Асуудлын гол нь эдгээр Хөнгөлөлтийн системүүд нь жижиг орнуудын эдийн засгийн өсөлтөд бодитой тусалж чадаж байна уу гэдгээр ялгаатай. Жишээ болгож Европ, АНУ-ыг харьцуулж байна. Манайх шиг орноос ямар нэг зүйл үйлдвэрлээд Европ, АНУ-ын зах зээлд гаргахын тулд уг бүтээгдэхүүний гарал үүслийн гэрчилгээ хатуу шаардлага болдог. Европт гарал үүсэл нь 100 хувь монголынх байх ёстой аж. Эсгий шаахайг эс тооцвол Манайд энэ нь боломжгүй. Ер нь жижиг орнуудын хувьд энэ боломжгүй тул тэдний эдийн засгийн өсөлтөд тус болж чадахгүй байна хэмээж буй. АНУ –д барааны гарал үүслийн 25 хувь нь тухайн орных байхад хангалттай. Иймд АНУ-ын хөнгөлөлтийн систем жижиг орнуудад илүү үр дүнтэй гэж үздэг. Иймэрхүү зөрүү, ялгаатай байдлыг бодлогодоо анхаарах ёстой юм байна.

Капитал

Бүр тодорхой хэлбэл санхүү, мөнгөний урсгал. Энэ нь тусламж, зээл, төрийн болон хувийн хөрөнгө оруулалт хэлбэртэй. Аль аль талдаа ашигтай байж болох ч, зөвхөн нэг талд ашигтай байх магадлалтай. (absolute advantage)

Тусламж ерөнхийдөө эдийн засгийн өсөлтийн бодлогыг хэрэгжүүлэх эрх баригчдын сонирхлыг нь бууруулдаг гэж үздэг.

Эдийн засгийн өсөлтөд бодитой туслах санхүүгийн урсгал нь голчлон хувийн хөрөнгө оруулалт юм. Гэвч хувийн хөрөнгө оруулалтыг дотор нь сайн, муу гэж ангилж болно. Хувийн хөрөнгө оруулалт хийж буй компаниуд ашиг хөөх явцдаа (absolute advantage) тухайн  орнуудыг санхүүгийн хувьд сорох явдал бий. Ингэхдээ авилгал, коррупци, офшор гээд янз бүрийн арга хэрэглэж буй. Энэ асуудалд том орнууд анхаарал тавихыг эрмэлзэж буй.

Манайд энэ асуудал нэлээд улс төржсөн хэлбэртэй байгаа ч яваандаа засагдаж мэргэжлийн шинжтэй болох буйзаа хэмээн найдаж байна.

Ажиллах хүч

Бүр тодорхой хэлбэл цагаачлал, ажиллах хүчний импорт юм. Аль аль талдаа ашигтай байж болох ч, зөвхөн нэг талд ашигтай байх магадлалтай байдаг. (absolute advantage)

Ажиллах хүчний урсгалыг дотор нь мэргэжилтэй, мэргэжилгүй хүмүүсийн нүүдэл гэж ангилж үзмээр юм байналээ.

Ажиллах хүчний цааш, нааш урсгал зөвхөн хувь хүмүүсүүдийн эрхийн асуудал юм шиг харагддаг. Гэхдээ тэдний нүүдэл, суудал нийгэмд ямар үр дагавартай байдгийг дараахь жишээгээр ойлгож болох юм. Монголд бэлтгэгдсэн сайн эмч АНУ-д гараад ажиллах нь тэр хүний хувийн асуудал мэт боловч тэр хүн нүүдэл хийснээр эмч  мэргэжилтэн бэлтгэсэн өмнөх бүх зардал АНУ-руу урслаа гэж ойлгож болно. Үүнтэй нэгэн адил ажиллах хүч гадаадад гарлаа гэдэг нь тэр хүнд зарцуулсан (сургалтын зардал, хүүхдийн мөнгө, эх орны хишэг..гм) манай нийгмийн бүх зардал гадагш урслаа гэсэн үг болж таарна.

Эдийн засаг талаасаа бодлогын хувьд хамгийн сайн нүүдэл, суудал бол ОЮУТАН гадаадад бэлтгэх явдал юм.

Өнөөдрийг хүртэл Монголын эдийн засгийн өсөлтийг бий болгож байсан гол хүчин зүйл нь Уул уурхайн салбар байсан билээ. Уул уурхайгаас өөрөөр эдийн засгийн өсөлтийг хэрхэн хангах вэ гэдэг асуудлаар Оксфордын эрдэмтэд шинэлэг хандлага гэж болохоор санааг дэвшүүлж байгааг хялбарчлан тайлбарлахыг оролдье.

1. Эдийн засгийн өсөлтийг бий болгох асуудал бол Хөдөлмөрийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой юм.

Хөдөлмөрийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэх асуудал нь 2 хүчин зүйлээс хамаарна.

Нэг. Эдийн засгийн ЦАР ХҮРЭЭ буюу Scale of Economics

Хоёр. Тодорхой үйлдвэрээр ДАГНАХ буюу  Specialisation

Дээрх хүчин зүйлүүдийг нэгэн зэрэг хийх бодлого нь ХОТЖИХ болон ҮЙЛДВЭРЖИХ гэсэн 2 арга байна.

Юуны өмнө манайхан нэг хэсэг ҮЙЛДВЭРЖИЛТ гэж гоё нэр томьёо хэрэглэсэн. Гурил, архи пиво, ойр зуурын юмаа өөрсдөө хийх болсныг ҮЙЛДВЭРЖИЛТ хэмээх ойлголтод хамруулдаггүй бололтой. Монголын зах зээлийн багтаамж жижиг тул ямарч үйлдвэрлэл цар хэмжээгээр бага (Scale of Economics байхгүй), дээр нь өөр хоорондоо өрсөлдсөн жижиг үйлдвэрүүдтэй тул ДАГНАЛТ (Specialisation байхгүй) байхгүй гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл ҮЙЛДВЭРЖИЛТ байхгүй гэж тайлбарлахаар байгаа юм.

Гэтэл Хятад улс дээрх хоёр хүчин зүйлийг нэгэн зэрэг шийдэж иржээ. Үүний жишээнд Хятадын Qiaotoa хотыг нэрлэдэг. Иймэрхүү жишээ олон байгаа. Энэ хот нь 40 жилийн өмнө загасчдын тосгон байсан. Одоо том хот болсон (ХОТЖИЛТ шийдсэн) хувцасны товчны дэлхийн үйлдвэрлэлийн гуравны хоёрыг (товч үйлдвэрлэлээр ДАГНАЛТ бий болгосон) гаргаж байна. Ийм хот-товч үйлдвэрлэгч байхад хөдөлмөрийн бүтээмжээр хэн ч өрсөлдөх бололцоогүй болсон байна.

ҮЙЛДВЭРЖИЛТ бол санааны зоргоор хийдэггүй маш удаан үйл явц бөгөөд Англид энэ үйл явц хэдэн зуун жил болсон хэмээж байна. Үйл явц нь хөдөлмөрийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой байдаг бөгөөд хөдөлмөрийн бүтээмж нэмэгдснээр хөдөө аж ахуйгаас амьдрах чадвартай ажиллах хүч чөлөөлөгдөж ирээдүйн ажилчин ангийг бий болгож байсан байдаг.

2. ХОТЖИЛТ ба Эдийн засгийн өсөлт

Эдийн засгийг өсгөх бодлогын гол чиглэл ХОТЖИЛТ байх боловуу гэж харагдаж байна. ХОТЖИЛТ хөдөлмөрийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэх нөхцлүүдийг бүрдүүлж байгаа юм. Нэгд, Зах зээлийг томруулж өгч, аливаа үйлдвэрлэлийг цар хүрээтэй зохион байгуулахад туслана. Хоёрт, ямарваа нэг хэмжээгээр ДАГНАЛТ бий болгоход туслана.

ХОТЖИЛТ-ийн бодлогод баримтлах үндсэн санаанууд:

• Хотын зам харилцааг анхаарах. Үйлдвэрлэгчдийн эдийн засгийн үр ашгийг нэмэгдүүлнэ.
• Газрын бүртгэлийг төгс болгох. Манайд газар, үл хөдлөх хөрөнгийг салгаж бүртгэсэн буруу хандлага нэлээд явсан бололтой. Энэ бол газар хэмээх том хүчин зүйлийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах бололцоогүй болгосон том алдаа юм. Үүнийг засах.
• Газар эзэмших эрхийн бичиг дээр зориулалтыг нь заагаад байдаг санагдаж байна. Зориулалтыг нь заахгүй байх нь газрыг хамгийн үр ашигтай чиглэлээр ашиглах зах зээлийн бололцоог нээдэг. Хөгжилтэй орнуудад Хотын төв нь бизнес чиглэлийн өндөр барилгуудтай байдаг нь зориулалт заалгүй зах зээлийнх нь үр ашигтай холбоотой үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээлийг баталгаажуулсантай холбоотой байна.
• Дэд бүтэц тавиагүй газрыг эзэмшүүлэхгүй байх бодлого явуулдаг. Учир нь хүмүүсийн эзэмшилд очсон хойно дэд бүтцийг барих нь хамаагүй их хөрөнгө оруулалт шаарддаг. Ийм алдааг ядуу олон орон хийгээд байгаа.
• Үл хөдлөх хөрөнгийн үнийн өсөлт бол эдийн засгийн зөв бодлогын үр дүн бөгөөд үр дүнгийг нь зөвхөн газар эзэмшигчид хүртэх учиргүй. Иймээс татвараа хэрхэн авах тал дээр анхаарах хэрэгтэй гэж үздэг.

Орчин үед ихэвчлэн эдийн засгийг судлахдаа Төрийн үүрэг ролийг орхигдуулдаг. Энэ нь зах зээлийн эдийн засагт Төр үүргээ зөв гүйцэтгэж байгаа хэмээн хийсвэрлэн авч үздэгтэй холбоотой юм. Гэтэл үнэн хэрэгтээ хүмүүсийн амьдрал ахуй, эдийн засаг бүхэлдээ Төрөөс асар их хамааралтай бөгөөд Төр зөв буруу байхаас олны хувь заяа шийдэгддэг. Сүүлийн үед энэ асуудлыг уялдаа холбоонд нь авч үзэх хандлагатай болж байна. Тийм нэгэн жишээ нь Оксфордоос хийж байгаа онлайн сургалт юм. Тийм нэгэн сургалтын Төрд хамаарах хэсгийг хэрхэн ойлгож тэмдэглэл үйлдснээ Та бүгдэд хүргэе.

“Төр”-ийн хувьсалын тухай

Төрийг олон маягаар ангилж болох боловч төрийн хэрэгт  олон түмний эрх ашгийг хэрхэн бодолцож буй талаас нь 2 хэсэгт ангилж болох юм.

(Олны) Оролцоотой болон Оролцоогүй Төр

(Inclusive State, Non-Inclusive State)

Төрийн хэргийг нэг хүн, нэг хэсэг хүн шийдвэрлэж байгаа бол Авторитари дэглэм, олон түмний оролцоотой шийдвэрлэж байгаа бол Ардчилсан төр гэж буй. Зөвхөн нэг хүнээр удирдуулж буй орнууд жишээ нь  Хойт Солонгос, нэг хэсэг хүмүүсээр удирдуулж буй орнууд жишээ нь Орос, Хятад аль аль нь авторитар дэглэмд хамаарахаар ойлгогдож байгаа. Тэдгээр нь авторитар шинжээрээ их бага гэж л ялгагдах юм. Ардчилсан төртэй гэх орнууд ч дотроо олон түмний оролцоог бий болгож байгаа түвшингээрээ харилцан адилгүй бөгөөд өөр хоорондоо ялгагдана.

Авторитар дэглэм болон Ардчилсан Төр аль аль нь эдийн засгийн өсөлтийг авчирч болдог боловч авторитар дэглэмд хувь хүмүүст амьдрахад тийм ч таатай биш, эрх чөлөө хязгаарлагдмал, хувь хүн хавчлага мөрдлөгт өртөмтгий гэж үздэг.

1990-ээд онд болсон ардчиллын давалгаа бол Авторитар дэглэмүүдийг Ардчилсан төр болгох давалгаа байсан. Мөн чанар нь Төрийн хэрэгт олныг оролцуулах явдал байсан юм. Хамгийн анхдагч шаардлага нь СОНГУУЛЬ байж.

Сонгууль шударга явуулах асуудал олон орнуудад хүндхэн асуудал болж байна. Судалгаагаар дэлхийд болж байгаа нийт сонгуулийн 30 хувь нь булхай болж хувирч байгаа. Оролцоотой Төр байгуулах тулгамдаж байгаа асуудал бол  CHECK AND BALANCE буюу ХЯНА, ТЭНЦВЭРЖҮҮЛ асуудал болж байна.

1. “ХЯНА, ТЭНЦВЭРЖҮҮЛ” (CHECK AND BALANCE)  

Юуны өмнө хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх засаглал бие биений хэрэгт шууд хутгалдан оролцдоггүй байхыг хангах явдал чухал бололтой юм. “Хяна, тэнцвэржүүл” асуудал бол эрх баригчдын дуртай асуудал биш. Иймд энэ асуудал бол үргэлж олон түмний асуудал байдаг.  Төрийн хэргийг аль болох “асуудлаа мэддэг олон түмний хяналт”-тай байлгах асуудалд бол гол асуудал болохоор харагдаж байгаа. Хяналт шалгалт Үндсэн хуулийн эрх мэдлийн түвшний бие даасан асуудал болгох талаар анхаармаар санагдаж байгаа. Үндсэн хуулийн эрх мэдлийг зөвхөн хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх гэсэн 3 эрх мэдэлд биш, хяналт шалгалт гэсэн 4 дэх засаглал бий болгох талаар бодоход зүгээр юм шиг харагдаж байна.

2. Ямар ард түмэн байна, тийм л Төр байх тухай

Төр ямар байх ёстой вэ гэдэг асуудлаарх ард түмний хүлээлт, Байгаа төрийнх нь хэв шинж өөр хоорондоо хэтэрхий зөрвөл зөрчил тэмцэл хурцадна.

Европын Холбоо хэв шинжээрээ олон орнуудыг нэгтгэсэн олон улсын шинжтэй. Гэвч Европын холбоонд багтаж байгаа орнуудын ард түмэн нь тус тусдаа үндэсний шинжтэй. Тиймээс Европын Холбооноос гаргаж байгаа шийдвэрүүдийг ихэнх орнууд нь үл тоодог. Брюссель элдэв заавар гаргасан хэвээр…. Европын Холбоо Оксфордын хэллэгээр “Театр“ болж хувирсан гэнэ. Яг үүнтэй адилаар ард түмний хүлээлтээс өөрөөр ажиллаж байгаа Төр бүгд жүжиглэл болж байгаа юм байна. Ард түмний хүлээлтээс хэт дээгүүр давж ажиллах гэсэн оролдлого  олон орнуудад гарч байгаа гэнэ.

Юу хийх ёстой вэ? Хоёр хандлага байна.

Нэг.  Төр хүчтэй байж олон түмний хүлээлтийг өөртөө тааруулах гэж оролдох. Ингэхийн тулд төр, олон түмэнтэйгээ ил тэмцэлдэж, репресс хийх. Хуучин социалист орнууд хэлмэгдүүлэлтийн гашуун туршлагатай хийгээд түүнийгээ хууль ёсоор давтаж чадахгүй тул ОРОЛЦООТОЙ ТӨР байгуулах замдаа Төрөө сулруулсан бэрхшээлтэй учирч байгаа бололтой юм.

Хоёрт, Төр өөрөө буулт хийж олон түмний хүлээлтэд нийцэж ажиллах. Үүний нэг жишээ нь Швейцарь, Канад зэрэг орнуудыг нэрлэж байгаа юм байна. Швейцарь олон Кантонд хуваагддаг, жил бүр ээлжлэн улсаа даргалдаг гээд сонин аргуудтай. Өөр олон арга бодох ёстойг бусад орнуудын жишээнээс харж болохоор гэнээ. Тухайлбал,

-Нутгарах, овогорох үйлдлийг таслахын тулд зарим орнуудад засаг даргыг тухайн нутгаас нь томилдоггүй байхаар зохицуулсан байдаг юм байна.

– Шашин хүчтэй газруудад нэг шашин төлөөлсөн хүмүүсээс байнга дарга тавихыг хориглосон ээлжлүүлэхээр зохицуулсан байдаг. Танзанид Ерөнхийлөгч нь муслим байсан бол дараачийнх нь христийнх байхаар.

– Швейцарьт мөн яс үндсээр нь харж ээлжилж байхаар зохицуулж. Энэ тал дээр Канад бас сүрхий гэнэ.

Бүхэлдээ Төр ямар байхаас эдийн засаг хамаарах нь.

Төр бол хөгжлийн том түлхүүр гэдэг нь гарцаагүй бөгөөд ингэхдээ Оролцоотой Төр байгуулах, тэр нь зөв ажиллагаатай байхын тулд зөв мэдээлэл, боловсрол бүхий иргэдтэй байх асуудал чухалчлагдаж байна.